«قۇستار ءانى» «توتىنىڭ قوشتاسۋىنان» باستالعان

قۇجاتى بويى­نشا ول جامبىل قالاسىنداعى رەس­پۋب­ليكامىزعا بەلگىلى «تەرى وڭدەۋ جانە اياق كيىم فابريكاسىنىڭ» مادەنيەت ءۇيى بولۋعا ءتيىس ەكەن. مادەنيەت ءۇيىن جوس­پارلاپ, ونىڭ سالىنۋىن تىكەلەي ءوزى قادا­عالاپ وتىرعان سول كەزدەگى وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسان­باي اسقاروۆ بولسا كەرەك. ۇلكەن زالى – 720, كىشى زالى 150 كورەرمەنگە ار­نال­عان بۇل سارايدى اسانباي اسقاروۆ اعا­مىز وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا بەرىپ جىبەرگەن. ول كەزدە قازاق دراما تەاترى قالامىزدىڭ «كوك بازار» اتا­لىپ كەتكەن بولىگىنە جاقىن جەردەگى پات­شالىق رەسەي كەزىندە سالىنعان 160-170 ورىندىق كىش­كەنتاي عانا ساحناسى بار كەزىندەگى «وفيتسەرلەر ۇيىندە» ورنالاسقان-دى. وبلىس­تىق قازاق دراما تەاترى جاڭا عيماراتقا كوشەردەن جارتى جىل بۇرىن اسان­باي اسقاروۆ اعامىز مادەنيەت پەن­ ونەر باسشىلارىنىڭ (ونىڭ ىشىندە تەاتر­­دىڭ نەگىزىن قالاعان ءشارىپباي ساكيەۆ, مۇحامەدقالي تابانوۆ, ارتىس­تەر: تىلەك ەرعاليەۆ, التىن رۋجەۆا, گۇل­جا­مال باتىرعاليەۆا ت.ب.) باسىن قو­سىپ اقىلداسقان. جاڭا سالىنىپ جات­قان عيماراتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن ەسكە­رىپ, كەيبىر تەحنيكالىق ماماندار­دى ورتالىقتان كۋرستاردان وتكىزۋ, ياعني­ جاڭا تەحنولوگيامەن جاراقتانعان عيما­رات­تا جۇمىس ىستەي الۋى ءۇشىن وقى­تۋ­دى ۇيىمداستىردى. مۇندا تەاتر­­دىڭ­ بۇرىنعى رەپەرتۋارىنداعى سپەك­تاكل­دەردىڭ دەكوراتسيالارىن ۇلكەن ساح­ناعا قايتادان لايىقتاپ, قايتادان جاساۋدى ۇيرەنۋى شارت ەدى. ءتيىستى قاراجات ماسە­لەسىن شەشۋدى دە وسى كۋرستاردا وقىت­قان.

قويىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ەڭ قيى­نى – جاڭا تەاتر شىمىلدىعىن قان­داي سپەكتاكلمەن اشۋ ماسەلەسى بولسا كەرەك. اركىم ءوز ويلارىن, ۇسىنىستارىن ءبىل­دىرىپ جاتتى. ونىڭ ءبىرىن دە ۇناتا قويماعان اسەكەڭ: «بۇرىن ەش جەردە, ەش ساحنادا قويىلماعان, ۇجىم تۇگەل قاتىسا الاتىن ءىرى پولوتنو بولسىن! ىزدەڭدەر!» − دەپ تاپسىرما بەرگەن.

ۇزاق ىزدەنىستەن سوڭ تەاتر باسشىلا­رى دراماتۋرگ ش.حۇسايىنوۆتىڭ ءالى ەش جەردە ساحنالانباعان «توتى-تا­ميل­لا» اتتى مۋزىكالىق دراماسىنا توق­تاعان. سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيس­سەرى, تەاترىمىزدىڭ سول كەزدەگى باس رە­جيسسەرى راشيدا شارافۋتدينوۆا, سۋرەتشىسى – تەاتردىڭ باس سۋرەتشىسى گريگوري بەلوليپەتسكي, مۋزىكاسىن جازعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ بولاتىن. كۇن سايىنعى رەپەتيتسيا الدىندا, تەاتردىڭ كىشى زالىنا قويىلعان جالعىز پيانينومەن نۇرعيسا اعامىز مۋزىكالىق رەپەتيتسيا جاسايدى. ارتىستەر تاراپىنان كەتكەن كەمشىلىكتەردى كەشىرە الماي, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قاسىمىزعا جەتىپ كەلگەن كەزىندە, ءوزىمىزدى قويارعا جەر تاپپايتىنبىز دەپ جانىندا بىرگە بولعاندار ءجيى ايتۋشى ەدى.

مەن سپەكتاكلدەردىڭ كوپشىلىك ساحناسىنا قاتىسىپ ءجۇرىپ, 1967 جىلدىڭ باسىندا وسى تەاترعا اكتەر بولىپ ورنالاستىم.

«توتى-تاميللا» سپەكتاكلى كورەرمەن­دەردىڭ ءسۇيىپ كورەتىن, مۋزىكالىق, ءبيى مەن ءانى دە جەتەرلىك قويىلىم بولدى. جاڭادان جارقىراتىپ تىككەن قىزىلدى-جاسىلدى كيىمدەرىمەن, سىعانداردىڭ قىزۋقاندى بيلەرىمەن كورەرمەندەردىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, ەسىن شىعاراتىن.

ونداعى وقيعا XX عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا وتەدى. جايلاۋعا شى­عىپ قونىستانعان داۋلەتتى كىسىنىڭ جە­رىنە جاقىن سىعاندار اۋىلى قىستا ۋاقىتشا جايعاسادى. اربالارىن جون­دەپ, اتتارىنىڭ بەلىن سۋىتىپ جۇرگەن سىعاندار اراسىنداعى تاميللا دەگەن سۇلۋ قىز قازاق جىگىتتەرىنىڭ دە كوزى­­نىڭ قۇرتىنا اينالادى. قىز سىعان بارو­نىنىڭ سۇيىكتىسى بولىپ شىعادى. ونى كورگەن اۋىل ادامدارى قىزدىڭ ءتۇر-ءتۇسى سىعانداردان وزگەشەلەۋ ەكەنىن اڭعارىپ, وسى­دان ءبىراز جىل بۇرىن وسى اۋىلدىڭ جوعال­عان توتى دەگەن ءتورت-بەس جاسار قى­زىن ەسكە الادى. ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان قىز­دىڭ اتاستىرىلىپ قويعان جەرى, قا­لىڭ مالىنا دەيىن تولەپ قويعانى دا ەستە­رىنە تۇسەدى. بۇل جاعداي قازاقتار مەن سىعان­دار اراسىندا داۋ-داماي تۋعىزادى.

بويجەتكەن تاميللانىڭ قازاق قىزى توتى ەكەنى انىقتالىپ, تاڭداۋدى توتى-تاميل­لانىڭ وزىنە قالدىرادى. سوندا قىز: «ەسىمدى بىلەر-بىلمەستەن بەرگى عۇمى­رىم سىعاندار اراسىندا ءوتىپ كەلەدى. اكەم ءبىر سىعاندى بەتىمە كەلتىرگەن ەمەس. ەسىمە ەمىس-ەمىس الدەنەلەر بالالىق شاعىمنان تۇسكەنىمەن, مىنا سىعان اكەم مەن انامنىڭ مەيىرىمى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋشى ەدى», – دەپ ەلىمەن, جەرىمەن قوشتاسىپ سىعاندارمەن كەتە بارادى. ەلىمەن قوشتاساردا توتى-تاميللا «توتىنىڭ قوشتاسۋى» دەپ اتالاتىن ءاندى ورىندادى. بۇل ءان كەيىننەن «قۇستار  ءانى» اتىمەن بارىمىزگە بەلگىلى بولدى. كوڭىلى وياۋ, كوزى قاراقتى وقىر­مان پەسانىڭ ماز­­مۇنى مەن مىنا ءان­نىڭ ءماتىنىنىڭ قانشالىقتى قابىسىپ, جىم­داسىپ كەتكەنىن بايقار. ەندى ءار قازاق جاقسى بىلەتىن بۇل ءاننىڭ ماتىنىنە زەر سالايىق:

− جاز ءومىرىن ناز ءومىرىن قىسقارتىپ,

بارا جاتىر, بارا جاتىر

قۇس قايتىپ.

زىمىرايدى مەنىڭ بالا كەزىمدەي,

ءبىر جالت ەتىپ وتە شىققان,

وتە شىققان سەزىمدەي.

 

قۇستار, قۇستار سىزىلتىپ ءان سالادى,

سول انىمەن تەربەتەدى دالانى.

ال ادامدار ك ۇلىپ باستاپ ءومىردى,

كەتەرىندە جىلاي دا الماي,

جىلاي دا الماي قالادى.

 

ءبىزدىڭ جاققا باۋىر باسىپ كەتكەن بە,

تاماشا انمەن كەلىپ ەدى كوكتەمدە.

وسكەن جەرگە سىيماي كەتىپ بارادى,

تۋعان جەرىن قيماي كەتىپ,

قيماي كەتىپ بارادى.

ءدال قاي جىلى ەكەنى ەسىمدە قالماپتى, شاماسى 2003-2004 جىلداردىڭ ءبىرى بو­لۋى كەرەك. سول كەزدە «بالدىرعان» جۋر­­­­­­نا­­لىنىڭ باس رەداكتورى بولعان تۇمان­باي مولداعاليەۆ اعامىز جۋرنال­دىڭ تارالىمى تۋراسىندا تاراز قالاسىنا كەلدى. ۇمىتپاسام, سونىڭ الدىندا عانا اعامىز جەتپىس جاسقا تولعان. ءوزىم وبلىس­تىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باس­شى­سى بولعاندىقتان, قىزمەت بابىنا بايلانىستى ول كىسىنى قارسى العانداردىڭ ءبىرى بولدىم. داستارقان باسىنداعى ءبىر وڭا­شادا «قۇستار ءانىنىڭ» تاريحى تۋرالى سۇرادىم. ول كىسى ك ۇلىمسىرەي قاراپ:

− ە-ە! نۇرعيسا باۋىرىمىز قۇيىن ەدى عوي! وسىنداي دا وسىنداي پەسا قويىل­ماقشى. مازمۇنى مىنانداي, تەز ءسوزىن جازىپ بەر دەدى. ايتۋىنا بايلانىستى تۇسىنگەنىمدى جازىپ بەردىم. ارتىنشا پەسانى تاۋىپ الىپ وقىسام, لاعىپ كەتىپپىن. قايتا جازدىم, – دەدى.

بۇگىنگى كۇنى سول سپەكتاكلگە قاتىس­قان­­دار­دان ساناۋلى عانا ارتىستەر قال­دىق: توتى-تاميللانىڭ ءرولىن ويناپ,­ «توتىنىڭ قوشتاسۋى» (قازىرگى «قۇس­تار ءانى») ءانىن تۇڭعىش رەت ورىنداعان قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى گۇلبارشىن وسكەنباەۆا, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتىركۇل دۇيسە­كەنوۆا, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۋرسيپات سالىقوۆالار بار. بۇل سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق پارتيتۋراسى تەاتر مۋزەيىندە ساقتاۋلى.

اندا-ساندا بولسا دا الماتىداعى پانفيلوۆ اتىنداعى پاركتە تىرنانى قۋالاپ جۇرگەن قارعالار تۋرالى اڭگىمەنى قۇلاعىمىز شالىپ قالاتىن. ونشا ءمان بەرە قويماۋشى ەدىم. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى (26 قىركۇيەك 2018 ج.) ايناش ەسالي دەگەن ءجۋرناليستىڭ ء«بىر سۋرەتتىڭ سىرى» ايدارىمەن بەرىلگەن «ديريجەردىڭ باقىتتى ءساتى» اتتى ماقالاسىن وقىعان سوڭ, ءوزىم كۋا بولعان بۇل جايدى ايتپاسام بولماعانداي. بۇل ءان تۋرالى كىمنىڭ تاعى قانداي ءۋاجى بارىنان بەيحابارمىن,  مەنىڭ كۋا بولعان جاعدايىم وسىنداي, اعايىن!

 

الىبەك امزە ۇلى,

مادەنيەت قايراتكەرى