تالعات احمەتوۆ: تيەسىلى زەينەتاقىمنان قاعىلدىم

گازەتتىڭ 2018 جىلعى 25 جەلتوق­سان­دا­عى № 245 سانىندا تاعى دا ءنازيرا جارىمبەتتىڭ «اتامەكەنگە كەلىپ امالى قۇرىپ وتىر» دەگەن ماقالاسىن وقىپ شىعىپ, ايتىلعان ماسەلەگە قاتىستى وي قوسۋ نيەتىمەن قولىما قالام الدىم. ويتكەنى اتامەكەندى اڭساپ كوشىپ كەلگەن بارلىق قازاق وتباسىلارى وسىنداي كيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشىرەدى. سول قيىنشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگى زاڭنامالارىمىزدىڭ شالا­لىعىنان نەمەسە ورالماندار بارعان وڭىرلەردەگى شەنەۋنىكتەردىڭ نەمقۇرايلىلىعىنان كەلىپ شىعادى. بۇل جاعدايعا مۇنايدىڭ باعاسىنىڭ تومەندەۋى نەمەسە دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نو­مي­كالىق داعدارىستاردىڭ سالدارى اسەر ەتىپ جاتىر دەپ ويلامايمىن.

قازاقستان دۇنيەنىڭ الپاۋىت ەل­دەرى گەرمانيا, يزرايلدەن كەيىن ءۇشىنشى ەل بولىپ, قانداس باۋىر­لا­رىن اتامەكەنگە, مەملەكەتتىك باع­دار­لاما ارقىلى تۇراقتى قونىس اۋ­دا­رۋ­عا شاقىردى. سول جىلداردان بەرى ەلىمىزگە ءبىر ميلليوننان اسا ەتنوستىق قازاق كوشىپ كەلدى دەگەن ستاتيستيكالىق مالىمەت بار.

قازاقتا «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن ءسوز بار. قازىر ينتەرنەت دامىعان زامان بولعاندىقتان, گەرمانيا, يز­رايل جانە ءتورتىنشى ەل بولىپ قوسىل­عان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «رەپاتريانت», «سووتەچەستۆەننيك» دەگەن باعدارلامالار بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەمدەرىن وقىساڭىز, بىزگە ەرتەگى سياقتى كورىنەدى.

بارشامىزعا بەلگىلى, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن 1993 جىلدان بەرى قولدانىستا بولعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ ورالمانداعا ارنالعان كۆوتاسى ۋاقىتشا توقتاتىلعان بولىپ, بۇل شەكتەۋلەر 2013 جىلدىڭ سوڭىندا ەلباسىنىڭ «قولىمەن» وسى زاڭناماعا قايتا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, قايتا كۇشىنە كىرگەنىنەن كەيىن, سول زاڭداردا ورالماندارعا كور­سەتىلەتىن جەڭىلدىكتەر جانە الەۋ­مەت­تىك جاردەمدەرىمەن تانىسىپ, قۋانى­شى­مىز قوينىمىزعا سىيماي, 2014 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا وتباسىمىزبەن بىرگە قوستاناي وبلىسى رۋدنىي قالاسىنا تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن قونىس اۋداردىق. بۇل  – ورالماندار ءۇشىن ۇكىمەت بەلگىلەگەن 7 وبلىستىڭ ءبىرى.

اتاجۇرتقا كەلىپ ەشكىمگە قول جايماستان ءوز قاراجاتىمىزعا پاتەر ساتىپ العان سوڭ كۇندەلىكتى ءومىر اعىمىنىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىگى باستالىپ كەتتى. ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن, الدىمەن شەتەل ازاماتىنىڭ ىقتيار حاتى بولۋ كەرەك ەكەن. وعان دەيىنگى شىعىس قاراجاتتارى, مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ جانە سول سياقتى تاعى باسقا دا قىزمەتتەردىڭ بارلىعى اقىلى بولىپ, ءبىراز قارجىلاي شىعىن تالاپ ەتتى. قوستاناي وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ كوشى-قون ءبولىمى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ كوشى-قونى زاڭناماسىنا ساي ەلگە كەلگەن اعايىنعا ورالمان مارتەبەسىن المايىنشا ۇكىمەت تاراپىنان جاردەماقى تولەنبەيتىندىگى ايتىلعان.

ءۇش اي ءوتىپ, ىقتيار حاتى قولىمىزعا ءتيىپ, ورالمان مارتەبەسىن العاسىن سول مەكەمەگە كوشى-قون زاڭىنا ساي بىزگە ءتيىستى بولعان جاردەماقىنى, جول ءجۇرۋ جانە ءۇي م ۇلىكتەرىنىڭ 5 توننالىق باگاج كونتەينەرگە تولەنگەن شىعىندارىن تولەپ بەرۋلەرىن تالاپ ەتتىك. بىراق وكىلەتتى ورگاننىڭ جا­ۋابى «ۇكىمەت تاراپىنان ءالى قارجى­لان­دىرىل­ماعان, كۇتىڭىزدەر» بولدى. ءسويتىپ جۇرگەندە تاعى ءۇش اي ءوتتى, وسى مەزگىلدە بالالاردىڭ جۇمىس­قا كىرۋى ءۇشىن ىقتيار حاتى جەتكىلىكسىز بولىپ, قازاقستان ازامات­تىعى تالاپ ەتىلە باستالدى. ازاماتتىقتى قابىل­­­دا­عاننان سوڭ, قوستاناي وب­لى­­­­سىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋ­مەتتىك باعدارلامالاردى ۇي­لەس­تىرۋ باسقارماسىنىڭ كوشى-قون ءبو­لىمى ماماندارى «ال ەندى سىزدەر قازاق­ست­ان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولدىڭىزدار, سىزدەردىڭ ورالمان مارتە­بەڭىز توقتاتىلدى, سوندىقتان ەندى مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي جاردەم­دى كۇتپەڭىزدەر» دەدى.

سونىمەن سول كەزدە ورالمان بولىپ كەلگەن ءبىز سياقتى بارلىق وتباسى قازاقستان ۇكىمەتىنەن ءبىر تەڭگە دە المادى. مۇنداي قيتۇرقىلىقتاردىڭ ءبارى سول مەزەتتە قىنجىلتقانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ويىمىزعا ونشا كىرىپ-شىقپايدى. كۆوتا العان ورالمان بايىپ كەتكەن جوق, ال ۇكىمەت جارلى بولىپ قالعان جوق!

 ال ءوزىمدى وسى كۇنگە دەيىن تولعان­دى­رىپ جۇرگەن جەكە باسىمنان وتكەن جاعدايىممەن بولىسەيىن. بۇل جونىندە قوستانايداعى تىلشىلەرىڭىز جازعانىن حاتتىڭ باسىندا ايتىپ ءوتتىم. سوندا دا قايتالاپ جازعانىمنىڭ ارتىقتىعى بولماس دەپ وتىرمىن. ويتكەنى ماسەلە شەشىمىن تاپپاي, وزەكتى كۇيىندە قالدى. 1985 جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى ۆولوگدا ارنايى ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ وزبەكستاننىڭ بۇقارا, ناۋاي وبلىستارىنىڭ ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. سوڭعى لاۋازىمىم – جەدەل كەزەكشى, ميليتسيا مايورى شەنىمەن 25 جىل ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىم ءۇشىن, 2000 جىلى 15 ناۋرىزدا وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالارىنا ساي ءوز ەركىممەن زەينەتكەرلىككە شىقتىم. سول مەرزىمنەن باستاپ وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن زەينەتاقى الىپ كەلدىم.

 جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ىقتيار حاتىن العان سوڭ قوس­تاناي وبلىسى ىشكى ىستەر دەپار­تا­مەنتىنە قولىمداعى زەينەتكەرلىك ءىسىمدى الىپ بارىپ, وزىمە ءتيىستى بولعان زەينەتاقى تولەمىن جالعاستىرۋدى سۇرادىم. سويتسەم بۇل جەردە دە قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بىزگە (ورالماندارعا) دايىنداپ قويعان «سىناقتارى» توسىپ تۇر ەكەن. قوستاناي ءىىد-ءنىڭ قارجى جانە زەينەتكەرلىك بولىمىنە جۇگىندىم. سول جەردەگى قىزمەتكەر ايەل زەينەتكەرلىك ءىسىمدى ءبىر كورىپ شىعىپ: «ۆام پەنسيا ۆ كازاحستانە نە پولوجەنو» دەدى. سول كەزدە بىرەۋ باسىما مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. اۋ, بۇل قالاي بولعانى سوندا, وزبەكستاندا مەنىمەن ءبىر باسقارمادا قىزمەت ىستەگەن, مەنەن جاستارى دا, قىزمەت ەتكەن جىلدارى دا, شەندەرى دە كىشى ءبىر-ەكى جىگىت وسىندا زەينەتاقىلارىن قالاي الىپ جۇرگەنىن سۇراعانىمدا, ول 2011 جىلدان باستاپ زەينەتاقى تولەمى بويىنشا بۇرىنعى قازاقستاننىڭ ءىىم ءمينيسترى بولعان سەرىك بايماعانبەتوۆ (قازىرگى كۇندە پارا الۋ قىلمىسىمەن سوتتى بولعان) تۇسىندا زەينەتاقى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, شەكتەۋلەر قويىلعانىن ايتتى. سودان سوڭ بۇزىلعان قۇقىعىمدى قورعاۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىندىم.

تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءتارتىبى جانە مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ بويىنشا كەلىسىم (اشحاباد 24.12.1993ج.) ون ەكى تمد ەلىنىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ قول قويۋىمەن قابىلدانعان. وسى حالىق­ارالىق كەلىسىمشارتقا سۇيەنە وتىرىپ, (رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىق­ارا­لىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنا باسىمدىلىعى بولادى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى 4 باپ 3 بولىگى) قوستاناي وبلىسى رۋدنىي قالالىق سوتى مەنىڭ تاپتالعان قۇقىمدى قورعاپ, قر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن, مەنىڭ ىقتيار حات العان كۇنىمنەن, ياعني 22.05.2014 جىلدان باس­­تاپ زەي­نەت­اقى تولەپ بەرۋى بو­يىنشا شەشىم قابىلدادى.

جاۋاپكەر تاراپ قر ءىىم بۇل شەشىم­مەن كەلىسپەي, قوستاناي وبلىستىق سوتىنا اپەللياتسيالىق جانە كاس­ساتسيالىق شاعىمدار تۇسىرگەن بولاتىن. بىراق بۇل ساتىداعى سوتتار دا رۋدنىي قالالىق سوتىنىڭ زاڭ­دى شەشىمىن ءوز كۇشىندە قالدىردى. سونىمەن توقتاپ قالعان زەينەتاقىما تولىعىمەن قول جەتكىزىپ, ادىلەتتىك جانە زاڭدىلىق قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندە بار ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, يىعىمنان جۇك تۇسكەندەي بولىپ, مەن دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر زەينەتكەرىنىڭ كۋالىگىنە قول جەتكىزدىم.

وكىنىشكە قاراي, سول قۋانىشىم تەك ءبىر جىل التى ايعا عانا سوزىلدى. 2016 جىلى 20 مامىردا ءبىر قىز بالا ۇيالى تەلەفونىما قوڭىراۋ شالىپ 25 مامىردا جوعارعى سوتتا مەنىڭ ازاماتتىق ءىسىم قارالاتىنىن, سوعان قاتىسۋىم كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ەگەر كەلمەگەن جاعدايدا مەنسىز دە قارالاتىنىن ەسكەرتتى. سودان اڭ-تاڭ بولىپ, 3-4 كۇن ىشىندە قۇقىقتىق دايىندىقسىز استاناعا بارىپ, سوتقا قاتىستىم. ول جەردە سوت القاسى مەنىڭ ۋاجدەرىمدى تىڭداپ وتىرماستان, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن قولداپ, قول­دان­ىس­تا­عى زاڭداردى ورەسكەل بۇزىپ, زاڭسىز شەشىم قابىلدادى, وعان دالەل رەتىندە ايتارىم مىنالار:

1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات­تىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 436-بابى, 1-بولىمىنە ساي, زاڭدى كۇ­شىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىنە داۋ ايتۋ, نارازىلىق كەلتىرۋ مەرزىمدەرى اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتىڭ ۇي­عا­رىمدارى, قاۋلىلارى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ التى اي ىشىندە ولار­عا ءوتىنىش حات, نارازىلىق بەرىلۋى مۇم­كىن دەلىنگەن.

 ال مەنىڭ جاعدايىمدا سوت اكتىسى 04.02.2016 جىلى كۇشىنە ەنگەن ەدى, ارادا ءبىر جىل التى اي وتكەننەن سوڭ زاڭسىز قايتا قارالدى.

2) جوعارعى سوتتىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋىنا سەبەپ بولعان نەگىزى تومەندەگى ءۋاج بولعان ەدى, تمد ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق سوتى 25.11.2015 جىلعى شەشىمىمەن جو­عا­رى­دا ايتىلعان تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قام­­سىزداندىرۋ ءتارتىبى جانە مەم­لە­كەتتىك ساقتاندىرۋ بويىنشا كە­لى­سىم­نىڭ دۇرىس قولدانۋىنا ءتۇسىن­دى­رۋ (تولكوۆانيە) بەرىپ, وندا ەگەر زەينەتتەگى بۇرىنعى ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىن وزگەرتىپ, وزگە مەملەكەتكە جاڭا تۇراق­تى تۇرعىلىق جاساۋ ءۇشىن بارعاندا, ول ەلدىڭ زاڭنامالارىنا ساي, وعان وزگە ەلدە تاعايىندالعان زەينەتاقى نەگىزدەرى (شەكتى جاسىنا تولماعان نەمەسە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلى جەت­كىلىكسىز) بولعان جاعدايلاردا, ونىڭ زەينەتاقى تولەمى, سول بۇرىنعى تۇ­­راقتى تۇرعىلىقتى جاساپ كەلگەن مەم­لەكەت تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلادى دەلىنگەن.

بىراق بۇل اتاپ وتىلگەن نەگىزدەر رۋدنىي قالالىق سوتىندا جانە قوس­تا­ناي وبلىستىق سوتىنىڭ اپەل­ليا­تسيالىق, كاسساتسيالىق ساتىلارىندا زەرتتەلمەگەن ەدى, ويتكەنى بۇل تۇسىندىرمە (تولكوۆانيە) وسى ءىس بو­يىنشا سوت اكتىلەرى زاڭدى كۇشىنە كىرگەننەن سوڭ, ارادا ءبىر جىل مەرزىم ءوتىپ قابىلدانعان بولاتىن.

سوندىقتان وسىعان وراي قر جوعار­عى سوتىنىڭ 2003 جىلدىڭ 20 ناۋرى­زىنداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلى­سىنىڭ 30 بولىگى (№ 3, 20.05.2016 ج. وزگەرتۋلەرمەن تولىقتىرىلعان), وندا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن: ءبىرىنشى نەمەسە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردا, تاراپ ۇسىنعان دالەلدەمەلەر زەرتتەلمەگەن بولسا نەگىزىندە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىسىن, قاداعالاۋ ساتىسىنداعى سوت, ونى وزگەرتۋگە نەمەسە ونىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقىعى جوق, ەگەر ءتيىستى نەگىزدەر بولعان جاعدايلاردا مۇنداي سوت اكتىسى جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا قايتا قارالۋى مۇمكىن دەپ بەكىتىلگەن.

سوعان قاراماستان قاداعالاۋ ساتى­سىن­داعى سوت, قازاقستان رەس­پۋب­لي­­كاسى جوعارعى سوتىنىڭ اتالعان نور­ما­تيۆتىك قاۋلىسىنىڭ تالاپتارىن ورەس­كەل بۇزىپ, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىنىڭ كۇشىن زاڭسىز جويىپ وتىر.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىس­تەر مينيسترلىگىنىڭ زەينەتاقى تو­لەپ بەرۋدەن باس تارتۋى بويىنشا مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ءبىر توپ ىشكى ىس­تەر زەينەتكەرلەرى (ورالماندار) اتىنان حاتپەن جۇگىنىپ, 02.05.2016 ج. №3/3 ا-8 سول حاتقا مىناداي مازمۇندا جاۋاپ الدىم: وزبەكستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتىلەرىنە ساي, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سالاسى بويىنشا زەينەتاقى تولەمى, وسى ەلدىڭ اۋ­ما­عىن­دا تۇراقتى تىركەۋدە نەمەسە شەتەل ازاماتىنىڭ ىقتيار حاتى بولعان جاعدايلاردا ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلايمىز دەلىنگەن.

سوندا قالاي بولعانى, ءوز قىز­مە­تىمىز ءۇشىن زاڭدى تاعايىندالعان زەي­نەت­اقىلارىمىزدى الۋىمىز ءۇشىن كوشتى ارتقا قايتارۋىمىز كەرەك پە؟ ەلباسىمىزدىڭ قازاقتاندىرۋ ساياساتى, مەملەكەتتىك باعدارلامالارى نەگە ەسكەرىلمەيدى؟! وسى اتامەكەنگە ورالعان ءبىر ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ ىشىندە سانى جۇزگە جەتپەيتىن بۇرىنعى ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەلەرى بار شىعار, ولارعا زەينەتاقىلارىن تولەپ بەرسە ەلدىڭ بيۋدجەتى قۇردىمعا ۇشىراماي قويماس.

جاسىراتىنى جوق, جاقىندا كورشى رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر باس باسقارماسىنىڭ زەينەتكەرلىك بولىمىنە بارعانىمدا, ولار جىلى شىراي ءبىلدىرىپ, قارسى الىپ, زەينەتاقى ەش كە­دەرگىسىز تولەنەتىنىن ايتىپ, قان­شا رۋبل قولعا الاتىنىما دەيىن ەسەپ­تەپ بەردى, ول ءۇشىن تەك سول ەلدە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن ىقتيار حات بولۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى.

زەينەتاقىنىڭ سوڭىندا قازاق­ستان­نىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن ارپالىسىپ جۇرگەنىمدە جاسىم دا مىنە الپىسقا تاياپ قالدى. ەندى 3 جىل­دان كەيىن جاسىمنىڭ تولۋىنا بايلانىستى جالپى زاڭنامالارعا ساي زەينەتكەرلىككە شىعاتىن بولسام, ارينە تيىن-تەبەن الاتىنىم انىق. سول ءۇشىن كورشى رەسەيگە بارىپ, ىقتيار حاتىن الىپ, ازاماتتىعىنا ءوتىپ, زەينەتاقىمدى الىپ تۇرۋىما دا بولادى. بىراق اتالارىمىز ايتقانداي, «يت تويعان جەرىنە, ەر تۋعان جەرىنە» دەگەننىڭ كەرى كەلەدى عوي دەپ, نامىسىم دا جىبەرمەيدى. بالالارىمىز, نەمەرەلەرىمىز قازاق تىلىندە ءبىلىم السىن, قازاق بولسىن دەپ كەلدىك ەلگە. ايتپەسە, وزبەك اعايىنداردىڭ اراسىندا ابىروي-بەدەلدەن دە قۇرالاقان ەمەس ەدىك. ەندى مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟!

تالعات احمەتوۆ,

رۋدنىي قالاسىنىڭ تۇرعىنى

قوستاناي وبلىسى