جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا اۋىل جاستارى دايىن با؟

قوعام نازارىن الاڭداتاتىن بۇل كوكەيتەستى ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇس­كەن ەمەس. اسىرەسە اۋىل جاستارىن قو­عامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىنە تارتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. 

ماسەلەن, باياناۋىل اۋدانى ماي­قايىڭ كەنتىنە سۇڭقار اقانوۆ 2017 جى­لى اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. مەملە­كەتتىك جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ سالاسىنا ساي ماماندانىپ, وقىپ ءبىلىپ العانى از بولعان با, وكىنىشكە قاراي, ارادا ءبىر جىل وتكەندە سۇڭقار اقانوۆ قىزمەتىنەن كەتتى. ال كەنت اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رۋسلان ماحام­بەتوۆ دەگەن جاس جىگىتكە دە تۇرعىندار­دىڭ كوڭىلى تولمادى. وبلىستىق اكىم­دىك سايتىنا بولاشاق اكىمگە لايىقتى, ءوز قىزمەتىنىڭ ساياسي ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەتىن ادام تاڭداۋ كەرەكتىگى جازىلدى. 

وڭىردەگى اۋداندىق, قالالىق اكىمدىك­تەردە بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدەرىن مەم­لەكەتشىلدىك مۇددە تۇرعىسىنان كورسەتە الماي, جەكە باسىنىڭ قامىن قىزمەتىنەن جوعارى قوياتىن جاس باسشىلار بارىن كورىپ تە ءجۇرمىز. 

ءوز كەزەگىندە پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمى ءانۋار كۇمپەكەەۆ تە قىزمەتكە كەلمەي جاتىپ-اق, سوگىس الىپ ۇلگەردى. جاس اكىم قىمبات, جايلى, جىلى, جايدارى كوتتەدجدە ەلدەن ەرەكشەلەنىپ تۇرعىسى كەلگەن كورىنەدى. 

قازىر «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ» جوباسىنا جاستاردى تارتۋداعى الەمدىك تاجىريبەنى ۇيرەنۋ, جاستار باستا­مالارىن قولداۋ, ولاردى مەملەكەتتىك-جەكە سەرىكتەستىك اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ جۇيەلەنۋدە.

جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەن جاستاردىڭ ادامي جانە قۇقىقتىق سانالارى جەتىلمەي ولار ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە المايدى. 

وسىلاي بولا تۇرا, جاستاردى «جەرگى­لىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى» دامىتۋ بويىن­شا باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى, جەر­گى­لىكتى بيۋدجەتتىڭ جۇمسالۋ ءتارتىبى قى­زىق­تىرادى. ولار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قاتىسۋعا دا دايىن. بىراق ەكو­نوميكا, قارجى, ساياسات, ەسەپ, جوسپارلاۋدى بىلەتىن, ەكونوميست-بۋحگالتەر, اگرونوم جانە تەحنولوگتارعا ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك جەتىسپەيدى. اۋىلداردا جاستاردىڭ اكىمدىك جانە ماسليحاتتارمەن بايلانىسى از. 

مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, اۋىلدىق اكىمدىكتەر جاستار اراسىندا جەرگىلىك­تى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا جاستاردىڭ قاتى­سۋ ادىستەرى مەن ونىڭ ماڭىزى تۋرا­لى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جەتىسپەي جاتقانداي.

پاۆلودار وڭىرىندە دە «جاستار باستامالارىن دامىتۋ ورتالىعى», جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى جونىن­دەگى باس­قار­ما جۇمىس ىستەيدى. وسى باسقارما مەن ورتالىقتا تەك قانا قالا جاستارى ءۇشىن ەمەس, ارنايى اۋىل جاستارىنا ارنال­عان بولىمدەر بولسا, اۋىل جاستارى دا جاڭا­شىلدىقتاردان شەت قالماس ەدى.

ءوزى دە اۋىلدا ءوسىپ, ەڭبەك جولىن اۋىل­دان باستاعان وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ بىلتىر جەرگىلىكتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرىن اۋىل جاس­­تارى­مەن ارنايى جوبالار جاساۋ ارقىل­ى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شا­قىر­عان-دى.

ال جاس مامانداردى اۋىلعا تارتۋدى وڭتايلاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – اۋىلعا قاجەتتى ماماندىقتارعا اۋىلدان شىققان جاستاردى تارتۋ. سوندا جاستار اۋىلدا تۇراقتاپ قالادى. مۇنداي دا مىسالدار جەتكىلىكتى. 

جەلەزينكا اۋىلىندا تۋىپ وسكەن رايحان ۋسينا ۇلىبريتانيادا «بولا­شاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ, ماگيستراتۋراعا ەدينبۋرگ ۋنيۆەر­سيتەتىنە تۇسەدى. شوتلانديا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, بەلگيانى ارتقا تاستاپ, «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاما­سىن پاتريوتتىق سەزىممەن قابىلدا­عان جاستاردىڭ ءبىرى. ول تۋعان اۋىلىنا قايتا ورالدى. 

– سوندىقتان, اۋىلداعى مەكتەپ ءبىتى­رۋشى تۇلەك اۋىلعا قايتا ورالاتىن­داي باعدارلامالىق قولداۋ قاجەت. وقۋ بىتىرگەن تۇلەك ءوز اۋدانىنا كەلىپ جۇ­مىس ىستەۋگە مىندەتتەنەدى. ويتكەنى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭاشىل-يننو­ۆاتسيالىق ادىستەرىن جەتىك مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى. اۋىلدىڭ وركەندەۋىنە, دامۋىنا قوماقتى قارجى­لار ءبولىنىپ جاتقاندا, اۋىلدا سول قار­جىنى يگەرەتىن, ماماندار تاپشى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى كادر دايارلاۋ ىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى. 

قازىر وڭىردەگى قاي اۋداندىق اكىم­دىكتىڭ سايتىن اشىپ قاراساڭىز, ارنايى مامانداردىڭ جوقتىعىنا كوزىڭىزدى جەت­كىزەسىز. اكىمدىكتىڭ سايتىنان اۋدان­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بايقالمايدى. اۋدان­دارداعى ءارتۇرلى بولىمدەردىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا ساي مالىمەت بەرۋ­دىڭ ورىنىنا, اۋدان اكىمى­نەن باس­تاپ ورىنباسارلارى مەن ءبولىم باس­شىلارىنىڭ ءومىرباياندارى جازىلادى. جۇمىس بارىسى, اۋدانداعى جاڭا­لىق­تار, قاجەتتى اقپاراتتار كەيبىر اۋداندىق اكىمدىك سايتتارىندا جوقتىڭ قاسى. قازاق تىلىندە تۇسىنىكسىز سويلەمدەر, سوزدەر, قاتەلەر قاپتاپ ءجۇر. 

ەلباسى بىلتىرعى 5 قازانداعى جول­داۋىندا 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالاعانى جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» دەگەن جاقسى جوبا ۇسىنعانى بەل­گىلى. وسى ورايدا, وبلىستىق ىشكى سايا­سات باسقارماسىنىڭ مامانى نۇرسۇلتان شاكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر وڭىر­دە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جوبالار جاسالۋدا. 

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى گۇلنار يبراەۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, باعدارلاما باستال­عالى وڭىردەگى اۋىلدارعا 3792 مامان قىزمەت­كە بارعان. تۇراقتاماي كەرى قايتقان جاس ماماندار جايلى ءجيى ايتىلادى. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاسالمايدى, ەكىنشىدەن, اۋىل مەكتەپتەرىندە بالا سانى ازايۋدا. 

الداعى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدىق اكىم­دىكتەردە قىزمەت ەتە الادى. جۋىردا وڭىرگە جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى ايگۇل شايىموۆا باع­دار­لاما بويىنشا اۋىلعا قىز­مەتكە كەلە­تىن جاس دارىگەرلەر مەن مۇعالىم­دەر­­­دىڭ قاتارىنا ەندى جاس مەم­لە­كەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ دە قوسىلۋى مۇمكىن ەكەن­دىگىن, قازىر وسىنداي ماق­سات­تاعى زاڭ جوبا­سىنىڭ ءماجىلىس قاراۋىنا ۇسىنىل­عانىن جەتكىزدى. 

بىلىكتى جاس مامانداردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەرلەردەگى مەملەكەتتىك قىز­مەت­كە قىزىعۋشىلىق تانىتا قويماي­تى­نى دا بەلگىلى. سوندىقتان, مەملە­كەت­تىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى, ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگى تاراپىنان «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلا­ماسىنا اۋىلدىق جەرلەرگە جىبەرىلەتىن ەكونوميكا, قارجى, ەسەپ, ينفورماتي­كا, كومپيۋ­تەرلىك باعدارلامالار ءتىلىن بىلەتىن بۋحگالتەر, ەكونوميست, قارجى­گەر سياقتى باس­قا دا ماماندىق العان جاس مامانداردى قوسۋ تۋرالى باستاما جاسالماقشى. ويتكەنى, بىلتىر «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ» بويىنشا بيۋدجەتتىڭ ءتورت دەڭگەيلى تۇرىنە كوشۋ كەزىندە بارلىق اۋىل اكىمدەرىنىڭ دەنى – مۇعالىمدەر بول­عان­دىقتان, ەكونوميكا, قارجى مامان­دارىنىڭ تاپشىلى­عى قاتتى سەزىلدى. 

فاريدا بىقاي,

«Egemen Qazaqstan»

پاۆلودار وبلىسى