ۋكراينادا سايلاۋالدى ناۋقان قىزىپ تۇر

كانديداتتار. سايلاۋ دوداسىنا قاتىساتىنداردىڭ قاتار­ىن­دا 16 پارلامەنت دەپۋتاتى بار, قال­عاندارى دا ءالسىز ەمەس. پروفەسسور, كاسىپكەر, تەلەجۋرناليست, پارتيا جەتەكشىسى, قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى جانە باسقالارى بار. بىراق ءتۇرلى رەيتينگتەرگە قاراساق, ءۇش كان­ديداتتىڭ جۇلدىزى جانۋى مۇمكىن. ول قازىرگى پرەزيدەنت پەتر پوروشەنكو, ەكس-پرەمەر يۋليا تيموشەنكو جانە كوميك ۆلا­ديمير زەلەنسكي. بۇل جولى پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردىڭ سانى نەگە سونشالىق كوبەيدى؟ بىرنەشە سەبەپ بار ەكەن. بىرىنشىدەن, ۋكراي­نادا وزگە ەلدەردەگىدەي ءجۇز مىڭ­داعان قول جيناۋدىڭ قاجەتى جوق, ونىڭ ورنىنا 100 مىڭ دوللار جارنا تولەپ, قۇجات وتكىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جاقىندا پارلامەنت سايلاۋى كەلە جاتىر. كوپشىلىك ساياساتكەرلەر وسى جولى ءوزىن ەڭ بول­ماعاندا كورسەتىپ قالعىسى كەلەدى. ۇشىنشىدەن, ارنايى تىركەلگەندەر دە بار. نەگىزگى كانديداتتار ولاردى باس قارسىلاستارىنا قارسى قولدا­نادى. ماسەلەن, تىزىمدە يۋري تي­موشەنكو ەسىمدى ازامات بار. ەر­تەڭ داۋىس بەرۋشىلەر ونى يۋليا تي­مو­شەنكومەن شاتاستىرۋى مۇمكىن. ياعني, ەكس-پرەمەر ءبىراز داۋىستان قاعىلادى. 

رەسەي. 2014 جىلدان بەرى ۋكراي­نانىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى كۇرت سۋىپ كەتكەن سوڭ بۇل ەلدەگى پرەزيدەنت سايلاۋى حالىقارالىق ماڭىزعا يە. وعان قوسا, جاقىندا بۇل ەلدىڭ جوعارعى راداسى ەۋرووداققا جانە ناتو-عا مۇشە بولۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە انىقتاعان زاڭدى قابىلدادى. رەسەي بىردەن 31 ناۋرىزداعى سايلاۋعا ءوز باقىلاۋشىلارىن جىبەرمەكشى بولدى. الايدا, پارلامەنت «اگرەسسور مەملەكەتكە» سايلاۋعا كەلۋگە تىيىم سالاتىن زاڭدى قابىلداپ قويدى. ال پەتر پوروشەنكو: مەن جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە شەكارا قىز­مە­تىنە رەسەيدەن باقىلاۋشىنى كىر­گىز­بەۋ تۋرالى بۇيرىق بەردىم دەپ ما­لىمدەدى. ياعني, ماسكەۋ وسى ساي­لاۋ­­دىڭ ساپاسىنا باعا بەرە الماي­دى. 

نە وزگەردى؟ 2014 جىلعى سوڭعى سايلاۋدا 54 پايىز داۋىس جيعان پەتر پوروشەنكو جەڭىسكە جەتكەن ەدى. يۋليا تيموشەنكو 12 پايىزبەن ەكىنشى ورىن العان. ول كەزدە جاعداي مۇلدەم باسقا ەدى. ەكس-پرەزيدەنت يانۋكوۆيچ ەلدەن قاشىپ, ەۋرومايدان جەڭىسكە جەتىپ, ونى قولداعان ءىرى كاسىپكەر پ.پوروشەنكو ابىرويعا يە بولدى. بىراق 5 جىلدان سوڭ ەلدىڭ ساياسي كوڭىل كۇيى وزگەردى. پوروشەنكو ۇلى رەفورماتور اتانا المادى, جەمقورلىق ازايمادى. كيەۆ كۇندەلىكتى ساياسي قاقتىعىستاردىڭ الاڭ­ىنا اي­نالدى. جۇرت جاڭا تۇلعالاردى كۇتتى. بال­كىم سول ءۇشىن اكتەر, كوميك زە­لەن­­سكيدىڭ تانىمالدىعى ارتىپ كەت­­كەن بولار. كانديداتتاردىڭ قاڭ­تار ايىن­­داعى رەيتينگىسى كەلەسىدەي: ۆلا­دي­مير زەلەنسكي – 21%, يۋليا تيموشەنكو – 19%, پەتر پوروشەنكو 14,8% قولداۋعا يە. 

ال ەندى وسى جولى نەگىزگى ءۇش كاندي­دات داۋىس بەرەتىن ەلەكتوراتقا نە ۇسىن­باق؟ پەتر پوروشەنكو ءوز ەلىن­دە اسكەري جاعداي جاريالاپ, شىر­كەۋىن ماسكەۋدەن ءبولىپ, حالىقتىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن پاي­دالانعىسى كەلەدى. تيموشەنكو وپ­پو­زيتسيونەر رەتىندە بيلىكتى سىناپ, ارزان گازدى ۋادە ەتىپ جاتىر. ال اكتەر ۆلاديمير زەلەنسكي ءوزى باس رول­دە وينايتىن «سلۋگا نارودا – حا­لىق قىزمەتشىسى» سەريالىنىڭ اۋدي­تو­ريا­سىنا ۇمىتتەنەدى. ال الەۋ­مەتتىك ساۋال­ناماعا قاراساق, ۋك­راي­نا حالقىنا كەرەگى قاراپايىم دۇ­نيەلەر. شى­عىستاعى سوعىس اياقتالسا, ەكونوميكا كو­تەرىلسە, جەمقورلىق جويىلسا, كوممۋ­نالدىق تولەم ازايسا دەيدى. ياعني, تمد ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان سۇرانىس.

پەتر پوروشەنكو. ال ەندى وسى ءۇش كانديداتتىڭ ارقايسىسىن بولەك-بولەك قاراستىرىپ كورسەك. ولاردىڭ وسى ساي­لاۋ­دا پرەزيدەنت اتانۋ مۇمكىن­دىگى قانداي؟ پەتر پوروشەنكو قازىرگى پرە­زيدەنت, ميللياردەر. روشەن كورپورا­تسيا­سىنىڭ يەسى. مايدان جەڭىسكە جەتكەن سوڭ ۋكراينا حالقى, حالىقارالىق قاۋىم­داستىق پوروشەنكودان ۇلكەن رە­فورمالار كۇتتى. ءيا, ءبىراز جە­تىستىگى بار. جاقىندا ءوزى ءبىر سۇح­باتىندا 144 رەفورما جۇرگىزگەنىن ايتتى. پوليتسيا مەن بانك سەكتورىن وزگەرتتى, ەلەكتروندى دەكلاراتسيانى ەنگىزدى, ەۋروپاعا ۆيزاسىز كىرۋ قۇقىعىنا قول جەتكىزدى, پراۆوسلاۆ شىركەۋىن رەسەيدەن ءبولىپ الدى. الايدا, ونىڭ ورىندالماعان ۋادەسى دە, سايلاۋشىلاردىڭ اقتالماعان ءۇمىتى دە جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, ۋكراينادا جەمقورلىق كەڭ تاراپ كەتكەن. جەمقورلىق يندەكسىندە بۇل ەل الەمدە 120-ورىندا. كوم­مۋ­نالدىق تاريفتەر دە حالىقتى ءجيى مازالايدى, سەبەبى ونىڭ باعاسى ۇنەمى وسەدى. بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ ول ورتا ەسەپپەن 24% قىم­بات­تادى. رەسەي ۇنەمى گازىمەن ۇركى­تەدى. ەكونوميكا ءوسىمى 3 پايىز عا­نا. ۋكراينا ەۋروپاداعى ەڭ كە­دەي ەلدىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. پورو­شەن­كونىڭ ميللياردەر بولۋى, قىرىم تۇبەگىن قايتارماۋى, دونباسستاعى قاقتىعىستى توقتاتا ال­ماۋى, وليگارحتاردىڭ ساياساتقا ءجيى ارا­لاسۋى جانە باسقا دا شەشىلمەگەن سۇراق­تار ونىڭ حالىق اراسىنداعى قولداۋىن ازايتىپ جىبەردى. سول سەبەپتى ول رەيتينگتە ءۇشىنشى, حالىقتىڭ 14%-ى عانا ونى كەلەسى پرەزيدەنت رەتىندە كورگىسى كەلەدى. 

يۋليا تيموشەنكو. تيموشەنكو – 2004 جىلعى ۋكراينادا بولعان قىزعىلت-سارى رەۆوليۋتسيانىڭ جە­تەكشىلەرىنىڭ ءبىرى. سول كەزدەگى پرەزيدەنت يۋششەنكونىڭ جاقتاسى. وسىعان دەيىن ۋكراينانىڭ ەكى رەت پرەمەر-ءمينيسترى اتانىپ, ءبىر رەت سوتتالىپ شىققان تاجىريبەلى سايا­ساتكەرى. باتكيۆششي́نا پارتيا­سى­نىڭ باسشىسى. بۇل پارتيا تيموشەنكونىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇرعاندا جوعارعى رادانىڭ ەڭ ءىرى ساياسي كۇشتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. الايدا, ونىڭ تۇرمەگە ءتۇسۋى پارتيانىڭ ەلدەگى ىقپالىنا دا كەرى اسەر ەتتى. تيموشەنكو وسىمەن ءۇشىنشى رەت پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسپاق. ول پرەمەر كەزىندە ەكونوميكانى تۇزەگەن, وليگارحتارعا قارسى كۇرەسكەن, رەسەيمەن گاز ماسە­لەسىن شەشكىسى كەلگەن ساياسات­كەر رەتىندە ەستە قالدى. وسى جو­لى ەلەكتوراتقا جاڭا كونستيتۋتسيا, جاڭا ەكونوميكالىق كۋرس, جا­ڭا قوعامدىق كەلىسىم ۇسىنباق. ازىر­گە رەيتينگتە ەكىنشى. ەگەر بىل­تىر كۇزدە گرۋزيا ەل باسشىسى رەتىندە سالومە زۋرابيشۆيلي سە­كىل­­دى ازاماتشانى پرەزيدەنت سايلا­عا­نىن ەسكەرسەك, وندا يۋليا تيمو­­شەن­­كونىڭ دا ەلباسشى اتانۋ مۇم­كىن­دىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. 

ۆلاديمير زەلەنسكي. اكتەر, كوميك. پروديۋسەر. زەلەنسكي ۋكراي­ناعا «95 كۆارتال» شوۋى جانە «حالىق قىزمەتشىسى» سەريالى ارقىلى تانىمال بولدى. بۇدان باسقا بىرنەشە فيلمگە دە ءتۇستى. كەزىندە ول «جۇلدىزدارمەن بي» تەلەجوباسىندا جەڭىپ شىققان, ونىڭ فينالدىق سوڭعى كورسەتىلىمىنىڭ رەيتينگىسى پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋ سوزىنەن دە جوعارى بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زەلەنسكي ۋكراينادا وتە تانىمال مەديا تۇلعا. بىراق ۋكراينا جۇرتى نەگە كومەديانت اكتەردى پرەزيدەنت سايلاعىسى كەلەدى؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, «حالىق قىزمەتشىسى» اتتى سەريال ساياسي جانردا تۇسىرىلگەن. سەريالدىڭ رەيتينگىسى ۋكراينادا وتە جوعارى. ويتكەنى زەلەنسكي وينايتىن باس كەيىپكەر ۆاسيلي گولوبورودكو قاتارداعى ۇستازدان اياقاستى پرەزيدەنت اتانىپ, ەلدىڭ ەستىگىسى كەلىپ جۇرگەن سوزدەردى ايتادى. سەريالدا ۋكراينانىڭ ىشكى ماسەلەلەرى انىق كورسەتىلەدى. ياعني, بەيسانالى تۇردە اۋديتوريا كەيىپكەر گولوبورودكو مەن زەلەنسكيدى بايلانىستىرىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ساراپشىلار ۋكراينا حالقى سوناۋ 2004 جىلعى رەۆوليۋتسيادان بەرى كەلە جاتقان بۇرىنعى ساياساتكەرلەردەن شارشادى, ولار جاڭا, تىڭ ەسىمدى كورگىسى كەلەدى دەيدى. ال سونداي ازامات رەتىندە بىلتىر قوعام اكتەر ۆلاديمير زەلەنسكي مەن «وكەان ەلزى» روك-توبىنىڭ ءانشىسى سۆياتوسلاۆ ۆاكارچۋكتى اتاعان. 

زەلەنسكي ساياسي جوبا ەمەس پە؟ بالكىم اكتەردى ساياسي ەلي­تانىڭ كەيبىر وكىلدەرى قولداپ, ار­نايى جوبا رەتىندە دايىنداپ جاتقان جوق پا دەگەن كۇدىك تە بار. زەلەنسكيدىڭ ارتىندا بەل­گىلى وليگارح, ميللياردەر يگور كولومويسكي تۇر دەگەن بولجام ايتىلادى. سەبەبى جوعارىدا اتالعان سەريال مەن شوۋ كولومويسكيگە قاراستى «1+1» تەلەارناسىندا شىعادى. ال بىلتىر زەلەنسكيدىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋ تۋرالى مالىمدەمەسىن سول تەلەارنا 31 جەلتوقساندا تۇنگى ساعات 12-دە پرەزيدەنت پوروشەنكونىڭ جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋىنىڭ ورنىنا بەرىپ جىبەردى. ميللياردەر كولومويسكيگە بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ سەبەبى پرەزيدەنت پوروشەنكو كولومويسكيگە قاراستى بانكتى تارتىپ الىپ, ۇكىمەتكە بەردى. ەندى ەلىنەن قاشىپ, كيپردە جاتقان كولو­مويس­كي كەك الۋ ماقساتىندا زەلەن­­سكي­دىڭ تانىمالدىعىن ارتتى­رىپ, پو­رو­­شەن­كوعا داۋىس بەرگى­سى كەلگەندەر­دىڭ سا­­نىن ازايتۋى مۇم­كىن. ال ەگەر اكتەردىڭ جو­لى بو­لىپ قولىنا بيلىك تيسە, كولو­موي­­س­كيدىڭ ايى وڭىنان تۋى عاجاپ ەمەس. 

بىراق زەلەنسكيدىڭ پرەزيدەنت اتانۋعا شىنايى مۇمكىندىگى بار ما؟ مەنىڭشە, كوپ ەمەس. ءيا, ول تانىمال, ونى قولدايتىندار كوپ, بىراق ونىڭ ەشبىر ساياسي تاجىريبەسى جوق. ول ەرتەڭ 44 ملن حالىقتىڭ ماسە­لەسىن قالاي شەشپەك؟ رەسەيمەن دون­باسس, قىرىم ءىسىن قالاي جۇر­گىز­بەك؟ ءيا, تاريحتا رونالد رەيگان سەكىلدى اكتەرلەر پرەزيدەنت اتاندى. بىراق وعان دەيىن رەيگان ءىرى كومپانيانى, كاليفورنيا شتاتىن باسقاردى. ال زەلەنسكي جاي عانا اكتەر. زەرتتەۋلەرگە قاراساق, وعان كوبىنە ساياساتتان الىس, كيەۆتەگى سايا­سي ۋ-شۋدان شارشاعان حالىق بۇي­رەگىن بۇرىپتى. ال بىراق ەرتەڭ 31 ناۋ­رىزداعى سايلاۋدا نەگىزگى ساياسي دودا ءبارىبىر پوروشەنكو مەن تي­موشەنكو اراسىندا جۇرەتىن شىعار. 

سونىمەن ۋكرايناداعى كەزەكتى پرە­زيدەنت سايلاۋىنا 1,5 ايداي ۋاقىت قالدى. ساراپشىلار وسى جولى سايلاۋعا ۇلكەن اقشا بولى­نەدى, ءار كانديدات كەمى 150-200 ملن دوللار قاراجات سالۋى مۇمكىن دەيدى. بىراق نە دە بولسا, كەلەسى پرە­زيدەنتكە ىستەيتىن جۇمىس جە­تەر­لىك. قىرىم, دونباسس, كەرچ, جەم­قورلىق, ەكونوميكا, وليگارحيا, مەم­لەكەتتىك قارىز جانە باسقا دا سۇراقتار ءتىزىلىپ, شەشىمىن كۇتىپ تۇر.

نۇرمۇحامەد بايعارا,

«Egemen Qazaqstan»