قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – الەمدىك ساحنادا «بەيبىت اتوم» سالاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ.
قازاقستان 1990 جىلداردان باستاپ يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستى اتوم قۋاتىن ادامزات يگىلىگى ءۇشىن بەيبىت ماقساتقا عانا پايدالانۋدى قولداپ كەلەدى. قازاقتىڭ قازىنالى جەرىن قىرىق جىل بويى قاسىرەت قۇرساۋىنا وراپ, ۇلى دالا كىندىگى – سارىارقانى سىلىكپەگە سالىپ سىلكىنگەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ اششى زاردابىن شەككەن ەلىمىز ءۇشىن بەيبىت اتوم ءسوزىنىڭ استارى تەرەڭ, ماڭىزى زور. سوندىقتان دا قازاق ەلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن جابىلعان سەمەي پوليگونىنىڭ بازاسىن بەيبىت اتومدى دامىتۋ ماقساتىنداعى عىلىمي جۇمىستارعا پايدالانۋ ءۇشىن كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق عىلىمي ورتالىق اشىپ, العاش رەت «بەيبىت اتوم» ۇعىمىن ناقتى ىستەرمەن دايەكتەگەن ەدى.
ۇلتتىق يادرولىق عىلىمي ورتالىق نەگىزىندە يادرولىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە العاش رەت بەتبۇرىس جاسالدى. وسى ماقساتپەن كۋرچاتوۆ قالاسىندا «يادرولىق تەحنولوگيالىق پاركى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلعان بولاتىن. ونى قۇرۋداعى باستى ماقسات – يادرولىق جانە جاناما تەحنولوگيالار سالاسىندا عىلىمي نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن جوعارى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردى ورىستەتۋ ەدى. بۇگىندە يادرولىق تەحنولوگيا وتە جوعارى قارقىنمەن دامىپ بارادى. وزىق ويلى ادامزات اتوم رەاكتورلارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ويلاپ تابۋدا. الەمدىك عىلىم جىلۋ نەيتروندارىمەن, جەڭىل سۋ جانە اۋىر سۋمەن, جىلدام قوزعالىستاعى نەيتروندارمەن جۇمىس ىستەيتىن جانە تەرمويادرولىق رەاكتورلاردى يگەرە باستادى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ بيليبينو اتوم ەلەكتر ستانساسى (اەس) ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قوسا جىلۋ دا وندىرەدى. سولتۇستىك پوليۋستە ورنالاسقان 10 مىڭ تۇرعىنى بار بيليبينو كەنتىن وسى ستانسا جىلۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ال ءسىبىر اەس ء–ى سەۆەرسك جانە توم قالالارىن جىلۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇر.
وزىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن بەيبىت اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندا بارلىق العىشارتتار بار. اسىرەسە, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن تاعدىردىڭ ءوزى تارتۋ ەتكەن ۇلكەن مۇمكىندىك. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – ۋران.
ەندەشە, جومارت جەرىمىزدىڭ قويناۋىنداعى ۋران كەنىنىڭ كولەمى جاعىنان دۇنيە جۇزىندە ەكىنشى ورىندى يەلەنەتىن ەلىمىز ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازاقستاننىڭ اتوم ونەركاسىبى 2003 پەن 2010 جىلدار ارالىعىندا ۋران ءوندىرۋ ونەركاسىبىن بارىنشا دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىردى. ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 2003 جىلى 3 مىڭ توننا ۋران شىعارىلسا, 2010 جىلى 17 مىڭ توننا ۋران ءوندىرىلىپ رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلدى. ءسويتىپ ەلىمىز ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە يادرولىق وتىن نارىعىندا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كوشباسشىلىق ورىنعا شىقتى. بۇگىندە الەمدەگى يادرولىق وتىنعا سۇرانىس بۇرىنعىدان ارتىپ, «قازاتومونەركاسىپ» اق-تىڭ الەۋەتىن ەسەلەۋگە بارىنشا جاعداي تۋعىزۋدا. وسىعان بايلانىستى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاياۋ بولاشاقتا الەمدىك دامۋدا ارزان اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ۇنەمى وسەتىن بولادى. قازاقستان – دۇنيە جۇزىندە ۋران ءوندىرۋدىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ وتىن شىعاراتىن ءوندىرىسىمىزدى وركەندەتۋىمىز جانە ءوزىمىزدىڭ اتوم ەلەكتر ستانسامىزدى سالۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.
قازىرگى تاڭدا الەمدىك نارىقتاعى مۇناي جانە گاز باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, وسى شيكىزاتتىق ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ تابيعي قورىنىڭ جىلدان-جىلعا كۇرت ازايۋى ادامزاتتى باسقا بالاما قۋات كوزدەرىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەپ وتىر. وسى جولدا جاھاندىق ەكونوميكا باسقا بالامالى قۋات كوزدەرىنەن الدەقايدا ءتيىمدى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرەدى. بۇگىندە الەمنىڭ بىرقاتار دامىعان ەلدەرىندە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ۇلەسىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەس سالماعى 50 پايىزدان ارتىپ وتىر. ماسەلەن, فرانتسيادا بۇل كورسەتكىش 77 پايىزدى قۇرايدى. الەمنىڭ 40-تان استام مەملەكەتىندە اتوم ەلەكتر ستانسالارى (اەس) جۇمىس ىستەپ تۇر. ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان ونىڭ سانى 50-دەن اسادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە يادرولىق ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدە اقش, فرانتسيا, جاپونيا, رەسەي, كورەيا جانە گەرمانيا كوش باستاپ كەلەدى. حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, بۇگىندە جەر بەتىندە جالپى قۋاتى 374,7 گۆت بولاتىن 441 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى. سونىمەن بىرگە جالپى قۋاتى 58,6 گۆت بولاتىن تاعى 60 يادرولىق رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, 2050 جىلدارى جاھاندىق ەنەرگەتيكاداعى اتوم ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 35 پايىزدان اسىپ جىعىلماق. ەندەشە, دامۋ بولاشاعىنىڭ باياندىلىعىن ويلاعان ءاربىر مەملەكەت ءوز ەكونوميكاسىنا وراسان زور پايدا اكەلەتىن, ەكولوگيالىق تازا جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىگى داۋسىز.
قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ ءسوز بولىپ كەلە جاتقانىنا كوپ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جىلدان-جىلعا جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەل ەكونوميكاسى قازىردىڭ وزىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىن ايقىن سەزىنە باستادى. مامانداردىڭ ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ءوسۋى 2010 جىلعى 77,9 ميلليارد كۆت ساعاتتان 2030 جىلى 173 ميلليارد كۆت ساعاتقا دەيىن وسەتىن كورىنەدى. قازىر نەگىزىنەن قازاقستاندا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى ورگانيكالىق وتىن جاعۋ ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارىنا تيەسىلى. ولار ەلىمىزدە تۇتىنىلاتىن بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 87 پايىزىن وندىرەدى. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزى كومىر جاعاتىن جەس-ءتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ەلىمىزدىڭ ءىرى كومىر كەنىشتەرى سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاندا ورنالاسقان. سوندىقتان ەلىمىزدە وندىرىلەتىن بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى سولتۇستىك وڭىرلەردەگى ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەدى.
سولتۇستىك وڭىرلەر وڭتۇستىك جانە باتىس قازاقستانعا مىڭداعان شاقىرىم ەلەكتر جەلىلەرى ارقىلى ەنەرگيا قۋاتىن جىبەرەدى. شىعىس قازاقستانداعى ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن تاپشىلىق تا سولتۇستىكتەن كەلەتىن ەلەكتر قۋاتىمەن قاناعاتتاندىرىلادى. مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىققا تارتىلعان ەلەكتر جەلىلەرىمەن قۋات ايداعان كەزدە ءبىرشاما ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىندالۋىنا جول بەرىلەدى. قازىر ەلىمىزدەگى جوعارى ۆولتتى ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ توزىعى جەتكەن. سولتۇستىك وڭىرلەردەگى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسالاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تىعىرىقتان شىعار بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جول – قازاقستاندىق يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, اەس سالۋ بولماق.
ەلىمىزدە اەس سالۋ ماسەلەسى ءسوز بولعان كەزدە, يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ قارسىلاستارى حالقىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاساق, قازاق جەرىندە اەس سالماۋىمىز كەرەك دەگەن بىرجاقتى پىكىردى ءۇزىلدى-كەسىلدى العا تارتادى. ارينە بەتىن اۋلاق قىلسىن, اەس-تەردە اپات بولا قالسا, رەاكتورلاردان بولىنەتىن يادرولىق يزوتوپتار شەكارادان تايسالىپ, حالىق تاڭداپ جاتپايدى. ماسەلەن, ىرگەمىزدەگى كورشىمىز وزبەكستان ءوز اۋماعىندا اەس سالۋ جونىندە رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىمەن كەلىسىم جاساپ, ىسكە كىرىستى. سوندىقتان قازاقستان حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تەك قازاقستاندا عانا سالىناتىن اەس-كە تىرەلىپ تۇرعان جوق. باستى ماسەلە, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جولىنا تۇسكەن ءاربىر مەملەكەت, الدىڭعى قاتارلى ادامزاتتىڭ اقىل-ويى يادرولىق تەحنولوگيانىڭ ادامزات ءۇشىن مۇلدە قاۋىپسىز بولاتىن جولىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرە بەرۋى كەرەك. بۇل تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ چەرنوبىل قاسىرەتىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەن كيەۆ سامميتىندە: «وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىندە اتوم ستانسالارى جۇمىس ىستەيدى دەپ كۇتىلۋدە. كەز كەلگەن اەس-تە بولعان يادرولىق اپاتتىڭ كەلەڭسىز كەساپاتى مىندەتتى تۇردە ترانسشەكارالىق سيپات الادى. سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسى نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جونىندە بىرىڭعاي قاتاڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى مەن ستاندارتتارى جاسالۋى كەرەك. وسى ستاندارتتار مەن تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن بىردە-ءبىر اەس پايدالانۋعا بەرىلمەۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتە كەلىپ, بۇل تالاپتاردى باقىلاۋدى ماگاتە-ءنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بەرۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە قويعان بولاتىن.
ەلەكتر ەنەرگياسى – بۇگىنگى ومىردەگى باستى قاجەتتىلىك. بۇكىل الەم وسى ەنەرگيانىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس ىستەيدى. ادامزات سۇرانىسىنا قاجەتتى ەنەرگيانىڭ باسىم بولىگىن قازىر مۇناي مەن كومىردەن الىپ جاتىرمىز. بۇل تابيعي شيكىزات كوزدەرىنىڭ قورى ەندى 60-70 جىلدا سارقىلادى دەگەن بولجام بار. ال تابيعي قورى 4 مىڭ جىلعا دەيىن تاۋسىلمايتىن ەنەرگيا كوزى – ۋران, اتوم ەنەرگياسى. ەڭ «جاسىل ەنەرگيا» – اتوم ەنەرگياسى. بولاشاقتا ادامزاتتىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن جوعارى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا كەلىپ تىرەلەدى. ەندەشە, كىمدە-كىم اتوم ەلەكتر ستانساسىن ەرتەرەك سالىپ, يادرولىق تەحنولوگيانى جەتىك بىلەتىن ماماندار تاربيەلەيتىن بولسا, سول ەلدىڭ جۇلدىزى جوعارى, تابىسى تولايىم بولماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»