اكىمدەرىمىز ادەپتى مە؟

جاپونشا جينالىس

«جاپونيادا جينالىس بولسا,  كوپ ۋاقىت جوعالتپايدى ەكەن. ولار وسىنداي جيىندا ءار ەلدى مەكەننەن ءبىر-ءبىر ادامنان سويلەپ, سول جەردەگى ماسەلەلەردى قامتيدى. بۇگىنگى جيىندى دا سول جاپوندارشا وتكىزۋ قاجەت». تۇركىستان وبلىسى بايدىبەك اۋدانىنىڭ اكىمى باحىتبەك تاناگوزوۆ بوگەن اۋىلدىق وكرۋگىندە وتكەن ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا تۇرعىنداردى  جاپونيا, كورەيا, قىتاي سياقتى ەلدەردەن ۇلگى الۋعا شاقىرىپ, وسىلاي دەدى. 

ءسويتىپ «جاپونشا جيىندا» ءجارىسسوز تەز اياقتالدى. سارقىراما مەن ەكپىندىنىڭ اقسا­قالدارىنا ءسوز سويلەۋ, اۋىلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ايتۋ مۇمكىندىگى بۇيىرماي قالدى. اۋىلدىق وك­رۋگتىڭ ورتالىعى شالدار اۋىلىنداعى مادەنيەت ۇيىنە 50-60 ادام قاتىسقان ەسەپ بەرۋ جيى­نىندا اكىم ۇلگى ەتكەن ەلدەرگە بارىپ, جينالىستارىنا قاتىس­قان جان بولمادى-اۋ شاماسى. ويتكەنى ەل الدىندا ەسەپ بەرۋگە جىلىنا ءبىر كەلەتىن اكىمگە قارسى ءۋاج ايتىپ, تۇرعىندار تالاپ-تىلەگىن تىڭداۋعا شاقىرار جان تابىلمادى. 

ايتپەسە اۋليەلى, كيەلى جەر­لەرى­مەن, انشىلەرىمەن, قالا بەردى جوعارى لاۋازىمدى جەر­لەس­تەرى­مەن ماقتاناتىن بايدىبەك اۋدا­نىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسە­لەلەردى اكىمنىڭ نازارىنا سالعىسى كەلەتىندەر از ەمەس ەدى. دەگەنمەن ەلدىڭ اراسىنان ەبىن تاپقان ەكى اقساقال عانا ەسەپتىك باياندامادان سوڭ «جاپوندارشا» سويلەپ ۇلگەردى. سونىڭ ءبىرى امانجول زامانحان دەگەن ازامات شالدار اۋىلىندا جارىقتىڭ ناشارلىعىنا, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ورمەكشىنىڭ تورىنداي قالاي بولسا سولاي تارتىلعانىنا توقتالدى. كوشەلەردى جارىقتاندىرۋعا, اسفال­تتاۋعا قاتىستى سىن ايتتى. ال جيەنقۇمدىقتاردىڭ اتى­نان ءسوز العان اسقاقال ماقۇل­بەك تىلەۋبەرديەۆ اۋىلدا سوناۋ «يليچ شامى» كەلگەن 1967 جىل­دان بەرى باعانالاردىڭ اۋىس­تى­رىل­­ماعانىنا قىنجىلىس ءبىل­دىر­دى. سول سەبەپتى جارىق ءجيى سونە­دى. شاقپاق, جۇزىمدىك اۋىلدارىن­دا اعىن سۋ ماسەلەسى وزەكتى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە كوتەرىلگەن «كوگىل­دىر وتىن» ماسەلەسى, اۋدان­عا كەلىپ تۇرعان گازدىڭ تۇرعىن­دار­عا قولجەتىمسىز بولۋى دا شەشى­مىن كۇتكەن شارۋا. اۋىل تۇر­عىن­­­دارىنىڭ ايتۋىنشا, قۇبىر تار­­تىلعانىمەن, گاز ءالى بەرىل­م­ە­گەن. كەيبىر كوشەلەردە گاز قون­د­ىر­­­­عى­لارى ۇرلانعان, ەرتەڭ كىم­نىڭ ەسە­بىنەن قايتا ورناتىلارى بەلگىسىز.

«شايان» يندۋستريالدى ايما­عىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانىمەن, وندا وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر جوبا ىسكە اسىرىلماعان. جيىندا اۋدان اكىمى ونەركاسىپتىك جوبالار جونىندە اۋىز اشپادى. بايدىبەك اۋدانى مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجىنى يگەرۋدى عانا بىلەتىن, ونەركاسىپتى وركەندەتە, وزىندىك كىرىستى كوبەيتە المايتىن اۋدان رەتىندە قالىپ وتىرعان سياقتى. بىل­تىر كۇزدە وتكەن بايدىبەك اۋدا­نى­نىڭ 90 جىلدىق تويىندا بىر­قاتار الەۋمەتتىك نىساندار ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىل­گەن بولاتىن. سونىڭ نەگىزگىسى ءجۇزۋ باسسەينى مەن جابىق تەننيس كورتى. بۇل ەكى نىساندى اراب ينۆەستورلارى سالىپ بەرگەن-ءدى. جۇمسالعان قارجىنىڭ كولەمى – 1,3 ميلليارد تەڭگە. مۇنداي نىساندى شاياندىقتار بۇعان دەيىن كورمەگەن. ءجۇزۋ باسسەينىنىڭ تە­رەڭ­دىگى 25 مەتر ەكەندىگىن, سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى ارنايى قون­­دىر­عىلاردىڭ كومەگىمەن اۆتو­­مات­تى تۇردە رەتتەلەتىنىن اق­پا­­رات قۇرالدارى جارىسا جازدى دا. وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇي­مە­باەۆ سول جولى شاياندىق شە­نەۋ­­نىك­تەرگە اۋىل بالالارى­نىڭ ۇدا­يى جاتتىعىپ, سپورتتىق كە­شەن قاڭىراپ بوس تۇرماۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. الايدا تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, قوس نىسان وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەمەيدى. ياعني وبلىس اكى­مى­نىڭ تاپسىرماسى ورىندالماي وتىر. شالداردا وتكەن جيىن­دا جارىسسوزگە شىعا الماعان جۇرت وسىنداي ماسەلەلەردى ايتىپ, اكىم­نىڭ پىكىرىن بىلگىسى كەلگەن ەدى. سۇ­راق­تى جازباشا تۇردە بەرىپ جات­قاندار دا بولدى. الايدا ولار­عا اۋدان اكىمى جاۋاپ بەرگەن جوق. كوپ ماسەلە ايتىلماي قال­دى. جيىنعا كەلگەندەردىڭ كو­كە­يىندە جينالىستى «جاپوندار­شا» وتكىزەتىن تاناگوزوۆ پەن ونىڭ كومانداسى سول جاپوندار­شا جۇمىس ىستەسە ەكەن دەگەن ويدىڭ تۋىنداعانى كامىل. جاپونياعا بارا الماعان, بارۋ­عا جاعدايلارىنىڭ جوقتى­عىنا ۇيالعانداي بولعان جۇرت ۇي­لەرىنە جەتۋگە اسىقتى. جىل­دار بويى ەڭبەك ەتىپ, ۇل-قىز تار­بيەلەپ, ەل دامۋىنا ءوز مۇمكىن­دىگىن­شە ەڭبەك سىڭىرگەن اۋىل ادام­دارى شەتەلدەرگە شىعا الما­عا­نىنا نامىستانىپ, ءوزىن قور سەزىنگەندەي بولدى. ءبىرى جاياۋ, ءبىرى ەسەگىنە, ەندى ءبىرى الگى اكىم ايت­قان جاپونداردان قالعان ەسكى «تويوتاسىنا» قاراي اياڭدادى. ەل كورگەن, جەر كورگەنىن قاراپايىم اۋىل ادامدارىنىڭ الدىندا مار­­تەبە ساناپ, ءوزىن جۇرتتان بيىك قويعان اكىمنىڭ سوزىنەن كەيىن كوڭىلى پاسەيگەن كوپشىلىك ارا­سىندا جيىنعا كەلگەنىنە وكىن­گەن­دەر دە بار شىعار. وسى ارا­دا اكىم­دەردى قاراپايىم بولۋ­عا, جال­پى قابىلدانعان مورال­دىق-ادەپتىلىك نورمالارىن ساق­تاۋ­­عا, ازاماتتارمەن جانە ارىپ­تەس­تەرىمەن قارىم-قاتىناستا سى­­پا­­­يىلىق پەن ادەپتىلىك تانى­تۋ­عا شاقىراتىن مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەرىنىڭ ادەپ كودەكسى بار ەكە­نى ەسكە تۇسەدى. ونى اۋدان اكىمى جاقسى بىلەتىن شىعار, بى­راق ءتورت اۋىلدان جينالعان 50-60 تۇر­­عىنمەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, مۇڭ-مۇق­تا­جىن تىڭداۋعا ۋاقى­تىن قي­مادى. اۋىلداعىلار مۇ­نى جا­پو­نيا كورگەن اكىمنىڭ مەنسىن­بەۋ­شى­­لى­گىمەن بايلانىستىرىپ بارا جاتتى... 

ءشوپ وراتىن اكىمدەر

جالپى ادەپتىڭ كوركەم مىنەز­دىڭ ەڭ بيىك شىڭى, مورال­دىق كاتە­گوريا, ادامدار قارىم-قاتى­نا­سىندا ىزگىلىك نورمالارىن مۇل­تىكسىز ورىنداۋدى بىلدىرەتىن ۇعىم ەكەنىن اكىمدەر بىلەدى. بىراق كەي­دە ۇمىتىپ كەتەتىن سياقتى. شىمكەنت قالاسى قاراتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ەسەبىندە نۇرتاس شاعىن اۋدانىنداعى اقسۇڭقار كوشەسىنىڭ تۇرعىنى روزا امىر­بەكوۆا جول ماسەلەسىن كوتەر­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, جولعا اسفالت ساپاسىز توسەلگەن. سونىڭ سالدارىنان تروتۋار مەن جولداعى اسفالتقا ءبىر جىلدان كەيىن ءشوپ ءوسىپ كەتكەن. تۇرعىننىڭ ءسوزىن بول­گەن قالا اكىمى عابيدوللا ءابدى­راحىموۆ: ء«سىزدىڭ ماسەلەڭىز نە؟ اي­تى­ڭىزشى. اسفالتقا ءشوپ شىق­پاسىن با؟», دەدى. وسى كە­ز­دە زالدا وتىرعان كوپشىلىك دۋ كۇل­دى. اياق استىنان كۇلكىگە ۇشى­را­­عا­نىنا تۇسىنىڭكىرەمەي قال­عان ر.امىربەكوۆا: «اسفالتقا ءشوپ شىقپاۋ كەرەك قوي. ساپاسى تو­مەن...», دەدى ماسەلە كوتەرگەنىنە وكىنگەن­دەي بولىپ. كوشە ءتورايى­مى جولدار وتە ساپاسىز سالىناتى­نىن, جول ۇگىتىلىپ, ءشوپ-شالام ءوسىپ كەتەتىنىن, سوندىقتان اتقا­رىلعان جۇمىستى قابىلداپ الار­دا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ شاعىمدانعان ەدى. بىراق ونى قالا اكىمى تۇسىنبەدى مە, اي­تەۋىر «اسفالتقا ءشوپ شىق­پاسىن با؟» دەپ تۇرعىندى مازاق قىلعانداي بولدى. قالا اكىمى­نىڭ ءسوزىن قوستاعانداي بولعان قارا­تاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى يسامي­دين قانتورەەۆ: «ساپاسىن تەك­سە­رەمىز. ءشوپ بولسا ورامىز», دەپ جينالىستا وتىرعان كوپشى­لىكتى تاعى ءبىر كۇلدىردى. ءوزىنىڭ كوپشىلىك الدىندا مازاق بولىپ, كۇلكىگە ۇشىراعانىنا قاتتى كۇ­يىن­گەن ر.امىربەكوۆا: «بۇل كۇلە­تىن ماسەلە ەمەس. سىزدەر ول جەردە تۇرمايسىزدار, ماسەلەنى بىلمەيسىزدەر», دەدى جىلارمان بولىپ. كوپشىلىك الدىندا كۇلكىگە قالعان تۇرعىننىڭ ىشكى الەمى قانداي كۇيدە بولعانى وزىنە عانا ءمالىم ەدى. جەكە ماسەلەسى, ياعني اۋلاسىنداعى ەمەس, اۋدانعا ورتاق پروبلەمانى كوتەرگەنىنە وكىنگەن دە بولار. توردە وتىرعانداردىڭ «اسفالتقا ءشوپ شىقپاسىن با؟», ء«شوپ بولسا ورامىز» دەگەن سوزدەرى توبەدەن ۇرعانداي, قورلاعانداي بولدى. ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن جانە مىنەز-قۇلقىمەن قوعام تاراپىنان ايتىلاتىن سىنعا سەبەپكەر بولماۋى ءتيىس اكىمدەردەن جەڭىلتەك ءسوز كۇتپەگەن دە ەدى. كوپشىلىكتى ءبىر ءسات ارزان كۇلكىگە قالدىرعان وسى ءبىر ءساتتى ۇساق-تۇيەك نارسە دەۋگە بولمايتىن شىعار. ويت­كەنى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىل­گەن ادەپ كودەكسىندە مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەر مەملەكەتتىك قىزمەت­تىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەي, پىكىرسايىستى سىپايى نىساندا جۇرگىزۋگە ءتيىس ەكەنى ايتىلعان.

كوشە جوندەلەر, ءشوپ تە شىق­پاس, بىراق كوپكە ورتاق ماسەلەنى كوتەرە­مىن دەپ كۇلكىگە قالعان تۇرعىندا اكىمدەردىڭ ادەپتىلىگى­نە قاتىستى تەرىس پىكىر قالىپتا­سارى انىق. وكىنىشكە قاراي سول سات­­تە جۇي­كەسىنە كەرى اسەر ەتكەن جا­عىم­­سىز ارەكەتتى ۇمىتا الماس. كوپ­شىلىك الدىنا كوبىرەك شىعا­تىن, ەل نازارىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ونىڭ ىشىندە اكىمدەر ويلانىپ سويلەسە, جالپاق تىلمەن جەتكىزسەك اۋزىنا اباي بولسا ەكەن, ايتايىن دەگەنىمىز وسى بولاتىن.

عالىمجان ەلشىباي,

«Egemen Qazaqstan»