الماتىدا قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا (قازورعزي) وتكەن “بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا كومەك كورسەتۋ” اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيادا وتاندىق ونكولوگتار باس قوسىپ, وتكەن جىلدا اتقارىلعان جۇمىستارىن قورىتىندىلاپ, الداعى مەجەلەرىن بەلگىلەدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ قاتىسىپ, ەلىمىزدەگى ونكولوگيا سالاسىنا, بيىلعى جىلدىڭ باسىنان ەنگىزىلگەن بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە (بۇدسج) قاتىستى تۋىنداعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي ءبولىستى.
جالپى رەسپۋبليكاداعى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ احۋالىنا كەلسەك, قازاقستاندا سوڭعى 5 جىلدا تۇراقتىلىق بايقالعان. ءماسەلەن, 2005 جىلى 29153 مىڭ ناۋقاس بولسا, 2009 جىلى 29071 ادام اۋىرعان. ياعني, وزگەرىس جوق, ورنىقتى. ونكولوگتاردى قۋانتىپ وتىرعانى, بەس جىلدا ءولىم كورسەتكىشىنىڭ ديناميكالىق ازايىپ, 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 114-تەن 107-گە تومەندەگەن. ونىڭ سەبەبى, ونكولوگيادا جۇمىس جاسايتىن ءۇش باعدارلامامەن بايلانىستى. سونىڭ ءبىرى – اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ. ەرتە انىقتاۋدىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋدا ەكى ۇلكەن باعدارلاما جۇمىس جاسادى. ونى ەنگىزۋدىڭ الدىندا مينيسترلىك دايىندىق كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ بارلىق اۋدانى مەن وبلىستارىنا 100 شاقتى جاڭا مامموگرافتار الىپ ورناتسا, مامموگرافيا مەن تسيتولوگيا بويىنشا رەنتگەنولوگ ماماندارىن وقىتقان. وسى بۇيرىق شەڭبەرىندە 2008 جىلدان ءسۇت بەزدەرى قاتەرلى ىسىگىنىڭ مامموگرافيالىق سكرينينگىن وتكىزۋ ماقساتىندا 50-60 جاستاعى دەنى ساۋ ايەلدەر مەن 35-60 جاستاعى ايەلدەردىڭ جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مۇنداي باعدارلاما بۇرىنعى تمد ەلدەرىنىڭ بىرىندە جوق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 800 مىڭداي ايەل مامموگرافيالىق, ال تسيتولوگيالىق تەكسەرۋدەن 1 ملن. استام ايەل وتكەن. ءسويتىپ, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنەن 1163, جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنەن 277 جاعداي انىقتالعان. ەكىنشى باعدارلاما, 2006 جىلدان بارلىق ونكوديسپانسەرگە حالىقارالىق پروتوكولدار ەنگىزىلىپ, وعان قاجەتتى وتە قىمبات حيميوپرەپاراتتار رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جەتكىلىكتى ءبولىنىپ وتىرعان. ءۇشىنشى باعدارلاما – ساۋلەمەن ەمدەۋدە 18 ونكوديسپانسەردە 4 اپپاراتتان 72-ءسى جۇمىس جاساۋدا (34-ءى جاڭادان الىنعان). ءسويتىپ, ناۋقاستاردى ەمدەۋدە قاتەرلى ىسىكتى ەرتە انىقتاۋ مەن ناۋقاستارعا ەڭ ءتيىمدى ەمدى ۇسىنۋدىڭ ءناتيجەسىندە وسىنداي جەتىستىككە قول جەتكىزگەن.
– ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا ءتيىمدى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە, اسىرەسە, ساپالى ءدارى-ءدارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى, ءارى قيىن ماسەلە, – دەدى ۆيتسە-مينيستر ەلجان امانتاي ۇلى. – ەلىمىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدە تەك حالىقارالىق, ەۋروپالىق ەمدەۋ ستاندارتتارىن پايدالانعاندىقتان, قولداناتىن ءدارى-ءدارمەكتەر وتە قىمبات. ونىڭ ۇستىنە, جىل سايىن ونكولوگياعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ كولەمى كوبەيە تۇسۋدە. بىراق, ۇلتتىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى بۇگىندە ءدارىنى قالاي جەتكىزەمىز, قالاي باقىلايمىز, ونى ءبىرىڭعاي ديستريبيۋتورلىق جۇيەنىڭ ارقاسىندا قالاي شەشۋىمىز كەرەك دەگەن ءماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, جىلدىڭ باسىندا كەيبىر وبلىستاردا وسىنداي ءبىراز ءماسەلە كوتەرىلگەن. سەبەبى, وتكەن جىلداردا ءدارى-دارمەك سانىن جوسپارلاۋ دۇرىس شەشىلمەگەن. بۇرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن ءدارى-دارمەكتەردى جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن جوسپارلاپ, ساتىپ الاتىنبىز. ونىڭ سەبەبى, جىل سايىن تەندەر ءوتكىزگەندە ۇيىمداستىرۋ جاعىنان قيىندىقتار كوپ بولاتىندىقتان, ناۋقاستار قينالماۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش ايعا قور دايىنداپ قوياتىنبىز. جاڭا جىلدان باستاپ اتقارۋ تەتىگى وزگەردى. ەندى ەمدەۋ مەكەمەلەرى اۋرۋعا قانشا, قانداي ءدارى كەرەك ەكەنىن وزدەرى شەشەتىن بولادى. ياعني, وزدەرى شەشەتىن بولعاندىقتان تىكەلەي ديستريبيۋتورمەن جۇمىس ىستەمەك.
جيىندا قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆ 2010 جىلعا ارنالعان جوسپار بويىنشا جان-جاقتى بايانداما جاسادى. سونداي-اق, جاڭا ۇلتتىق جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا توقتالا كەتتى.
– بۇرىنعى جۇيەدە قاي ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ بولماسىن ءوز بيۋدجەتى بولدى, – دەدى جەتكەرگەن انەس ۇلى. – بيۋدجەتتە بەلگىلەنگەن سوڭ, ءبولىنگەن اقشا ەش كەدەرگىسىز مەكەمەگە باردى. ال مىنا ءجۇيەنىڭ وزگەشەلىگى, قارجى بولىنگەن سوڭ مىندەتتى ءتۇردە ناتيجە بولۋى كەرەك. ءويتكەنى, ناتيجە بولماسا, وندا ول دۇرىس پايدالانىلمادى دەگەن ءسوز. مەنىڭشە, بۇل جۇيە كەرەك. نەگە؟ ەگەر سەن باسقالارعا قاراعاندا, تيىمدى دە ساپالى ەم جاساپ, ناۋقاستىڭ ءبارى سەنىڭ كلينيكاڭا كەلىپ, ءدارىگەرلەرىڭدى تاڭدايتىن بولسا, وندا بۇكىل اقشا سول مەكەمەگە بارادى. ويتكەنى, كىم ەڭبەكتەنەدى, سوعان اقشا بەرىلەدى. بۇل ۋاقىتتىڭ سۇرانىسى. ومىردە دە سولاي, باسەكە بولماسا, قيمىل بولمايدى, سول سياقتى دارىگەرلەردىڭ, كلينيكانىڭ اراسىندا باسەكە كەرەك. ەگەر كورشى كلينيكاعا ناۋقاس كوبىرەك بارىپ, ءدارىگەرلەرگە جوعارى ايلىق بەرىلىپ, كلينيكا دەڭگەيى كوتەرىلىپ جاتسا, باسقالار دا ارەكەت جاسايدى.
ەلىمىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋ سانى كوبەيمەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا وكپە قاتەرلى ىسىگى 12,3, ءسۇت بەزدەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى 11,3, تەرى قاتەرلى ىسىگى 10,6, اسقازان قاتەرلى ىسىگى 9,2, جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى 4,6 پايىزعا جەتىپ وتىر. سوعان بايلانىستى ءولىم دە وسى اۋرۋلاردا ەڭ جوعارى. 2009 جىلى اۋرۋ (زابولەۆاەموست) جاعىنان دا, ءولىم كورسەتكىشى جاعىنان دا پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارى الدا كەلەدى.
دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ءسۇت بەزى مەن تەرىنىڭ قاتەرلىگى ىسىگىن العاشقى ساتىدا انىقتاپ, ەمدەيتىن بولسا, وتە جاقسى ناتيجە بەرەدى. ءبىرىنشىدەن, ناۋقاسقا سونشالىقتى ۇلكەن وپەراتسيا جاسالماي, ارى قاراي انالىق پارىزىن ورىنداپ, بالا سۇيە الادى. ول ۇكىمەتكە دە ءتيىمدى. ويتكەنى, حيميا تەراپيا ەمى كەرەك ەمەس. بۇگىنگى پروتوكول بويىنشا حيميا تەراپيانىڭ ون كۋرسىنىڭ ارقايسىسى 1 مىڭ دوللاردان 10 مىڭ دوللار ارالىعىندا. ياعني, ەم قىمباتقا تۇسەدى. بىراق, وعان قاراماي مەملەكەتىمىز قاجەتتى ءدارى-دارمەكتى جەتكىلىكتى بولۋدە.
جيىن بارىسىندا شىعىس قازاقستان وبلىستىق ونكوديسپانسەرىنىڭ باس دارگەرى جومارت كەنجالينگە جولىققانىمىزدا, ول ايماقتا قاتەرلى ىسىكتەن قايتىس بولاتىن ادامداردىڭ سانى تومەندەپ كەلە جاتقانىن, ونىڭ سەبەبىن تەك ساپالى ەمدەۋ عانا ەمەس, ەرتە باستاپ انىقتاپ, ەرتە باستان اۋرۋدىڭ الدىن الۋمەن بايلانىستىردى. قازىر 17 اۋداندا ونكولوگيالىق كابنەتتەر اشىلعان. ءسۇت بەزى مەن جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنە جۇرگىزىلىپ جاتقان سكرينينگ باعدارلاماسى دا جاقسى كورسەتكىش كورسەتۋدە. قاتەرلى ىسىكتىڭ اسقىنعان ساتىلارى تومەندەپ, ناۋقاستىڭ بەس جىلدىق ءومىرىن ۇزارتۋ دا جوعارىلاپ كەلەدى.
– سەمەي, وسكەمەن قالاسىنداعى ەكى ونكوديسپانسەردە 17 مىڭ ادام ەسەپتە تۇرسا, جىلىنا 2300-2400 ادام جاڭادان تىركەلەدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وكپە, ومىراۋ بەزى, اسقازان, توق ىشەك اۋرۋى. ءدارى-دارمەك جەتكىلىكتى, ورنىقتى. ال باستى پروبلەما – وبلىستاعى 1,5 ملن. تۇرعىنعا 520 دارىگەر جەتىسپەيدى. شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ءدارىگەرلەر بارمايدى. وكپە اۋرۋىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى اۋدانداردا جەتىسپەيتىن رەنتگەن اپپاراتۋرالارى, مامموگرافتار, ەندوسكوپيالىق اپپاراتتار الىنسا, – دەيدى باس دارىگەر.
بۇدسج جايىندا اسفەندياروۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى ماممولوگ اسكەر ەسەنقۇلوۆ تا ءوز ويىمەن ءبولىستى.
– بۇرىن كىم قالاي جۇمىس جاساپ جاتىر: ورتاشا ما, وتە جاقسى ما, باعالانبايتىن. بارىنە بىردەي قارايتىنبىز. ايلىعى دا تەڭ. قازىر مىنا ۇلتتىق جۇيەدە ناۋقاس قالاي ەمدەلدى, جازىلدى ما, جازىلمادى ما, بولماسا و ءدۇنيەلىك بولىپ كەتتى مە, ياعني ەمنىڭ تىكەلەي ءناتيجەسىنە سايكەس جالاقى بەرىلمەك. ول جاقسى ما, جامان با؟ مەنىڭشە, جاقسى. ءار دارىگەردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىلىپ, ايلىعى كوبەيىپ, تۇرمىسى جاقسارادى. ياعني, دارىگەردىڭ وزىندە ۇمتىلىس بولادى. بۇل جاعىنان جاڭا جۇيە پايدالى بولماق. ەكىنشى ماسەلە, كۆوتا ونكولوگيالىق اۋرۋعا جۇرمەۋى كەرەك. ءويتكەنى, كۆوتانى العانشا اۋرۋدىڭ ءوزى ءبىر جايلى بولۋى مۇمكىن. ال ونكولوگيالىق اۋرۋدى ەمدەۋدى ءبىر كۇن دە كەشىكتىرۋگە بولمايدى,–دەدى ول.
سونىمەن, ءۇش كۇن بويى وتاندىق ونكولوگتار باس قوسىپ, كەلەلى, پايدالى اڭگىمە وتكىزىپ, الداعى جىلدا اتقارار ءمىندەتتەرىن دە ايقىنداپ الدى. ال سوڭىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا ءجۇرگىزىلگەن ءسۇت بەزى مەن جاتىر موينىنىڭ قاتەرلىگى ىسىگىن ەرتە دياگنوستيكالاۋدىڭ سكرينينگىن تۇراقتى ءجۇرگىزۋگە, مامموگرافيا, تسيتولوگيالىق دياگنوستيكادا مامانداردى دايىنداۋ مەن قايتا دايارلاۋدى جەتىلدىرۋگە ت.ب. ماسەلەلەرگە بايلانىستى قارار قابىلدادى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.