ينتەللەكتۋال قازاق جاستارى ماسكەۋدە باس قوستى

دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارى اڭگىمە ارقاۋى بولىپ, قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ باستى ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى – «جول» كاتەگورياسى ارقىلى تارقاتىلدى. «جول» ۇعىمىنىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق, تاريحي, قۇقىقتىق, مادەني, شارۋاشىلىق جانە فيلوسوفيالىق قىرلارى ءسوز بولىپ, قازاق ەلىنىڭ الداعى دامۋ كەزەڭىنە دۇنيەتانىمدىق تۇعىرناما قالىپتاستىرۋ جولدارى پايىمدالدى. 

القالى باسقوسۋعا قازاقستاننىڭ ماسكەۋ قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن دوكتورانتتارى, ماگيسترانتتارى, ستۋدەنت جاستارى مەن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.

دوڭگەلەك ۇستەلدە دايەكتى بايانداما­لار جاسالىپ, ەركىن پىكىرلەسۋگە جول اشىلدى. ەڭ باستىسى, جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىس جاسالىپ, نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەپتەرى جەلىسى نەگىزىندە, قازاق­تار شوعىرلانعان رەسەي, موڭعوليا, قىتاي, يران, وزبەكستان جانە قىرعىزستان سياقتى كورشى ەلدەردە, اسىرەسە كۇننەن-كۇنگە ەۋروازيالىق ىنتىماقتاستىعىمىز نى­عايىپ كەلە جاتقان رەسەي فەدەراتسياسىندا, ماسە­لەن, ورىنبور قالاسىندا «ن.ءا.نازارباەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپ-ينتەرنات» ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن اشۋ ۇسىنىلدى.

ەكىنشى, مەملەكەتتىڭ بەس نەگىزگى بەلگىسى بويىنشا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ كونە ءداستۇرىن كورسەتەتىن «بالبال تاس» (اۋماعى), «شەجىرە» (حالقى), «قارۋ-جاراق پالاتاسى» (اسكەرى), «وردا» (مەملەكەتتىك بيلىك) جانە «تەڭگە ساراي» (سالىق-قارجى جۇيەسى) مۇراجايلار كەشەنىن استانا قالاسىندا اشۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. 

سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن جانە كەلەشەگىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن «قازاق جولى» دۇنيە­تانىم­دىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى ءسوز بولدى. 

«جول» ۇعىمىنا اكادەميالىق ماعىنا بەرۋ كەرەك

نۇرلان اسقاروۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:

– «جول» ۇعىمى – قازاق دۇنيەتانىمىن تۇتاس­تاي قامتي الاتىن بىردەن-ءبىر ىرگەلى كاتە­گو­ريا. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باعدار­لاما­لىق ماقالالارىنىڭ وزەگىندە دە «ۇلت جولىن» ىزدەۋ ءداستۇرى جاتىر. مۇنى ءبىز فيلوسوفيالىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرىپ وتىرمىز. ءتورت كەزەڭنەن تۇراتىن «جول» ۇعى­مىنىڭ ماعىنالىق ەۆوليۋتسياسىن تار­قاتار بولساق, تامىرى تەرەڭ ارحەتيپ ءھام تۇسىنىك ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ءبىرىنشى, كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى كەزەڭى (ىرق بىتىگ, ورحون-ەنيسەي جانە ت.ب.), ەكىنشى, يسلام كەلگەن كەزەڭ ء(ابۋ ناسىر ءال-فارابي «باقىتتى بولۋدىڭ جولدارى», م.قاشعاري «قۇتتى بىلىك», ج.بالاساعۇن جانە ت.ب.), ءۇشىنشى, قازاق حاندىعى كەزەڭى (اقىن-جىراۋلار­دىڭ مۇرالارى, بي ءسوزى جانە ت.ب.) جانە ءتورتىن­شى, الاش وردا قوزعالىسى كەزەڭى («ايقاپ», «قازاق» سياقتى ۇلتتىق باسىلىمدارداعى ىزدەنىستەر). 

سوندىقتان «جول» ۇعىمىن بولەك قاراس­تىرىپ, وعان اكادەميالىق ماعىنا بەرۋ بىزگە بولاشاققا باعدار بولا الادى.

جيىن وتكىزۋگە نە تۇرتكى بولدى؟

قازىبەك داۋتاليەۆ, رەسەي ۇكىمەتى جانىنداعى زاڭناما جانە سالىستىرمالى قۇقىقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى:

– ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا «اتا-بابا» ۇعىمىنىڭ 15 رەت قايتالانۋى كەزدەيسوق ەمەس, كەرىسىنشە, بۇل ۇلت­تىق دۇنيەتانىمداعى بولمىس پەن ەتيكا ۇعىم­دارىنا ماعىنا بەرۋدە جەتەكشى كاتەگوريا ءھام ونەگەلىك ۇستىن (يمپەراتيۆ) بولا الاتىندىعىن بىلدىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالاردا ايتىلعان جەتەك­شى ويلار مىزعىماس دۇنيەتانىمدىق جۇيەگە ۇلاسسا دەگەن نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. سەبەبى «اتا-بابا اماناتى» اتالاتىن مورالدىق يمپەراتيۆ پەن «ۇيات بولادى» كۋلتى («chame culthe») قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ, ياكي قازاق جولى­نىڭ ىرگەقالاۋشى فيلوسوفيالىق ماسە­لەلەرى. ايتالىق, «ابىروي» نەمەسە «نامىس» ۇعىمدارىنىڭ تۇسىنىگىن اشۋ ءۇشىن مىن­­­دەت­تى تۇردە جوعارىدا ايتىلعان ەكى ىرگە­قا­لاۋ­شى كاتەگوريانى قاتىستىرماسا ءتول دۇ­نيەتا­نىمىمىزعا ساي ۇعىم شىقپايدى. ون ءتۇرلى ويشىل ون ءتۇرلى انىقتاما بەرىپ بەت-بەتىنە كەتەدى. سول سەبەپتەن اتالعان كاتەگوريا­لار وي ساباق­تاس­تىعىن, ۇرپاقتار ۇندەستىگىن ءبىر جەرگە جيا الاتىن دۇنيەتانىمدىق جۇيە قۇرۋ­شى كۇش­كە يە. دۇنيەتانىم دەمەكشى, توعىز تاراۋ­­­لى «قازاق جولى» كەلەسىدەي ەتيكالىق ما­سە­­لەلەر­دى قامتيدى: 1) كەڭ جول, 2) امانات جو­لى, 3) رۋح­تانىم جولى, 4) ادىلەت جولى, 5) ار جولى, 6) ابى­روي جولى, 7) مەيىرىم جولى, 8) ءبى­تىم جولى جانە 9) قۇت جولى. 

مازمۇندى باياندامالار جاسالدى

ساكەن نۇربەكوۆ, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى: 

– «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ماسكەۋدە ءبىلىم الىپ جاتقان ءبىر توپ دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار ەكى جىلدان بەرى بەيرەسمي فورماتتاعى «قازاق جولى» ينتتەللەكتۋالدىق كلۋبىن قۇرىپ, ەلدىڭ دامۋىنا قاتىستى ويلارىمىزدى ورتاعا سالىپ, تالقىلاپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىردىق.

بۇل العاشقى رەسمي وتىرىس بولعاندىقتان, جيىندا نەگىزىنەن «قازاق جولى» ينتەل­لەك­تۋالدىق كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى بايانداما جاسادى. اتاپ ايتار بولساق, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ دوكتورانتى نۇرلان اسقاروۆ «قازاق دۇنيەتانىمىنداعى «جول» ۇعىمىنىڭ ماعىنالىق ەۆوليۋتسياسى (قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن كونە جازبا ەسكەرتكىشتەرى مىسالىندا)», م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ دوكتورانتى, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى ساكەن نۇربەكوۆ «جىبەك جولى: تاۋارلار جولى, يدەولوگيالار مەن ساياسي مۇد­دە­لەر», رەسەي زاڭناما جانە سالىستىرمالى قۇقىق­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى قازىبەك داۋتاليەۆ «جول» فيلوسوفياسى ءھام قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ ابسوليۋتىنە ىزدەنىس», ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى رماۋ-ماشا دوكتورانتى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جومارت كەمەشوۆ «قازاقتىڭ داۋلەتى – ءتورت ت ۇلىك مال: اتا كاسىپتىڭ تاجىريبەسى مەن ونى دامىتۋدىڭ جولدارى», رەسەي ءسىم ديپلوماتيا اكادەمياسىنىڭ ماگيسترانتى مۇقتار بايماعۇلوۆ «قازاق جاستارىنىڭ جولى – «ەلگە قىزمەت» جوباسى» دەگەن تاقىرىپتارعا تۇرەن سالىپ, مازمۇندى باياندامالار جاسادى. الداعى وتىرىستاردى دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا ماسكەۋلىك جوو-دا وتكىزۋدىڭ جاي-جاپسارى قاراستىرىلۋدا.

ايناش ەسالي,

«Egemen Qazaqstan»