شتيۋرمەرلەر حالىققا جاقىن بولدى, ول قاراپايىم حالىقتىڭ جاندى تىلىنە كەڭىنەن جول اشتى. نەمىس دراماتۋرگياسىن جاپپاي شەكسپيرلەندىرۋ تەندەنتسياسى باستالدى. لەسسينگ بۇل باعىتتى ەشقاشان الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان جوق. الايدا «داۋىل مەن شابۋىل» دەپ اتالعان قوزعالىس نەمىس دراماتۋرگياسىن شەكسپيرلەندىرۋدەن باس تارتقان جوق. وسى قوزعالىستى جاستار جاعى جاپپاي قولدادى. سولاردىڭ اراسىندا يوگانن ۆولفگانگ گەتە دە بولدى.
ول اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. لەيپتسيگ, ستراسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الدى. ستراسبۋرگتە جۇرگەن كەزىندە ول «داۋىل مەن شابۋىلدىڭ» اسا كورنەكتى وكىلى يوگانن گەردەرمەن تانىسادى. گەردەر وعان قاتتى اسەر ەتەدى. گەردەردىڭ ۇگىتتەۋىمەن ول ۆەيمار قالاسىنا قونىس اۋدارادى. گەردەر دۇنيەدەن وتكەنشە ول وسى قالادا تۇراقتاپ قالادى. 1775 جىلى گەرتسوگ كارل اۆگۋست ۆەيمارسكيدىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, كوپ ۇزاماي ءبىرىنشى مينيستر بوپ تاعايىندالادى.
بۇل جىلدار گەتە شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىرشاما توقىراعان كەزەڭى بولدى. ول بىرنەشە جىل بويى ەشتەڭە جازبادى. تەك, يتالياعا بارعان كەزىندە عانا ول شىعارما جازۋعا قايتا كىرىسىپ, 1775 جىلى باستالعان شىعارماسىن اياقتادى. يسپان گەرتسوگى البا ولتىرگەن ەگمونت جايلى ول «ەگمونت» اتتى تراگەدياسىن ءبىتىردى.
«فاۋست»
گەتە «فاۋستى» جازۋعا بۇكىل ءومىرىن ارنادى. سوندىقتان دا ونى جازۋشى ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىنە جاتقىزۋ قيىن. 1790 جىلى باستالعان شىعارما 42 جىلدان سوڭ, ياعني 1832 جىلى جازىلىپ ءبىتتى. بۇل – ونىڭ سوڭعى شىعارماسى ەدى.
شىعارمانىڭ تاقىرىبى – ادام تانۋ, الەم تانۋ, تابيعات تانۋ. ۆ.گ.بەلينسكي بۇل شىعارمانى ەرەكشە زور باعالاعان. ء«بىر ادام بەينەسىندەگى بۇكىل ادامزاتتىڭ جيىنتىعى» دەدى ۇلى سىنشى فاۋستى. شىعارمانىڭ باستى قاھارمانى ومىردە بولعان ادام دەگەن اڭگىمە بار. فاۋست تۋرالى جازۋ كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ارمانى بولعان. فاۋست كىم؟ ونى نەگە قولىنا قالام ۇستاعان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ جازعىسى كەلدى؟
گەرمانياداعى رەفورما كەزەڭى مەن شارۋالار سوعىسى كەزىندە ەل ءىشىن دوكتور فاۋست دەگەن اتپەن الدەبىر ادامنىڭ تىنىمسىز ارالاپ جۇرگەنى بەلگىلى بولادى. بىراق, ول كىم؟ عالىم با؟ دارىگەر مە؟ جاراتىلىس تانۋشى ما؟ جيھانكەز بە؟ الدە, كوزبوياۋشى ما؟ ول جاعىن ەشكىم بىلمەيدى. الدە اڭىز, الدە شىندىق. ايتسە دە, فاۋست تۋرالى لاقاپ ەلدىڭ ساناسىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن تىلسىم وقيعا بولدى.
فاۋست وسى ويعا تىرەلگەندە, ونىڭ ءدال وسىلاي شاراسىز كۇيگە تۇسكەنىن كۇتىپ تۇرعانداي مەفيستوفەل كىرىپ كەلەدى. الەمنىڭ سىرىن اشۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى. قوياتىن تالابى بىرەۋ – فاۋست وعان جانىن ساتۋى كەرەك.
فاۋست كىم؟ ەڭ اۋەلى وسىنى ءتۇسىنىپ الايىق.
اڭىز بەن اقيقات
ءحVى عاسىردىڭ باسىندا گەرمانيانىڭ بارلىق قالالارىنىڭ كوشەلەرىمەن يوگانن فاۋست دەگەن ادام ەمىن-ەركىن سەرۋەندەپ, ءوزىن ەڭ بىلگىر دوكتورمىن دەپ تانىستىرىپ ءجۇرىپتى. ول تۋرالى جۇرت گۋ-گۋ اڭگىمە ايتىپ, بىرەۋلەر ونى شىن مانىندەگى بىلگىر دوكتور دەسە, ەندى بىرەۋلەر ونى شىن مانىندە سيقىردى تولىق مەڭگەرگەن قارا ءىلىم يەسى, ول حيميك, استرولوگ, ادام بىتكەندى ارباۋشى, قىسقاسىن ايتقاندا, پەرى دەپ تانىدى. فاۋستىڭ ءوزى دە مۇنداي اڭگىمەنى تەرىسكە شىعارمايتىن, قايتا, تابيعاتتىڭ بارلىق قۇپياسى ول ءۇشىن اشىق ەكەنىنە ماقتانىشپەن قارايتىن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ بىلمەيتىنى, قولىنان كەلمەيتىنى جوق, قورعاسىننان التىن جاساي الادى, ادامداردى كەز كەلگەن كەسەلدەن ايىقتىرا الادى, جۇلدىزدارعا قاراپ ادام تاعدىرىن بولجاپ بەرە الادى, ەڭ باستىسى – ماڭگىلىك ءومىردىڭ ەليكسيرىن جاساۋدىڭ دا قۇپياسىن بىلەدى.
شىن ومىردە يوگانن فاۋست مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوڭ ماماندىعى بويىنشا دارىگەرلىكپەن اينالىسپاي, ول كاسىبىن مۇلدەم تاستاپ كەتەدى. داۋلەتتى ادامداردىڭ قاراڭعىلىعى مەن اڭعالدىعىن پايدالانىپ, ولاردىڭ قالتاسىنداعى التىندارى مەن اقشالارىن قاعۋعا ماشىقتانا باستايدى. ول – ءبىلىمدى كوزبوياۋشىعا اينالادى.
ەل ىشىندە عۇلاما دوكتور, سيقىرشى, كوزبوياۋشى, جەر مەن كوكتىڭ سىرىن بىلەتىن قۇدىرەت يەسى تۋرالى لاقاپ قالىپتاسىپ, ونىڭ سايتانعا جانىن ساتۋ ارقىلى ونىمەن قۇپيا وداق قۇرعان ادام دەگەن ءسوز جۇرت ساناسىنان بەرىك ورىن الا باستايدى.
اڭىزى مەن شىندىعى بىتە قايناسىپ كەتكەن وسى تاريح گەتەنى تولعاندىرماي قويمادى. ول ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى «فاۋست» اتتى پوەما-تراگەدياسىن جازۋعا كىرىستى.
ال ومىردەگى فاۋست بولسا ەۋروپا تاريحىنان ءبىرجولا عايىپ بولدى. ول قايدا كەتتى, نەمەن اينالىسىپ ءجۇر, ەشكىم بىلە المادى. ايتسە دە, ونىڭ 1540 جىلى قايتىس بولعانى بەلگىلى, بىراق ونىڭ ولىمىنە ەشكىم سەنگەن جوق. ول جانىن شايتانعا ساتقان سوڭ, سونىڭ ەركىنە ءبىرجولا ەنىپ, ءولىپ قالسا دا ءتىرىلىپ كەپ, ادامدار اراسىن ارالاپ قايتادى ەكەن, ءتىپتى قارا پلاشش, قارا شلياپا كيىپ, يت جەتەكتەپ جۇرگەن ونى كورگەن ادامدار دا بولىپتى. جەتەكتەپ جۇرگەن يتتەرى يت ەمەس, ءبىر كەزدە ءوزى جەك كورگەن ادامدارىن يتكە اينالدىرىپ, ەرتىپ جۇرەدى ەكەن دەگەن لاقاپ ءسوز تارادى.
دۇنيەنىڭ بارلىق قۇپياسىن بىلمەك بوپ, قانشا ارەكەتكە بارسا دا, فاۋست ول ارەكەتتەرىنەن ەشتەڭە شىقپايتىنىنا كوزى جەتەدى. بارلىق امالى تاۋسىلعان فاۋست اقىل-ويدىڭ تۇڭعيىعىنا تىرەلىپ, «ادام بالاسى ءوز اقىل-ويىمەن دۇنيەنىڭ سىرىن بىلە المايدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. ونىڭ وسىنداي ويعا تىرەلۋى مۇڭ ەكەن, قارا پلاشش, قارا شلياپا كيگەن مەفيستوفەل كىرىپ كەلەدى. «سەن دۇنيەنىڭ بارلىق سىرىن بىلگىڭ كەلسە مەنىڭ شارتىما كونەسىڭ. ول ءۇشىن جانىڭدى ماعان ساتۋىڭ كەرەك» دەيدى مەفيستوفەل.
فاۋست كەلىسىم بەرەدى. فاۋست پەن مەفيستوفەل قۇپيا وداق قۇرعان سوڭ, ول مەفيستوفەلدىڭ ەكى اجداھا جەككەن سيقىرلى ارباسىنا ءمىنىپ قالالار مەن دالالاردى, تاۋ مەن تاستى, كوك پەن جەردى قالاۋىنشا شارلاپ شىعادى. ءتىپتى قۇدىرەتتى سيقىرمەن ترويان سوعىسىن دا بەرى جىلجىتتى, سول كەزدەگى ادامداردىڭ اراسىنان ەلەنا پرەكراسنايانى كورىپ, وعان ءوزى عاشىق تا بوپ قالادى.
پوەما سيۋجەتى بويىنشا, اڭىز كەشىپ جۇرگەن فاۋست تا قارتايادى. جاسى كەلگەن سوڭ ول ءومىردىڭ ءمانى جايلى, ءوزىنىڭ سايتانمەن بايلانىسىپ ارام وداق قۇرعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. سايتاننىڭ ازعىرۋىمەن ادال جانىن ساتىپ, ءوز ءومىرىنىڭ تۇبىنە ءوزى جەتكەنى ءۇشىن وكىنىپ, دۇنيەنىڭ سىرىن اشپاق تۇگىلى, كۇننىڭ باتۋى مەن شىعۋىنىڭ, بۇلت پەن نايزاعايدىڭ پايدا بولۋ قۇپياسىن ءبارىبىر اشا الماعانىنا وكىنىپ, ۇيقىسىز جاتقان ءتۇنى مەفيستوفەل كەلىپ: «بارىنە ءوزىڭ كىنالىسىڭ. ساتقىندىق جولعا ءوزىڭ ءتۇسىپ, ازعىرۋعا وڭاي كوندىڭ» دەگەندى ايتادى دا عايىپ بولادى.
ءتۇن ىشىندە فاۋست ءۇيىنىڭ توبەسىندە الاپات قۇيىن تۇرىپ, بولمە ىشىنەن جىلاننىڭ ىسقىرعان ءۇنى ەستىلەدى.
تاڭەرتەڭ قىزمەتشىلەر فاۋستىڭ ءولىپ جاتقانىن كورەدى.
گەتە جانە شىعىس ادەبيەتى
گەتەنىڭ «باتىس-شىعىس ديۆانى» اتتى كىتابىنان سوڭ ەۋروپا «الەم ادەبيەتى» دەگەندى عىلىمي اينالىمعا ەندىرە باستادى.
گەتەنىڭ بۇل كىتابى شىعىس مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە دەگەن زور قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى. «قۇجىرا» دەپ اتالاتىن كىتاپتىڭ العاشقى بەتى مىناداي جولدارمەن باستالادى:
«سەۆەر, زاپاد, يۋگ ۆ رازۆالە,
پالي ترونى, تسارستۆا پالي.
نا ۆوستوك وتپراۆسيا دالنىي
ۆوزدۋح پيت پاتريارحالنىي,
ۆ كراي ۆينا, ليۋبۆي ي پەسني,
ك نوۆوي جيزني تام ۆوسكرەسني».
بۇل ولەڭنىڭ ءاربىر جولىندا شىعىسقا ۇمتىلۋ, شىعىسقا باس يۋ, قيراپ بارا جاتقان باتىستان, سولتۇستىكتەن, وڭتۇستىكتەن شىعىپ, شىعىسقا بەتتەڭىز دەگەن ويدى ايتا كەلىپ, «ۆوزدۋح پيت پاتريارحالنىي» دەپ ەۋروپاعا كەڭەس بەرەدى. «باتىس-شىعىس ديۆانىنا» رەتسەنزيا جازۋشىلار «ۆوزدۋح پيت پاتريارحالنىي» دەگەن جولدىڭ ەسكىلىكتى قوعامدا ەمەس, باعزى زامانداعىداي تابيعات تازالىعى مەن جان تازالىعىن ايتىپ وتىرعاندىعىن جەتە ءتۇسىندىرىپ وتەدى.
گەتە ودان ءارى يسلام مەن پايعامبار جايلى دا ءوزىنىڭ ەرەكشە ءىلتيفاتىن, ىستىق ىقىلاسىن جاريا ەتەدى.
«تام, ناستاۆلەننىي پروروكوم,
ۆوزۆراتيس دۋشوي ك يستوكام,
ۆ مير, گدە ياسنىم, مۋدرىم سلوگوم
سمەرتنىي ۆەل بەسەدۋ س بوگوم».
پايعامبار وسيەتىنە ادال بەرىلگەن ادامداردىڭ اقيقات جولىن انىقتاۋدا جاراتۋشىنىڭ وزىمەن ەركىن تىلدەسە الاتىنىن دا ەرەكشە ىنتىزارمەن جىرلايدى.
«سلەي چەتىرە ەتي سيلى
ۆ پەرۆوبىتنوي يح پريرودە –
ي حافيزۋ تى پودوبەن,
ي بەسسمەرتەن تى ۆ نارودە».
ەرلىك, ازاماتتىق, سۇلۋلىق پەن ادامدىق سياقتى ءتورت قاسيەتتى بويىڭا سىڭىرسەڭ, سەن دە حافيز سەكىلدى ەل ەسىندە ماڭگى جاسايسىڭ دەپ, حافيز شىعارمالارىن جوعارى باعالايتىنىن بىلدىرەدى. بۇدان كەيىنگى ماقالالارىنىڭ بىرىندە گەتە ءحافيزدى وزىنە ۇستاز سانايتىنىن, فورمالىق, مازمۇندىق, ستيلدىك جاعىنان ودان كوپ نارسە ۇيرەنگەنىن ماقتانىشپەن جاريالايدى.
«دەن ۋگاس, نو س ەتوي ۆەروي
يا نەسۋ حافيزا ليۋديام».
«حافيز-نامە» دەپ اتالاتىن 12 كىتاپتان تۇراتىن «باتىس-شىعىس ديۆانىنىڭ» العاشقى كىتابىندا گەتە ءحافيزدىڭ بارلىق شىعارماشىلىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن اسقان شابىتپەن تالداپ, وعان بىرنەشە ولەڭ تسيكلدارىن ارناعان.
يوگانن گەتە فيردوۋسي, ساادي, نيزامي, ەنۆەري, رۋمي, ءجامي جايلى دا تەبىرەنىسكە تولى ويلارىن كىتاپقا تۇسىرگەن. ولاردىڭ ارقايسىسىنا توقتالىپ جاتۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءۇشىن «گەتە-نامە» دەگەن ارنايى ساباق ءوتىپ, زەرتتەۋ ەڭبەك جازۋ كەرەك.
گەتەنىڭ ارابتار, اراب حاليفاتى جايلى, اسىرەسە مۇحاممەد پايعامبارعا ارنالعان «ماگومەت» دەگەن ماقالاسى يسلام ءدىنىنىڭ شىعۋ تاريحى, ونىڭ قۋدالاۋعا ءتۇسۋى, مۇحاممەد ءىلىمىنىڭ بىرتە-بىرتە ادامزات ساناسىندا ءبۇتىن ءبىر ىلگەرىشىل ءىلىم رەتىندە قالىپتاسۋى جايلى تولىق ايتىلىپ, اقيقاتقا اپارار بىردەن-ءبىر ءىلىم – يسلام ءىلىمى دەگەن ويعا مەڭزەيدى. بىراق بۇدان كەيىن, گەتە حريستيان دىنىنەن قول ءۇزدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ول ءوز ءدىنىن سىيلاپ ءوتتى, ايتسە دە, يسلامعا بۇيرەگى بۇراتىنىن جاسىرا المادى. يسا پايعامبار مەن مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءىلىمىن سالىستىرا قاراپ, كەي تۇستا وسى ەكى ءىلىمنىڭ دە ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكەنىنە, اسىرەسە «كونە وسيەت» پەن قۇران سۇرەلەرىنىڭ مازمۇن-ماندەرى ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىنىن دا اجىراتىپ ايتا بىلگەن.
يسا پايعامباردى دا, مۇحاممەد پايعامباردى دا گەتە اقىنمەن سالىستىرادى. سالىستىرا كەلىپ, ءۇزىلدى-كەسىلدى كوزقاراسقا توقتالادى. مۇحاممەد اقىن ەمەس, ول پايعامبار دەپ ويىن بەكىتىپ الادى دا, اقىن مەن پايعامباردىڭ ايىرماشىلىعىنا توقتايدى. اقىن سەزىمدى جىرلاپ, سودان ءلاززات الادى, قۋانادى, ماساتتانادى, شابىتتانادى. پايعامبار – ءىلىمىن ۋاعىزدايدى, ول ەموتسياعا بەرىلمەيدى. ويتكەنى اللانىڭ ءسوزى شاتتانۋدى, ماساتتانۋدى, اسىرەلەۋدى كوتەرمەيدى, ول سانانى اقيقاتپەن بيلەيدى. ادام بالاسى اقيقات جولىن ءوز اقىل-پاراساتىمەن شەشە المايدى, اقيقات جولى – جاراتۋشىعا دەگەن سەنىم جولى. گەتە بۇل يدەياسىن ءوزىنىڭ «فاۋست» اتتى شىعارماسىندا كوتەرىپ, دوكتور فاۋست پەن مەفيستوفەل اراسىنداعى جان الماسۋ ءادىسىن پايدالانعان.
«باتىس-شىعىس ديۆانى» 1819 جىلى جارىققا شىقتى. بۇعان دەيىن گەتە ۇزاققا سوزىلعان دايىندىق جولىنان ءوتتى. اۋەلى قۇراندى وقىپ شىقتى, سونان سوڭ اراب ءومىرىن زەرتتەدى, اتاقتى «مىڭ ءبىر ءتۇندى» وقىپ, ول تۋرالى ماقالالار سەرياسىن جازدى. اراب حالىقتارىنىڭ 400 جىلدىق تاريحىن قاراپ شىقتى. سونان سوڭ شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزى اتانعان جوعارىدا اتى اتالعان اراب-پارسى تىلىندە جازىلعان عۇلاما اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن نەمىس تىلىنە اۋدارتىپ, ولاردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدى. شىعىس ادەبيەتىنە گەتە سياقتى تياناقتى تۇردە كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ پوەتيكالىق قۇندىلىقتارىن تەرەڭنەن تەربەپ زەرتتەگەن باتىس ادەبيەتىندە بىردە-ءبىر اقىن, نە زەرتتەۋشى جوق. بيبلياداعى «ۆرەميا رازبراسىۆات كامني, ۆرەميا سوبيرات كامني» دەگەن قاعيداعا سايكەس, ءاربىر اقىن نە جازۋشى شىعارماشىلىق فانتازياسى جالىنداپ تۇرعان جاستىق شاعىندا ءوز شىعارمالارىن جازادى, ال ەسەيە كەلە ەموتسيادان بايىپتى ويعا كوشەدى, جاسى ەگدە تارتقاندا وتكەن ءومىرىن ساناسىندا قايتا تارازىلاپ, بۇرىن ءوزى ءمان بەرمەي كەلگەن قۇندىلىقتارعا ساراپتاما جاساۋعا كىرىسەدى.
ۇندەمەيتىن كەز, ايتاتىن كەز دەگەن ۇعىم تاعى بار. بۇل – گەتەنىڭ قاعيداسى. شىعىس مادەنيەتى مەن ادەبيەتى جايلى باتىس ەلى ۇندەمەيتىن كەزەڭدى ارتقا تاستاپ, ايتاتىن كەزگە جەتكەنىن گەتە بارىنەن بۇرىن سەزىندى. وسى سەزىنۋدىڭ ناتيجەسىنە ول «باتىس-شىعىس ديۆانىن» جازىپ شىقتى.
بۇل كىتاپ جارىققا شىققاندا نەمىس زيالى قاۋىمىنىڭ اراسىندا ءبىر-بىرىنە كەرەعار پىكىرلەر ايتىلىپ جاتتى. ءارى دراماتۋرگ, ءارى سىنشى ادولف ميۋلنەر 1820 جىلى گەتەنىڭ بۇل ەڭبەگىنە قاتتى سىن كوزبەن قاراپ, ءۇمىتىنىڭ اقتالماعانى تۋرالى جازدى. «قىسقاسىن ايتقاندا, – دەدى ميۋلنەر, – گەتەنىڭ بۇل كىتابى ونىڭ بارلىق كىتاپتارىنىڭ ىشىندەگى ماعىناسى جات ەڭبەكتەرىنىڭ قاتارىنا جاتادى. «باتىس-شىعىس ديۆانى» – ءبىزدىڭ تالعامىمىزعا مۇلدەم ساي ەمەس. مۇندا سەزىم بار دا تۇسىنىك جوق, جۇمباق بار دا, ونى شەشەتىن كىلت جوق».
ميۋلنەردىڭ بۇل پىكىرىنە گەتە قاتتى نالىپ جۇرگەندە, اتاقتى فيلوسوف گەگەل «باتىس-شىعىس ديۆانى» جايلى ۇلكەن ماقالا جازىپ, «گەتەنىڭ بۇل كىتابى – ونىڭ بارلىق كىتاپتارىنان جوعارى تۇر» دەپ باعالادى. وسى پىكىرىن اتاقتى فيلوسوف ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىعان لەكتسيالارىندا كەڭەيتىپ, تولىقتىرا ءتۇستى.
يوگان ۆولفگانگ گەتە شىعىس پوەزياسىنا باتىس قاقپاسىن ايقارا اشقان, يسلام دىنىنە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان زەرتتەي قاراپ, اراب مادەنيەتى مەن پارسى, تۇركى پوەزياسىن ەۋروپا ەلىنە زور ىلتيپاتپەن تانىتىپ كەتكەن ۇلى اقىن.
شىعىس ادەبيەتىن باتىس الەمىنە زور سۇيىسپەنشىلىكپەن تانىستىرىپ وتكەن گەتەنىڭ ۇلى ەڭبەگى جايلى ايتا وتىرىپ, ونىڭ «تۇنگى جولاۋشىنىڭ ءانى» دەپ اتالاتىن قىسقا عانا ولەڭى جايلى ءسوز ەتپەي كەتۋ قيانات بولار ەدى. وسى ءبىر قىسقا عانا ولەڭ جولدارى ورىس ادەبيەتىندە دە, قازاق ادەبيەتىندە دە «فاۋستان» كەم ءسوز بولعان جوق. ولەڭ 1780 جىلى جازىلىپ, ونى 1840 جىلى لەرمونتوۆ ورىس تىلىنە اۋداردى. ارادا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت وتكەندە بۇل ولەڭ جولدارى م.اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «اقشوقىعا, اباي اۋىلىنا» جەتتى. لەرمونتوۆ اۋدارماسى ارقىلى اباي بۇل ولەڭدى «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەپ قازاق تىلىنە اۋداردى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ۆ.بەلينسكي لەرمونتوۆ اۋدارعان بۇل ولەڭدى «پەسا» دەپ اتاپ, «...ءبىزدىڭ اقىننىڭ اۋدارۋىندا اپتاپتى كۇننەن كەيىن ادام جانىن الديلەيتىن قوڭىرجاي تۇنگى سەزىم مەيلىنشە اسەرلى بەرىلىپتى» دەسە, لەرمونتوۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى يراكلي اندروننيكوۆ «گەتە – بىرتە-بىرتە ماۋجىراعان تابيعات تۋرالى, ونان سوڭ ۇيقىعا كەتەر ادام تۋرالى ايتقان, ال, لەرمونتوۆ بولسا, تىرشىلىك كۇيبەڭىنەن شارشاعان ادامنىڭ ماڭگى دەمالاتىن تىنىشتىق قۇشاعىنا ەنەتىنى جايلى وزىنشە بۇرىلىس جاساعان». بەلگىلى جازۋشى ماريەتتا شاگەنيان ولەڭ مازمۇنىن ناقتىلاي تۇسەدى. «گەتە بۇل ولەڭدى التى جىل بۇرىن كەنەتتەن قايتىس بولعان كورنەلياعا دەگەن ساعىنىش سەزىمىنىڭ اسەرىنەن جازعان بولار. اۋىر ەڭبەكتەن قاجىعان ادام جانى دا تابيعات سەكىلدى تىنىشتىق قۇشاعىنا ەنەتىن بولسا كەرەك». ال ءبىزدىڭ زامانداسىمىز, ءۇش ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن گەرولد بەلگەر بولسا, اباي اۋدارماسىن لەرمونتوۆ اۋدارماسىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس دەپ ءادىل باعاسىن بەردى.
باتىس ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ اراسىندا گەتە شىعىس اقىندارىن باتىس الەمىنە ناسيحاتتاۋ بارىسىندا ءوزى دە حافيزدەن كوپ ۇيرەنىپ, كەيبىر ولەڭدەرىنەن ءحافيزدىڭ ويلارىن كەزدەستىرۋگە بولادى دەگەن پىكىر قىلاڭ بەرىپ قالسا, ەندى بىرەۋلەرى: «گەتەنىڭ «تۇنگى جولاۋشىنىڭ ءانى» اتتى ولەڭى ادەبيەتتە جاڭالىق ەمەس, ءدال وسىنداي ولەڭدى ەجەلگى گرەك اقىنى الكمان جازىپ كەتكەن» دەپ وزدەرىنشە دالەلدەمەك بولادى. الكماننىڭ بۇل ولەڭى ۆ.ۆەرەساەۆتىڭ ورىس تىلىنە اۋدارعان نۇسقاسىنداعى باستاپقى جولدارى شىن مانىندە گەتەنىڭ ولەڭىمەن سايكەس كەلەدى.
«سپيات ۆەرشينى ۆىسوكيح گور...
سپيات ۋتەسى ي ۋشەليا
...سلادكو سپيت ي پلەميا
بىسترو لەتايۋششيح پتيتس» (ب.ز.د. VII عاسىر).
مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار دىندەردەن كارى جارىقتىق پوەزيا جانرىندا مۇنداي ۇقساستىق بولماي تۇرماق ەمەس. جالعىزسىرامايتىن ادام, جابىرقامايتىن اقىن جوق. ء«ام جالىقتىم, ءام جابىقتىم» دەپ وتىزعا تولماعان لەرمونتوۆ مۇڭعا باتسا, ء«ومىر دەسە وكسىگىمدى باسا الماعان جان ەدىم, ءومىرىمنىڭ بارلىق گ ۇلىن اشا الماعان جان ەدىم» دەي كەلىپ, ء«بىر ادامنىڭ ءبىر عۇمىرى ماعان از عوي دەۋشى ەدىم» دەپ ساتتار ەرۋباەۆ جيىرما ەكى جاسىندا ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىنە وكىنسە, «مەنى دە, ءولىم, الديلە» دەپ ماعجان جۇماباەۆ تىرشىلىكتەن شارشاعان ادام جانىن ءولىم عانا الديلەپ, جۇباتا الاتىنىن بالمونتتان اسىرا, جاڭاشا جەتكىزدى, ال اقىنداردىڭ اتاسى پۋشكين بولسا: «ليۋبوۆ ك وتەچەستۆەننىم گروبام» دەپ ءولىمدى تۋعان جەرگە دەگەن سيمۆوليكالىق تراگيزم دارەجەسىنە كوتەرسە, وركەنيەت اتاۋلىدان تىم الىستا جاتقان قازاق اقىنى اباي «مەن كەلمەسكە كەتەرمىن تۇك وندىرمەي» دەپ ءوزىن عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە تىرشىلىكتەگى كۇيىپ-پىسكەن ارەكەتتەرىنىڭ ءبارىن ء«ولىم» دەگەن سۋىق ءسوز جىم-جىرت قىلاتىنىن وكىنىشپەن ايتىپ ءوتتى. مۇنداي مىسالداردى ادەبيەت الەمىنەن جۇزدەپ, مىڭداپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ارپالىسقا تولى تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن شارشاعان, ءارى تۋعان قارىنداسىنىڭ ولىمىنە قايعىرىپ جۇرگەن شاعىندا گەتە وسىنداي ەلەگيالىق سارىندا جابىرقاعان جان-دۇنيەسىنە ءوزىن-ءوزى جۇباتىپ ايتقان بولسا كەرەك. قالاي بولعان كۇندە دە, «تۇنگى جولاۋشىنىڭ ءانى» قازاق دالاسىنا گەتەنىڭ شىعارماسى ەمەس, ابايدىڭ ءتول تۋىندىسى رەتىندە اباي انىمەن قوسىلىپ, كەڭ دالاعا تارادى. بۇل ءاندى بۇگىندە بىلمەيتىن قازاق جوق. ال جازۋشى قالمۇحان يساباەۆ گەرمانياعا ءوز قارجىسىمەن بارىپ, ۆەيمارداعى «گەتە ۇيىنە» اباي اۋدارماسى مەن ءانىن ديسكىگە ءتۇسىرىپ, ارنايى تاپسىرىپ قايتتى.
گەتەنىڭ «تۇنگى جولاۋشىسى» ءبىر عاسىرعا جۋىق جول ءجۇرىپ, قازاق دالاسىنا جەتسە, تاعى ءبىر عاسىر وتكەن سوڭ «قازاق اقىنى بوپ» ۆەيمارعا, ونان سوڭ يلمەناۋعا, كۇللى نەمىس جۇرتىنا قايتا جەتتى. ەكى ۇلى اقىن ەكى ەلدىڭ ورتاق اقىنى بوپ نەمىس جەرىندە وسىلايشا باس قوستى.
ۇلى شىعارمالار ۋاقىتپەن ساناسپايدى دەگەن وسى بولسا كەرەك.
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى