كەشە پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» ۇندەۋىن ىسكە اسىرۋ بارىسى باياندالىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
سالىق جۇكتەمەسى جەڭىلدەتىلدى
الدىمەن ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى جىپكە ءتىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باعدارلاماعا 8 بانك قاتىسۋدا. 17 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا باعدارلاما اياسىندا 52 ملرد تەڭگەگە 4350 ءوتىنىم ماقۇلداندى. د.اقىشەۆتىڭ بايانداماسىندا الداعى ۋاقىتتا اتالعان باعدارلامانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى دامۋى قارقىندى وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق ءوسىم مەن حالىقتىڭ كوشى-قون قوزعالىسى تۇرعىن ۇيگە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ارقىلى سالىنعان باسپانالاردى الدىمەن وسى باعدارلاما بويىنشا كەزەكتە تۇرعاندارعا, سوسىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ سالىمشىلارىنا جانە «7-20-25» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلارعا ساتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلدى.
بەس الەۋمەتتىك باستامانىڭ ەكىنشى باعىتىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭنامالىق وزگەرىستەر 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى, سالىق تولەۋشىلەردىڭ اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىندارىن وتەۋ كوزدەلگەن. ر.دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى جالاقىسى 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن, ياعني 63 125 تەڭگەدەن تومەن جۇمىسشىلار ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسى 10 ەسە تومەندەتىلدى.
− ەسكەرەتىنى, سالىققا قاتىستى بۇل شەشىم جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شىعىندالۋىنا اكەلمەك. وسىعان وراي اتالعان شىعىندار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا قارالىپ, ماقۇلداندى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ترانسفەرتتەر كوزدەلگەن. وسىلايشا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى جەڭىلدىكتەر ارقىلى ازايمايتىن بولدى, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى.
5 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالىنادى
«پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن» ىسكە اسىرۋ بارىسىن قاراۋ اياسىندا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ستۋدەنت جاستاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ باياندادى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءوتكەن جىلى گرانت سانى 20 مىڭعا كوبەيگەن. مەملەكەتتىك گرانتقا وقۋعا تۇسكەندەردىڭ 50%-ى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا (34 مىڭ) ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ ىشىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, كيبەرقاۋىپسىزدىك, راديوتەحنيكا جانە ەلەكترونيكا سەكىلدى ەڭبەك نارىعى ءۇشىن ماڭىزدى باعىتتار بار. «سەرپىن» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىل جاستارىنا 5 مىڭ گرانت بەرۋ قاراستىرىلعان. گرانتتاردىڭ شامامەن 20%-ى مۇعالىمدەردى دايارلاۋعا, ونىڭ ىشىندە تىلدىك بىلىكتىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ە.ساعاديەۆ اتالعان مينيسترلىك جاتاقحانالاردا جاڭا ورىنداردى بەرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتقانىن ايتتى.
– بيىل 5 مىڭ ورىندى پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 3 جارىم اي ىشىندە بىزگە 11 مىڭنان استام ورىنعا 20 ءوتىنىش ءتۇسىپ, 6 مىڭ 500 ورىنعا 12 شارت جاسالدى. قازىرگى ەسەپ بويىنشا 5 مىڭ ورىن تولىعىمەن بيىل بەرىلەدى. وسى ايدىڭ سوڭىنا دەيىن 4 600 ورىنعا تاعى 8 شارت جاساۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جوبالار كەلەسى جىلى قولدانىسقا بەرىلەدى, – دەدى ە.ساعاديەۆ. بۇعان قوسا, الماتى, شىمكەنت قالالارى, اتىراۋ, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 10 جاتاقحانانى سالادى. ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە, 107 جوبا بويىنشا قارجىلاندىرۋ كوزدەرى انىقتالعان. 50 جوبانى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن بانكتەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن, 57 جوبانى ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
− جالپى العاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇشىنشى باستاماسى جوسپارلانعان مەرزىم اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, ونى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ە.ساعاديەۆ.
14 مىڭ ادامعا شاعىن نەسيە بەرىلدى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءتورتىنشى الەۋمەتتىك باستاما اياسىندا «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ» باعىتىن ورىنداۋ بويىنشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترى م.ابىلقاسىموۆا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى ا.ەۆنيەۆ جانە ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى ر.دالەنوۆ بايانداما جاسادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, بىلتىر ەلىمىزدە باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ بويىنشا اۋىلداردا – 14 ملرد, قالالاردا 6 ملرد تەڭگەگە نەسيە بەرۋ ۇلعايتىلدى.
– قوسىمشا بولىنگەن قاراجاتتى ەسەپكە العاندا, شاعىن نەسيە بەرۋدىڭ جالپى سوماسى 62 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ءىشىندە 45 ملرد تەڭگە اۋىلدىق جەرلەرگە (73%) جانە 17 ملرد تەڭگە (27%) قالالىق جەرلەرگە جىبەرىلدى. 2018 جىلعا ارنالعان شاعىن نەسيەمەن قامتۋ جوسپارى 14 مىڭ ادامدى قۇرادى, – دەدى مينيستر م.ابىلقاسىموۆا. ايتا كەتەرلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا نەسيە بەرۋ كولەمى دە ارتىپ وتىر. مىسالى, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا – 76%, ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا – 2,7%, قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا – 2,2%, كولىك جانە قويمالاۋ سالاسىنا – 6%, وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنا – 2%, باسقا دا قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا 5,6% شاعىن نەسيە بەرىلگەن.
گاز تارتۋ كوكتەمدە باستالادى
بەس الەۋمەتتىك باستامانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسىنىڭ اعىمداعى جاعدايى تۋرالى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلعى 19 قاراشادا «استاناگاز» قمگ» اق مەن «قازقۇرىلىسسەرۆيس» مگقك» اق اراسىندا «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. كەستەگە سايكەس ءبىر مەزگىلدە بەس جەلىلىك اعىندى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. مونتاجداۋ جانە قۇبىر گيدروسىناۋىن ءجۇرگىزۋ ارقىلى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ جەلىلىك بولىكتەرىن سالۋدى اياقتاۋ 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بەلگىلەندى. مەردىگەردىڭ تەحنيكاسىن, جابدىقتارى مەن جۇمىسشىلارىن جۇمىلدىرۋ بيىلعى قاڭتاردىڭ سوڭىندا باستالادى. تراسسانى دايىنداۋ 27 اقپاندا باستالماق. بۇل رەتتە جەلىلىك قۇبىردىڭ ءبىرىنشى پارتياسىن جەتكىزۋدى وسى جىلعى ناۋرىزدا باستاپ, تامىزدا اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەلىلىك قۇبىرلاردىڭ دانەكەرلەۋ جۇمىستارى 21 ناۋرىزدا باستالماق. ق.بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا استانا قالاسى, اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن سالۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن (جسق) اياقتاعان. جوعارىدا كورسەتىلگەن جوبالار بويىنشا جسق-عا «مەمساراپتاما» رمك-ءنىڭ كەشەندى ۆەدومستۆودان تىس ساراپتاماسىنىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعاننان كەيىن ەنەرگەتيكا, قارجى مينيسترلىكتەرى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپتە «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى تراسساسىنىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەرگە گاز تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتايتىن بولادى.
مينيسترلەردىڭ كەزەكتى باياندامالارىنان كەيىن پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن ءمىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى. ءبىرىنشى باستاما بويىنشا «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ كەدەرگىلەرىن جويىپ, ىسكە اسىرۋ بارىسىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن, ءۇشىنشى باستاماداعى جاتاقحانالار سالۋ بويىنشا جوسپاردىڭ ۋاقتىلى ورىندالۋىن, ءتورتىنشى باستاماعا قاتىستى – شاعىن نەسيەلەر بويىنشا جوسپارلى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ ءىشىندە قالالى جەرلەردە نەسيە بەرۋدى ارتتىرۋ كەرەكتىگىن نازارعا الدى. ۇكىمەت باسشىسى بەسىنشى باعىتتاعى «سارىارقا» گاز قۇبىرىن ۋاقتىلى سالىپ, ىسكە قوسۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن دە شەگەلەپ ايتتى.
وتاندىق كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالادى
جيىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى دە قارالعان بولاتىن. بۇل ماسەلە بويىنشا قارجى مينيسترى ءا.سمايىلوۆ بايانداما جاساپ, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋلارىنىڭ جالپى كولەمى 9,2 ترلن تەڭگەنى قۇراعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە: مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار – 3,6 ترلن تەڭگە, «سامۇرىق-قازىنا» قورى شامامەن 5 ترلن تەڭگە جانە وزگە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلارى 600 ملرد تەڭگەگە جۋىق. وسىلايشا مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ 2018 جىلعى كولەمى 2017 جىلعا قاراعاندا 3,4%-عا جوعارى.
جيىندا ءسوز العان «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, ولاردىڭ بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتپەك.
ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا ب.ساعىنتاەۆ بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدەگى بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وسىعان وراي بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى ۇلتتىق ستاندارتتاردى كورسەتۋ, ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ كولەمىنىڭ ءوسۋىنە جول بەرمەۋ تۇرعىسىنان وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ تالاپتارىن ساقتاۋ شارالارىن قابىلداۋى ءتيىس. قارجى مينيسترلىگىنە وسى زاڭ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ جانە قاجەتتى زاڭعا قوسالقى اكتىلەردى قابىلداۋ تاپسىرىلدى.
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»