تاۋەلسىز تاريحي سانا قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان اكادەميك م.قوزىباەۆ وتاندىق تاريح عىلىمىن تاريحي قايراتكەرلەرمەن تۇلعالاۋدىڭ ءزارۋ ماسەلە ەكەندىگىن ايتا كەلىپ: «قايراتكەر − جاسامپاز ادام, جوقتان بار جاساۋشى, ءوز مۇددەسىن حالىق مۇددەسىمەن قابىستىرىپ, ءوز حالقىن وركەنيەت كوگىندە جاراستىرۋشى بولسا كەرەك» دەگەن وي وربىتكەن ەدى. ۇلتتىق تاريح مازمۇنىن جاڭالاۋ تۇرعىسىندا ايتىلعان بۇل پىكىردىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆقا تىكەلەي قاتىسى بار.
سۇلتانبەكتانۋ ءبىرشاما كەش كولعا الىندى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا توتاليتارلىق بيلىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاعانىمەن, وسى ءبىر شەتىن ماسەلەگە كوممۋنيستىك يدەولوگيا اسا ساقتىقپەن قارادى. اللانىڭ ءوزى حوش كورگەن ۇلتتىق دارالىقتى («حۇجىرات» سۇرەسى) جويىپ, ۇلتسىزدىقتىڭ قويىرتپاعىنا اينالدىرعان پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزمگە ۇلتشىلدىقتى, تۇتاس حالىقتى تاپقا بولۋشىلىككە ۇلتتىق تۇتاستىق پەن بىرلىك يدەياسىن قارسى قويعان ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان الاش قايراتكەرلەرى مەن الاشتىق رۋحتاعى ن.تورەقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, س.سادۋاقاسوۆ, ن.نۇرماقوۆ سياقتى «ناتسيونال-كوممۋنيستەر» پارتيالىق تۇرعىدا اقتالعانىمەن ولاردىڭ تۇلعاسىن ۇلىقتاۋ, شىعارماشىلىعى مەن ونەگەسىن ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ كەيىنگە شەگەرىلە بەردى. بۇل – كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى ۇلتشىلدىق دەپ باعالاعان ساياساتىنىڭ قاساقانا ويلاستىرعان ارەكەتى بولاتىن. تاۋەلسىزدىك وسى ساياساتتىڭ سىرەسكەن توڭىن ءجىبىتتى. الاش ارىستارىنىڭ جانە الاش يدەياسىنىڭ ساياسي اقتالۋىمەن قاتار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدىرعان سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۇلعاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى.
سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۇلعاسىن تانۋ مەن تانىتۋعا قاتىستى بىرقاتار ارناۋلى زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, وسى كەزگە دەيىن ت.قوجاكەەۆ, ر.بەردىباي, ءا.تاكەنوۆ, ب.قويشىباەۆ, م.قويگەلديەۆ, ق.ەرگوبەك, ا.ءشارىپ, ح.تۇرسۇن, ج.ءالماش ۇلى, ج.سيمتيكوۆ, ج.ءۋاليحانوۆا, د.سالقىنبەك, ا.ابىكەي جانە وزبەكستاندىق تاريحشىلار ر.يا.رادجاپوۆا, س.تىلەۋقۇلوۆ, ش.ورازىمبەتوۆ, ماسكەۋلىك پروفەسسور ا.اراپوۆ جانە ت.ب. تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە قايراتكەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل, الاش رۋحتى ازامات رەتىندە جارقىراي تانىلدى.
قايراتكەردىڭ سوڭىنا قالدىرعان ومىرباياندىق دەرەكتەرىندە پارتيالىق بيلىكتىڭ ىڭعايىمەن ءوز ءومىربايانىنا قاتىستى جاسىرىپ قالعان جايتتارى جوق ەمەس. كەڭەستىك بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنا ارالاسقان قايراتكەردىڭ ءومىربايانىندا مەملەكەتتىك-پارتيالىق نومەنكلاتۋرانىڭ ولشەمدەرىنە سىيمايتىن «قىزمەتى» – ءوزىنىڭ الاش قوزعالىسىنا تىكەلەي قاتىستىلىعىن جارنامالاۋدان تارتىنۋى. سويتە وتىرا سۇلتانبەكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «كەيبىر قازاق كوممۋنيستەرى الاش وردانى قارالاپ, بيىك مانساپتارعا قول جەتكىزىپ» جاتقاندا ول الاششىلداردى ساياسي قامقورلىققا الىپ, ولاردىڭ يدەيالارىن ودان ءارى جالعاستىرا الدى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى كەزدە اشىق ايتاتىن شىندىق − س.قوجانوۆتىڭ بيلىك وليمپىنە شىعارعان ساياسي قىزمەتى الاش قوزعالىسىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولعاندىعى. وسى تۇجىرىمدى دايەكتەيتىن تاريحي دەرەكتەر جەتكىلىكتى.
1916-1917 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا قازاق زيالىلارىنىڭ «كەڭەس» اتتى استىرتىن ساياسي ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەگەن. ول ۇيىرمەنىڭ ساياسي باعىتى بولشەۆيكتىك يدەيادان الىس, الاشتىق رۋحتا قالىپتاستى. ۇيىرمەنىڭ توراعاسى گەنەرال سەيىتجاپپار اسفەندياروۆ, ورىنباسارلارى مۇستافا شوقاي, سادىق وتەگەنوۆ بولاتىن. ۇيىرمەنىڭ باسشى ورگانى − بيۋروسىنىڭ مۇشەلەرى سانجار اسفەندياروۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, الدابەك مانگەلدين, سەرىكباي اقاەۆ, زۇلقارنايىن سەيدالين, اليمۇحامبەت كوتىباروۆ ەدى. وسى ساياسي ۇيىرمە ۇلتتىق يدەيالاردى ىسكە اسىرۋدى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق مىندەتى رەتىندە العا قويعان. ۇيىرمەنىڭ ءباسپاسوز ورگانى «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى م.شوقاي بولسا, س.قوجانوۆ رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ءارى جاۋاپتى حاتشى, كەيىن رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. 1917 جىلى قاراشانىڭ 26-سى كۇنى قوقان قالاسىندا بۇكىلتۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ ءىV سەزى تۇركىستان مۇحتارياتىن (اۆتونومياسىن) جاريالاپ, ۇلتتىق ۇكىمەتىن سايلاعاندا «بىرلىك تۋى» وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قازاق تىلىندەگى ءباسپاسوز ورگانىنا اينالدى. وسى سەزگە قاتىسقان س.قوجانوۆ گازەت بەتتەرىندە الاشتىق يدەيانى ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە ارالاستى. تۇركىستان مۇحتارياتى باسشىلىعىنداعى ۇلتتىق ەليتانىڭ كوشباسشىلارى م.تىنىشپاەۆ, س.لاپين, م.شوقاي الاشوردا ۇكىمەتىمەن بايلانىس ورناتىپ, قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعى ماسەلەسىن العاش رەت ۇلتتىق يدەيا رەتىندە كۇن تارتىبىنە قويدى. وسى يدەيا 1918 جىلدىڭ 5-9 قاڭتارىندا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن سىرداريا وبلىسى قازاقتارىنىڭ سەزىندە ارنايى قاراستىرىلدى. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان ب.قۇلمانوۆ, ت.قۇنانباەۆ, م.دۋلاتوۆ قاتىسقان سەزد شىن مانىندە الاش قوزعالىسىنىڭ وڭتۇستىكتە ۇيىمداستىرعان ءىرى ساياسي شارالاردىڭ بىرىنە اينالدى. تۇركىستان قازاعىن الاشقا قوسۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان سەزد جونىندە «سارىارقا» گازەتى «سەزدە الاشقا قوسىلمايمىز دەگەن ەشكىم بولعان جوق: كارى-جاس, قاراسى-تورەسى, بايى-كەدەيى ءبىراۋىز بولدى» دەپ ۇلتتىق يدەيانىڭ قولداۋ تاپقاندىعىن جازدى. سۇلتانبەك وسى سەزدى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
سەزدە كوتەرىلگەن قازاق جەرى مەن ەلىن بىرىكتىرۋدىڭ الاشتىق يدەياسى تۇركىستانداعى كەڭەستىك بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنا كوتەرىلگەن س.قوجانوۆتىڭ كەيىنگى ساياسي قىزمەتىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى.
مۇنداي دەرەكتەر تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس تاجىريبەلەرىندە الاش قوزعالىسىنىڭ وڭتۇستىك قاناتىن دەربەس تاريحي تانىم نىسانى رەتىندە قاراستىرۋعا نەگىز بولدى. 1917 جىلعى شىلدەدە وتكەن ورىنبورداعى الاش سەزىنەن سوڭ 1917 جىلى 2-5 تامىزدا تاشكەنت قالاسىندا ولكە قازاقتارىنىڭ ءى سەزى بولىپ ءوتتى. سەزدە كوتەرىلگەن يدەيالار مەن تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ الاش قوزعالىسىنىڭ ساياسي تۇعىرناماسىمەن ساباقتاسىپ جاتۋى كوپ جاعدايدى اڭعارتسا كەرەك. الايدا, قالىپتاسقان ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى الاش قوزعالىسى وڭتۇستىك قاناتىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەدى. تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامىندا ولكەدەگى جەرگىلىكتى ۇلت زيالىلارىمەن تىعىز بىرلىكتە جۇمىس جاساعاندىقتان وڭتۇستىك قانات قىزمەتىنىڭ مازمۇنىندا ايماقتىق, كونفەسسيالىق جانە يدەيالىق سيپاتتاعى ەرەكشەلىكتەر ورىن الدى. تۇركىستانداعى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ اراسىندا وتارشىلىققا قارسى كۇرەستەگى مۇسىلماندىق, تۇركىلىك بىرلىك يدەيالارى الاش قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى م.تىنىشپاەۆ, س.لاپين, م.شوقاي, ق.قوجىقوۆ, س.وتەگەنوۆ جانە كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا ن.تورەقۇلوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆتىڭ ساياسي قىزمەتىندە جاڭا قىرىنان تانىلىپ, قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاريحىنىڭ مازمۇنىن بايىتتى. وسىنداي ساياسي شارالاردى ىسكە اسىرا العان تۇركىستان ولكەسىندە الاش قوزعالىسىنىڭ وڭتۇستىك قاناتى جارتىلاي جاريا, جارتىلاي جاسىرىن جاعدايدا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەجەلەۋگە دەيىن جۇمىس جاسادى.
كەڭەستىك بيلىك ورناعانعا دەيىن-اق تۇركىستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ارالاسقان س.قوجانوۆ تۇركىستان ولكەسىندە سىرداريا وبلاتكومىنىڭ توراعاسى, ىشكى ىستەر, حالىق اعارتۋ, جەر-سۋ ىستەرى حالكومى, تۇركاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى, رك(ب)پ وك ورتاازيالىق بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. س.قوجانوۆتىڭ بىرىڭعاي پارتيالىق ساياساتتىڭ سويىلىن سوققان كەيبىر قايراتكەرلەردەن ەرەكشەلىگى – وسى قىزمەتتەرىندە ول الاشتىق نەگىزدەگى ۇلتتىق يدەيادان ءبىر ءسات تە قول ۇزگەن ەمەس. ونىڭ كەڭەستىك بيلىك رەفورمالارىنا الاشتىق يدەيانى كىرىكتىرۋدەگى ارەكەتىنە ولكەدەگى قازاق وبلىستارىندا جەر-سۋ رەفورماسىن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىندا ءساتتى جۇرگىزۋى جارقىن مىسال بولادى. وسى جەر-سۋ رەفورماسىنىڭ باسى-قاسىندا جەر ىستەرى حالكومى سۇلتانبەك قوجانوۆ تۇردى, ونىڭ جانىندا الاششىل قايراتكەر قوڭىرقوجا قوجىقوۆ بولدى. ي.ستالين 1922 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە ورتاازيالىق بيۋرونىڭ حاتشىسى زەلەنسكيگە, كوشىرمەسىن قوجانوۆقا جولداعان جەدەلحاتىندا «رۋدزۋتاكتىڭ ءۇش قايتارا شاقىرۋىنان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جالتارعان قوجانوۆ جەتىسۋدا كوشىرىپ جىبەرۋ مەن تۇتقىنعا الۋدى جالعاستىرۋدا. تەز ارادا جەتىسۋدا كوشىرىپ جىبەرۋ اتاۋلىنى توقتاتىپ, قوجانوۆتى تۇسىنىك بەرۋ ءۇشىن ماسكەۋگە جىبەرىڭىز» دەيدى. قونىستانۋشىلار ءۇشىن تارتىپ الىنعان جەرلەردى ءوز يەلەرى – قازاقتارعا قايتارۋ تۋرالى الاشتىق يدەيانى باتىل ىسكە اسىرعان س.قوجانوۆتىڭ ارەكەتى تاپتىق مۇددەنىڭ شوتىن شابۋ ەمەس, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى ەدى. م.قويگەلديەۆ جۇماحان كۇدەريننىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىنان مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: 1932 جىلى الاشتىقتاردىڭ ەكىنشى سوتى بولىپ, ايداۋعا كەتكەندەردى جەر اۋدارۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ پاۆەلەتسك ۆوكزالىنا الىپ كەلگەندە ولاردى ءا.بوكەيحانوۆ كۇتىپ الادى. ولارعا سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن سۇلەيمەن ەسقاراەۆ قوسىلادى. سوندا الەكەڭ ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى «ۋاقىت از, ەكىگە ءبولىنىپ سويلەسەيىك. ءبىر توبىڭ سۇلتانبەككە بارىڭدار» دەگەن ەكەن. بۇل دەرەك كوممۋنيستىك بيلىكتىڭ قىراعى كوزدەرىنەن قايمىقپاعان س.قوجانوۆتىڭ الاشورداشىلارمەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىعىن تانىتادى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ «س.قوجانوۆ جوعارى مادەنيەتتى تۇلعا ەدى, تۇركىستاندا ىشكى ىستەر, اعارتۋ, جەر ىستەرى ناركوماتتارىن باسقاردى, «اق جول» گازەتىنىڭ العاشقى باس رەداكتورى بولدى, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن كوتەرۋدە كوپ جۇمىس اتقاردى, ۇلت مادەنيەتىن العا سۇيرەپ, عالىمداردىڭ, عىلىم مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ تىرەگى بولا ءبىلدى» دەپ ءادىل باعا بەردى.
1924-1925 جىلدارى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتى س.قوجانوۆ قايراتكەرلىگىنىڭ جارقىراي تانىلعان كەزەڭى بولدى. 1920 جىلى تامىز ايىندا قۇرىلعان قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى وبلىسى كەڭەستىك ۇلگىدەگى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ رامىزدەرىن قالىپتاستىردى دەسەك, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەجەلەۋ بارىسىندا قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىككە جاڭا مازمۇن بەردى. ونىڭ ۇلتتىق, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قالىپتاستىرىپ, تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىلىك دامۋىنىڭ بولاشاق باعدارىن ايقىنداپ بەردى. ءداستۇرلى قوعامدىق قاتىناستاردى, بيلىك ينستيتۋتتارىن جانە ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ نوبايى دا وسى كەزدە سىزىلدى. وسىنداي رەفورمالىق وزگەرىستەر ۋاقىتىندا ساياسي بيلىكتىڭ تىزگىنىن قولىنا الۋى س.قوجانوۆقا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ساياسي ەليتا كوشباسشىسىنا ءتان حاريزمالىق قابىلەتكە يە قايراتكەردىڭ قىزمەتى وسى كەزەڭدە اسا جەمىستى بولۋى كەرەك ەدى. بىراق وسى قىزمەتتە اتقارعان قىرۋار ەڭبەگىنە قاراماستان س.قوجانوۆ ەركىن قيمىلداي المادى. ۇلتتىق مۇددەنى مەملەكەتشىلدىككە ۇلاستىرعان ارەكەتى ونىڭ ۇستىنەن جوعارعى پارتيالىق ينستانتسيالارعا قۇپيا حاتتاردىڭ قارداي بوراۋىنا نەگىز بولعان. ولاردىڭ مازمۇنى «ۇلتشىل», «الاشورداشىل», «وڭشىل اۋىتقۋشى», «توپشىل» دەگەن ساياسي ايىپتاۋلارعا نەگىز قالاپ, سوڭى ف.گولوششەكيننىڭ ويلاپ تاپقان «قوجانوۆشىلدىق» دەگەن ساياسي ايدارىنا اينالدى. رەسپۋبليكانىڭ ساياسي باسشىسى بولعانىمەن ونىڭ ءاربىر ءىزىن اڭدىعان مۇنداي ارەكەتتى ورتالىقتىڭ باسقارىپ وتىرعانى دا بەلگىلى. ساياسي ەركى شەكتەلگەن س.قوجانوۆتىڭ قازاقستاندا قالىپتى جۇمىس ىستەۋى جانە ۇلتتىق يدەيانى ىسكە اسىرۋعا ەركىن كىرىسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قايتا, وسىنداي ۇلكەن ساياسي قىسىمعا قاراماستان رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا ون ءبىر اي قىزمەت جاساي الۋى ەرلىككە پارا-پار ءىس. ماسكەۋگە كەتكەن س.قوجانوۆ ءوزىن ايىپتايتىن ساياسي ناۋقان كەڭ ءورىس العاندا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە 1926 جىلى اشىق حات جازىپ, اقتالۋعا ءماجبۇر بولعان. ول اتالعان حاتىندا بىلاي دەپ باياندايدى: «مەن پارتيانىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءجۇرىپ مىنا ماسەلەلەرگە بەلسەنە قاتىستىم:
وتارشىلدىق پەن جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىقتى ساياسي تۇرعىدان جويۋعا;
جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر-سۋ رەفورماسىن جۇرگىزۋگە;
«قوسشى» وداعىن ۇيىمداستىرۋ ناۋقانىنا;
ورتالىق ازيادا ۇلتتىق مەجەلەۋدى ىسكە اسىرۋعا;
قازاقستاننىڭ ورتالىعىن ورىنبوردان قىزىلورداعا اۋىستىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ ىشكى قۇرىلىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى كۇشەيتۋگە تىكەلەي ارالاستىم». ۇلتجاندى قايراتكەردىڭ ءوز ساياسي قىزمەتى تۋرالى جاساعان بۇل قورىتىندىلارىنىڭ ارقايسى مەملەكەتشىل تۇلعانىڭ قايراتكەرلىك قارىمىن تانىتادى. سوڭعى ماسەلەنى تارقاتايىق.
ۇلتتىق-تەرريتوريالىق تۇتاستىعى قالىپتاسقان قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسىن تاڭداۋ تۋرالى س.قوجانوۆ 1924 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا «اق جول» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىندا «قازاقستان استاناسى ورىستىڭ تۋى تىگىلگەن قالادا ەمەس, قالاسى جوقتىقتان قازاقتىڭ كيىز اۋىلىندا بولسا دا, قازاق جۇرتشىلىعىنا جاقىن بولۋى كەرەك. قازاق استاناسى بولۋعا ورىنبور قالاسى شەتتە بولعاندىقتان عانا جارامايدى ەمەس, قازاق قالاسى بولماعاندىقتان, قازاق ۇلت مەملەكەتىنىڭ ۇلتشىلدىعىنا وردا بولۋىنا قيسىنى جوقتىقتان جارامايدى. قازاق ۇلت مەملەكەتشىلدىگىنە ادەمى قالا, ىڭعايلى ۇيلەر كەرەك ەمەس, جامان دا بولسا, ءوز ورداسى بولۋى كەرەك. ورىنبوردان كوشپەي, قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى تىرشىلىگى وڭدالىپ, قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ قولىنا كەرەكتى شارالار ءىس جۇزىندە ىستەلۋى قيىن» دەگەن تۇجىرىم جاساعان ەدى.
وسى كەزدە اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بىرلىگى قىلىپتاسقان جاڭا مەملەكەتتىڭ استاناسى بولۋعا ۇمىتكەرلەر قاتارىندا الماتى, اقمولا, اقمەشىت, شىمكەنتپەن بىرگە تۇركىستان قالاسى دا اتالادى. وسىعان بايلانىستى سۇلتانبەكتىڭ «تۇركىستان قالاسى استانا بولۋعا لايىق, بىراق مەنىڭ تۋعان جەرىم بولعاندىقتان ورىنسىز ايتىسقا جول بەرۋگە بولماس» دەگەن پىكىرى دە كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. ال تاريحي دەرەكتەر جاڭا استاناعا «قىزىلوردا» اتاۋىن بەرۋ الاشتىق ساياسي ەليتانىڭ ۇجىمدىق وي-پىكىرىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىنە كۋالىك جاسايدى. س.قوجانوۆ وردا ءسوزىن ءداستۇرلى مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى ۇعىمىندا ەمەس, جاڭا قوعامدىق قۇرىلىمعا اۋىسقان ۇلتتىڭ استاناسى ماعىناسىندا قولدانادى. وسى يدەيا V سەزگە دايىندىق بارىسىندا جاڭا استانا تاڭداۋ, ونى قالاي اتاۋ جونىندەگى پىكىرتالاستىڭ وزەگىنە اينالعان. بيلىك باسىنداعى ۇلتتىق ەليتانىڭ ءداستۇرلى وردا ۇعىمىنا تاپتىق مازمۇندى ايشىقتاعان «قىزىل» ءسوزىن قوساقتاۋدان قۇرالعان اتاۋدى ۇسىنۋى كەڭەستىك بيلىكتىڭ دە, قازاقى جۇرتشىلىقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان مامىلەگەرلىك تاريحي شەشىم بولدى.
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا «وردا» ۇعىمى مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتۇرى رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلعانى ارگى-بەرگى تاريحتان بەلگىلى. ۇلتتىق تاريحىمىزدا التىن وردا, اق وردا, كوك وردا, نوعاي ورداسى, قازاق ورداسى سياقتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بەرىك ورىن العان. وسى تاريحي مەملەكەتتەر تىزبەگىن كەڭەستىك بيلىكپەن تالاسا ومىرگە كەلىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن الاش وردا ۇكىمەتى اياقتايدى. ال كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا وردا ۇعىمى قازاق ەلى مەملەكەتتىگىنىڭ ءتۇرى ەمەس, ونىڭ ساياسي ورتالىعى, استاناسى قىزىلوردا دەگەن مانگە يە بولدى. بۇل اتاۋ ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ رامىزدىك مانىنە اينالعانداي. وسى يدەيانى ىسكە اسىرۋداعى ارەكەتى س.قوجانوۆتىڭ ءداستۇرلى قوعامدى مودەرنيزاتسيالاۋدا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۋاقىت تالابىمەن ۇشتاستىرۋدى كوزدەگەن قوعامدىق-ساياسي, مادەني-رۋحاني ۇستانىمدارىنان تۋىندادى.
قوجانوۆتىڭ كەڭەستىك بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعى سافاروۆ, رۋدزۋتاك, كۋيبىشەۆ, پەتەرس, كاگانوۆيچپەن قارىم-قاتىناسى ءبىرى قۋاتتاعان, ءبىرى قارسى بولعان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك ماسەلەسىنىڭ توڭىرەگىندە ءوربىدى. ال باس حاتشى يوسيف ستالينمەن اراداعى ءسوز قاقتىعىسۋلارى ونىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە-اق ەل اراسىندا اڭىز بولىپ تارادى. ول اڭىز سۇلتانبەك ورىنبورعا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ تاعايىندالعاندا سوڭىنان ەرە كەلگەندىگىن سابەڭ – ءسابيت مۇقانوۆ مولدىرەتىپ جازدى ء«ومىر مەكتەبىندە». سۇلتانبەكپەن قوقان اۆتونومياسىنان بەرى تانىس وزبەكستاندىق كورنەكتى تاريحشى-عالىم پولات مادجيدوۆيچ ساليەۆ 1934 جىلى 25 تامىزدا تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا سۇلتانبەككە مىناداي باعا بەرەدى: «حودجانوۆ رازۆيتىي ي وچەن سمەلىي چەلوۆەك. ودين راز ون پوەحال ۆ موسكۆە ي گوۆوريل سو ستالينىم. ستالين سكازال ەمۋ «دوبرو پوجالوۆات چينگيزحان». حودجانوۆ وتۆەتيل: «توۆ. ستالين, يا نە چينگيزحان. چينگيزحان پريەحال ۆ موسكۆۋ س بوەم, ا يا تيحو, كاك پوكوينيك». ستالينۋ پونراۆيلاس ەگو سمەلوست ي ون پرەدلوجيل ەمۋ ۋچيتسيا». بۇل سۇلتانبەكتىڭ باس حاتشىمەن ازىلدەسۋىنىڭ, ءسوز قاعىستىرۋىنىڭ مىسالى عانا. استە دە ساياسي تەكە-تىرەستەن تۋعان ەگەس ەمەس. سولاي دەسەك تە, بۇل سوزگە ۇستالىق, قيىن ساتتە ءسوز تاۋىپ ايتا العان سۇلتانبەكتىڭ شەشەندىگىنىڭ كورىنىسى. ءوز ءۋاجىن تىڭدارماننىڭ ءسوز ساپتاۋىنا قاراي ادەمى ازىلمەن ايتا بىلۋشىلىك. ستالين دە ۇتقىر ءازىلدى, قولاستىنداعىلارمەن رەسمي, بەيرەسمي جاعدايدا ازىلدەسكەندى ۇناتقان, ءوز تاپقىرلىعىنا ماساتتانىپ وتىرعان. سۇلتانبەك ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ءسوز قاقتىعىستارىنىڭ سىرىن وسىلاي تۇسىنسەك كەرەك.
س.قوجانوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. ول ايتىس-تارتىسپەن, قيتۇرقىلىعى مول ساياسي كۇرەسپەن وتكەن سان-سالالى قىزمەتىندە توپتىق, ايماقتىق, ءتىپتى تاپتىق مۇددەلەردىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويماي ءار كەز ۇلتتىق, مەملەكەتتىك بيىكتەن تابىلدى. س.قوجانوۆ سياقتى ۇلتجاندىلىعى مەملەكەتشىلدىككە ۇلاسقان, مەملەكەتشىلدىگى ۇلتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە جۇمىلعان قايراتكەر الاشتىڭ سۇلتانبەگى بولىپ حالىقتىڭ جادىنان دا, عىلىمي تانىمنان دا مارتەبەلى ورىن الۋعا ابدەن لايىق.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەدى», دەي كەلىپ, «ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس» دەگەن ەدى. ۇلتتىق رۋح تۇلعالاردىڭ قايراتكەرلىك ارەكەتتەرى مەن تاريحي شەشىمدەرىندە سومدالادى جانە جارقىراپ تانىلادى. ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىندە جارقىن ءىز قالدىرىپ, ۇلت رۋحىن شىڭداۋعا قىزمەت ەتكەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى ونىڭ تۇلعالىق ونەگەسىن ۇلىقتاۋعا ارنالۋى كەرەك.
حازرەتالى تۇرسۇن,
پروفەسسور,
بەيبىت قويشىباي,
جازۋشى,
قۇلبەك ەرگوبەك,
پروفەسسور