«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان دا حالقىمىز دەنساۋلىقتى ءبىرىنشى بايلىق دەپ ەسەپتەگەن. يسلامدا «دەنساۋلىق – اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن اماناتى» دەپ ءتۇسىندىرىلىپ, ونى قولدا باردا قادىرى جوق نىعمەتكە جاتقىزادى. بۇگىندە دارىگەرلەر قيمىلسىز قىزمەتتىڭ جۇرەك جانە قان تامىرى اۋرۋلارى, سەمىزدىك, بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىك, سۋسامىر (قانت ديابەتى) سياقتى ت.ب. كوپتەگەن دەرتتىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولىپ وتىرعانىن, سونداي-اق بارلىق اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ جاسارىپ بارا جاتقانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. دەنساۋلىعىمىزدى كۇنكورىستىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرماي, اماناتقا قيانات جاساماۋ ءۇشىن ءبىز نە ىستەي الامىز؟
دارىگەرلەر بولسا سوڭعى ۋاقىتتا جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ, قانت ديابەتىنىڭ, سەمىزدىكتىڭ جانە بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىكتىڭ كوبەيۋىن دەنە شىنىقتىرماۋمەن بايلانىستىرادى. پسيحولوگتار دا كۇنى بويى قوزعالىسسىز قىزمەت ەتۋ ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىن جانە قان اينالىمىن السىرەتىپ, ميدىڭ قىزمەتىن ناشارلاتاتىنىن ايتادى. عىلىمي زەرتتەۋلەردى العا تارتقان پسيحولوگتار ادام ەكى ساعات سايىن قوزعالىستا بولىپ, تۇستە 15 مينۋت مىزعىپ العانى دۇرىس دەيدى. ايتپەگەندە ادام بويىنا جامان ەنەرگيالار جينالىپ, تورىعۋعا تەز تاپ بولادى ەكەن. بۇل وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسقا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كورىنەدى.
تەمەكى تارتاتىن ورىن بار, ۆەلوتۇراق جوققىتايدا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرىنە ساباقتان سوڭ ەكى ساعات سىنىپتا وتىرىپ كوز گيمناستيكاسىن جانە الاڭعا شىعىپ راديو گيمناستيكاسىن جاساۋ مىندەتتەلگەن. ولار بۇل قاتاڭ ءتارتىپتى قىستا دا, جازدا دا ورىنداۋى ءتيىس. بۇعان قوسا ميللياردتار ەلى تۇسكى ۇزىلىسكە كەمىندە 2 ساعات ۋاقىت بولگەن. وسى ۋاقىت ىشىندە ولار تۇستەنىپ تە, ۇيىقتاپ تا ۇلگەرۋلەرى كەرەك. قىتاي تاريحىنداعى ۇزدىك 10 دارىگەردىڭ ءبىرى بولعان حۋا تونىڭ جازباسىندا: «ساعات 11:00-13:00 ارالىعى, جۇرەككە قۋات جەتكىزىلەتىن ۋاقىت, بۇل مەزەتتە ۇيىقتاۋعا مۇرشا بولماسا, 15 مينۋت جايلانىپ وتىرىپ, كوزدى جۇمىپ جۇيكەنى تىنىشتاندىرساڭىز, جۇرەك قۋاتىڭىز تولىق بولماق» دەگەن كەڭەس ايتقان. بۇل سينگاپۋردا دا قالىپتاسقان. سونداي-اق تۇسكى ۇيقى جاپونيا مەن اقش كومپانيالارى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دە تاجىريبەدەن وتكىزىلۋدە. يسپانيا مەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە «سيەستا» (تۇسكى ءۇزىلىس) دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني ولار كۇننىڭ ەڭ ىستىق ۋاقىتىندا جارتى كۇن دەمالادى.
استانا تۇرعىنى, اۋدارماشى ەرنات قاشقىنوۆ ەلىمىزدە كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا ەشقانداي جاعداي قاراستىرىلماعانىن ايتىپ قىنجىلادى. ول استانا سياقتى مەگاپوليستەردە ارنايى سپورت زالدارىنا بارۋ قارجى مەن ۋاقىت جاعىنان ءتيىمسىز ەكەنىن ايتادى. «كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس ورنىن تاستاماي سپورتپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ – قازىرگى زاماناۋي مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا باعىتى. استانا مەن الماتى سياقتى ءىرى قالالاردا سپورت كەشەندەرىنە بارۋ قىمبات جانە جول كەپتەلىسىن قوسقاندا كوپ ۋاقىت الادى. سوندىقتان بيزنەس ورتالىقتارىندا كىشىگىرىم سپورت زالدارىن كوپتەپ اشۋ ءوزىن-ءوزى اقتايدى دەپ ويلايمىن. ءوز باسىم جۇمىستا ەكى ساعات سايىن ۇزبەي جاتتىعۋ جاساپ وتىرامىن. بەس جىلدان بەرى جۇمىسقا ۆەلوسيپەدپەن بارىپ-كەلىپ ءجۇرمىن. ءار عيماراتتا تەمەكى تارتۋعا ارنالعان زالدار مەن ورىندار بار. اسىرەسە بانكتەرگە بارعاندا ۆەلوتۇراق تاپپاي قينالامىن. وسى كەمشىلىكتى كورگەندە كوڭىلىڭ قالادى», دەيدى اۋەسقوي ۆەلوشاباندوز ە.قاشقىنوۆ.
كەڭسەلەرگە ورناتۋعا بولاتىن سپورتتىق جابدىقتاردىڭ ىشىندە ۇستەل تەننيسى سۇرانىسقا يە ەكەنى بەلگىلى. بۇل قول-كوز كوورديناتسياسىن جاقسارتىپ, اقىل-ويدى سەرگىتەدى. كونتسەنتراتسيا مەن تاكتيكالىق ستراتەگيانى دامىتادى. ويلاۋ شاپشاڭدىعىن ارتتىرىپ, ميدىڭ قىزمەتىن ارتتىرادى. وسى سياقتى ۇلتتىق ويىنداردى دا جاتتىعۋ زالدارىنا قوساتىن كەز كەلگەن سياقتى. وسى ويدى قولدايتىن ە.قاشقىنوۆ اسىقتى زالدا ويناۋعا باعىتتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. «سپورت زالدارىن اشقان كەزدە ۇلتتىق سپورتتى دا ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, اسىق ويىنىن زامانعا لايىقتاپ, مودەرنيزاتسيا جاساۋعا بولادى. ونىڭ دا ۇستەل تەننيسى سياقتى كوزگە, بۋىنعا وتە جاقسى اسەرى بار», دەيدى ول.
دەنساۋلىقتى كۇتۋ ء– وز قولىڭىزداپسيحولوگ كامشات بەكجىگىتوۆانىڭ پىكىرى قانداي جاعداي بولماسىن دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ادامنىڭ وزىنە عانا بايلانىستى دەگەنگە سايادى. «2 ساعات سايىن قيمىل-قوزعالىستىڭ بولۋى ميدىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىنە جانە ىستەپ وتىرعان ىسىڭىزگە تىڭ يدەيالاردىڭ كەلۋىنە كوپ كومەگىن تيگىزەدى. قوزعالىسسىز ەڭبەك ادامنىڭ پسيحولوگياسىنان بولەك, فيزيولوگياسىنا دا كەرى اسەرىن بەرمەك. بىراق كەز كەلگەن جەردە قاراستىرىلعان جاعدايدى ىزدەۋدىڭ كەرەگى جوق. ەڭ الدىمەن ادام ءوز وزىنە مۇمكىندىك جاساۋى ءتيىس. وتىرعان جەردە جاساي بەرۋگە بولاتىن 30 سەكۋندتىق جاتتىعۋلار بولادى. سوندىقتان دەنساۋلىقتى كۇتۋ دە ءوزىمىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە بايلانىستى», دەيدى.
قازاقستاندا جىل سايىن 40 مىڭنان استام ادام ينسۋلتتەن زارداپ شەگەدى. ال حالىقتىڭ 70 پايىزىندا قان قىسىمى جوعارى ەكەن. بۇگىندە وسىنىڭ بارلىعىنا سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاماۋ سەبەپ بولىپ جاتقانىن جەتكىزگەن دارىگەرلەر ۇزاق ۋاقىت قوزعالماي جۇمىس ىستەگەندە كۇش ومىرتقاعا كوبىرەك تۇسەتىنىن ايتادى. سول سەبەپتەن دە جاسى دا, جاسامىسى مويىن, ارقا, بەل ومىرتقاسىنىڭ ءتۇرلى اۋرۋىنان زارداپ شەگۋدە.
استانادا اباي بايماعامبەتوۆتىڭ قازاق گيمناستيكاسى «ايكۇنەنى» دارىپتەپ, وعان يوگانىڭ ەلەمەنتتەرىن قوسىپ ستۋديا اشقان مەرەي اناس سوڭعى ۋاقىتتا ومىرتقا اۋرۋلارىنا جاستار دا ءجيى شالدىعىپ جاتقانىن ايتادى. «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ قۇپياسى – قوزعالىس. تەك سىرتقى بۇلشىق ەتتەر عانا ەمەس, ءىش قۇرىلىس دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ىشكى ۇساق بۇلشىق ەتتەر دە قوزعالۋى كەرەك. ونى ءبىز ارنايى جاتتىعۋلار ارقىلى شىنىقتىرىپ, قالپىنا كەلتىرەمىز. ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ومىرتقانىڭ جاي-كۇيىنە قاراپ ايتۋعا بولادى دەگەن ءسوز بار. وكىنىشتىسى, سوڭعى ۋاقىتتا ومىرتقانىڭ قيسايۋى (سكوليوز), شەمىرشەكتىڭ ءوسۋى (گرىجا), وستەوحوندروزبەن اۋىراتىن كىسىلەر كوبەيىپ بارادى», دەيدى «Arqadem» ستۋدياسىنىڭ باسشىسى, باس نۇسقاۋشى م.اناس.
زاڭمەن رەتتەلۋى كەرەكۇجىمدا دەنە شىنىقتىرۋعا ارنالعان ورىنداردى اشۋ ءۇشىن ەڭبەك كودەكسى بويىنشا جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ قانداي كەلىسىمگە كەلۋى كەرەكتىگىن ءبىلۋ ماقساتىندا قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنا حابارلاستىق. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, استانا قالاسى كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ توراعاسى تاستانبەك ەسەنتاي قىزمەتكەرلەر ءۇشىن يگىلىكتى ءىستىڭ باستالعالى جاتقانىن ايتىپ قۋانتتى.
«بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا ارنالعان ءىس-شارالارعا قاراپايىم حالىقتان گورى, كاسىبي سپورتشىلار كوپ قاتىسىپ ءجۇر. ەلىمىزدە جىلىنا 55 ملرد تەڭگە اۋرۋ سەبەبىمەن ۋاقىتشا جۇمىسقا جارامسىز پاراعىن اشقىزعان كىسىلەرگە كەتەدى. نەگە ءبىز وسى ميللياردتاعان اقشانى اۋىرمايتىن جول ىزدەۋگە جۇمسامايمىز؟ ءبىز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, سپارتاكيادامەن عانا شەكتەلمەي, كەز كەلگەن ۇجىمدا ءاربىر قىزمەتكەردىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن 2018 جىلى 26 جەلتوقساندا كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ جانىنان سپورتتىق ساۋىقتىرۋ قوعامىن اشتىق. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باعدارلاماسىنا جانە حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ەرەجەسىنە ساي باعدارلاما جاساپ, سالاماتتى جۇمىس ورنىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. جاقىندا «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس-مەن كەلىستىك. وندا 700-دەي ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ كاسىپوداقتار جينالىسىنا قاتىسىپ, ۇجىمعا كورسەتتىك. بارلىعى قولداپ وتىر», دەگەن تاستانبەك قۇتجان ۇلى جۇمىستىڭ ءتارتىبىن بىلايشا ءتۇسىندىردى.
«دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 17-بابىندا ءاربىر جۇمىس بەرۋشى ءوزىنىڭ جۇمىسكەرلەرىنىڭ جانە ونىڭ وتباسىنىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋعا بولادى دەپ كورسەتكەن. بۇرىن بۇل مىندەتتى ەدى. ءبىز ەندى سپورتپەن اينالىسۋدى وندىرىستىك كەڭەس ارقىلى اشپاقپىز. ەڭبەك كودەكسىنىڭ 203-بابىندا ۇيىمدارداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستى قۇرۋدىڭ ەرەجەسى كورسەتىلگەن. سوعان ساي جارعىلارىمىزدى جاسادىق. ءار ۇجىمعا ساۋالناما جۇرگىزىپ, سپورتتىڭ ءتۇرى انىقتالادى. سۇرانىسقا ساي سپورتتىق سەكتسيالار اشىلادى. سپورتتىق سەكتسيالاردىڭ اشىلۋى سول ۇجىمنىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى. بازا بولماعان جاعدايدا ءبىز قالانىڭ ىشىندەگى بارلىق سپورت كەشەندەرىمەن مەموراندۋمعا وتىرامىز دا, سول جۇمىسكەرلەرگە كاسىپوداقتار تاراپىنان جەڭىلدىك جاساپ, سپورت كەشەندەرىنە بارۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىز. سپورتتىق سەكتسيالارعا قاتىسقىسى كەلمەيتىن كىسىلەردى اپتاسىنا ءبىر رەت بالىق اۋلاۋعا, تاۋعا شىعۋعا ۇيىمداستىرۋ دا كاسىپوداقتىڭ جۇمىسىنا جاتادى. شاحتا سياقتى ورىنداردا اۋىر جۇمىس جۇمىسكەرلەردىڭ جاعدايى دا قاراستىرىلادى. ياعني ولارعا وڭالتۋ ورىندارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان بولەك وندىرىستىك گيمناستيكامەن كۇندەلىكتى اينالىسۋ ۇسىنىلادى. گيمناستيكانى جۇرگىزەتىن نۇسقاۋشىنى دا دايىندايمىز جانە ولاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ دە ءبىزدىڭ موينىمىزدا. سونداي-اق سپورتتىق جارىستاردى ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى», دەپ سەندىردى كاسىپوداق وكىلى.
مايگۇل سۇلتان,
«Egemen Qazaqstan»