ن.ۆ.گوگول ءوزىنىڭ حاتتارىنىڭ بىرىندە بىلاي دەپ جازعان ەدى: «تەاتر دەگەن ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس, اربىردەن سوڭ قاجەتى جوق بوس اۋرەشىلىك تە ەمەس. ەگەر ونىڭ شاڭىراعىنىڭ استىنا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن مىڭداعان ادام سىيىپ, سول مىڭداعان ادام ءبىر ساتتە ك ۇلىپ, ءبىر ساتتە كۇڭىرەنىپ, ءبىر ساتتە كوزىنە جاس الىپ كۇرسىنەتىن بولسا, ونى قالايشا قاسيەت تۇتپاۋعا بولادى؟ ول دەگەن بارشا الەمنىڭ الدىندا اسقاق ءۇنىڭدى بىلدىرە الاتىن الىپ كافەدرا عوي». بۇل جولداردا گوگول تەاتر دەگەننىڭ شىنايى بەينەسى مەن ءمانىن, ونىڭ بۇكىل بولمىسىن اشىپ كورسەتە ءبىلدى.
درامالىق شىعارماشىلىقتى قانداي اعىمدار جەتەلەپ, ساحنالىق يدەالدار ۋاقىت تالابىنا ساي قانداي فورمالارعا كوشىپ-قونباسىن, تەاتر ءۇشىن ەشقاشان وزگەرمەيتىن زاڭدىلىق بار, ول زاڭدىلىقتىڭ اتى – ءبارىنىڭ ءبىر ساتتە اسەرلەنۋ زاڭى (زاكون وبششەگو پەرەجيۆانيا), ياعني زالداعى كورەرمەندەردىڭ ساحنادا ءوتىپ جاتقان وقيعالارعا رەاكتسياسى. قانداي جاعداي, قانداي زامان بولسىن, تەاتردا ەشقاشان بۇلجىمايتىن بىرىڭعاي اسەرلەنۋ زاڭىن دراماتۋرگ, مەيلى ول جاس بولسىن, مەيلى كەمەلىنە كەلگەن دراماتۋرگ بولسىن, بۇل زاڭدىلىقتى وزگەرتە المايدى. بۇل زاڭدىلىقتى ول قاشان, قاي كەزدە مەڭگەرەدى؟ تۋا ءبىتتى مە, جۇرە ءبىتتى مە؟ كەز كەلگەن دراماتۋرگ شىعارماسىن جازۋ ۇستىندە مۇنداي زاڭدىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ جازبايتىنى بەلگىلى, ول مۇنىڭ ءبارىن ىشكى تۇيسىك ارقىلى سەزىنىپ وتىرادى. ال ىشكى تۇيسىك پەن بىرىڭعاي سەزىنۋ زاڭدىلىقتارىن شىعارما بارىسىندا ونە بويى ساقتاپ وتىرۋ گوگول سياقتى تۋا ءبىتتى تالانتقا ءتان قاسيەت. دراماداعى الدىڭعى ەپيزود كەلەسى ەپيزودتىڭ ينتريگاسىنا جاۋاپتى. وقيعا ەپيزود سايىن شيرىعىپ, شيەلەنىسىپ وتىرۋى ءتيىس. كورەرمەندەر وقيعادان «سۋىپ» قالماۋ ءۇشىن درامالىق, كومەديالىق سيتۋاتسيالار كورىنىس سايىن جاڭارىپ, باياندالىپ كەلە جاتقان وقيعالار كۇتپەگەن جەردەن باسقاشا باعىت الىپ, ءوسىپ, ءورشىپ وتىرۋى ءتيىس. مۇنداي وقيعالار تىزبەگىنىڭ ءبارى باستان-اياق ۇلتتىق پسيحولوگيا مەن ۇلتتىق بولمىستىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاۋى ءتيىس. گوگول ۇلتتىق, تازا ورىستىق كومەديا جاساي ءبىلدى, شىعارمالارىنىڭ ءبارىن ۇلتتىق ەففەكتىگە قۇرا ءبىلدى. سۋماروكوۆقا دەيىن ءبىر جارىم عاسىر بويى رەسەي ساحنالارىندا سايران سالىپ كەلگەن نەمىس پەن فرانتسۋز تەاترلارىنىڭ اسەرىنەن ۇلى كومەديوگروف گريبوەدوۆتىڭ ءوزى ارىلا الماعان بولسا, گوگول بارلىق بوتەن ونەردەن ىرگەسىن اۋلاق سالعان تاپ-تازا ورىس وقيعاسىن, ورىس تۇرمىسىن, ورىس ادامدارىن, ورىس پسيحولوگياسىن, قىسقاسىن ايتقاندا, ورىس كۇلكىسىن ساحناعا الىپ شىقتى.
تەاتردىڭ ومىردەگى شىنايى, ناعىز حالىقتىق ءرولىن ەرەكشە باعالاي بىلگەن گوگول ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى كومەدياسى «رەۆيزوردى» جازۋعا ايرىقشا دايىندىقپەن كىرىستى. استانا ەمەس, گۋبەرنيالىق ۇلكەن دە قالا ەمەس, رەسەيدىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى شاعىن قالانىڭ اراسىنان ن.ۆ.گوگول بۇكىلرەسەيلىك اششى شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ بەرە الاتىن ادامداردى ىرىكتەپ الىپ, ءار ادامعا ورىس ومىرىنە ءتان تيپتىك وقيعا مەن تيپتىك وبرازدار گاللەرەياسىن اسقان شەبەرلىكپەن جىپكە تىزگەندەي قاراپايىم ادىسپەن ءتىزىپ شىقتى.
بارلىق ەلدىڭ تۇگەلدەي دەرلىك كلاسسيك دراماتۋرگتەرى وقيعا جەلىسىن شيەلەنىستىرۋدىڭ امالىن اركىم ءارتۇرلى ادىسپەن قاراستىرىپ, ەكسپوزيتسيانى ءبىرشاما سوزىپ الاتىن دا, شيەلەنىستى باستاۋ ءۇشىن بىرنەشە ساحنالىق كورىنىستەرگە جۇگىنەتىن. ال گوگول ءۇشىن ءبىر-اق سويلەم, جالعىز-اق فرازا جەتكىلىكتى بولدى. قالا باستىعى انتون انتونوۆيچ سكۆوزنيك-دمۋحانوۆسكي: «مىرزالار, مەن سىزدەردى اسا ءبىر جايسىز حابار ايتۋ ءۇشىن جيناپ وتىرمىن: بىزگە رەۆيزور كەلە جاتىر».
وسى فرازامەن پەسا بىردەن باستالدى دا كەتتى. وسى سويلەم پەسانىڭ فابۋلاسىن دا انىقتاپ بەردى. ەڭ ماڭىزدىسى – جۇرتتىڭ بارىنە ۇرەي تاستاپ ءوتتى. پەسا پەرسوناجدارى عانا ەمەس, زالدا وتىرعان ادامداردىڭ دا ساناسىن ۇرەي بيلەپ الدى: «ەندى نە بولار ەكەن, ءارى قاراي كەيىپكەرلەردى نە كۇتىپ تۇر؟» دەگەن سۇراق تەاتر اتموسفەراسىن بىردەن جايلاپ الدى. فابۋلا ءارى قاراي قالاي دامىماق, سالعان جەردەن, پەسانىڭ العاشقى فرازاسىمەن باستالعان ۇرەي مەن قورقىنىش ءارى قاراي قالاي جالعاسىن تاپپاق؟ كومەديانىڭ بۇكىل ەنەرگەتيكاسىن ءبىر عانا سويلەمگە سىيدىرا بىلگەن گوگولدىڭ فانتازيالىق قۋاتى بۇكىل سپەكتاكلدىڭ اياعىنا دەيىن جەتە مە, الدە, ورتا جولدان وتپەي جاتىپ وقيعا جەلىسى قوجىراپ كەتە مە؟ پەسانى وقىعان, سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعان وقىرمان مەن كورەرمەندەردىڭ كوكەيىندە تۇرىپ الاتىنى دا وسى سۇراق.
گوگولدىڭ مۇنداي ساۋالدى پەساعا كىرىسپەي تۇرىپ-اق وزىنە قويا بىلگەنى شىعارما بارىسىندا كوز جەتكىزۋ وڭاي. العاشقى بەتتەردەن-اق ءار كەيىپكەردىڭ وزىنە ءتان مىنەزى, سويلەۋ مانەرى الاقانداعىداي انىق بوپ شىعا كەلدى. كورەرمەن قالا باستىعىنىڭ الگى سوزىنەن كەيىن-اق وقيعانىڭ ءارى قاراي جالعاسىن كورۋگە ىنتىعا تۇسەدى. زالدا وتىرعان ادامداردى, گوگولدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, ء«بىرىن-ءبىرى تانىمايتىن 5-6 مىڭ توبىردى» شاشاۋ شىعارماي ۋىسىندا ۇستاپ, ءبارىن ءبىر ادامداي ساحناعا تەلمىرتىپ, تۇيمەلەرىن ۇزگەنشە كۇلدىرىپ, ەڭ سوڭىندا كۇنى بويى وزدەرىنە-وزدەرى كۇلىپ وتىرعاندارىن ءتۇسىنىپ, كەيىپكەرلەرمەن بىرگە «مىلقاۋ ساحناعا» تاپ بولىپ, «ەندى قايتتىك؟» دەگەندەي ءبارىن ءۇنسىز قالدىرۋعا دەيىن جەتكىزەتىندەي گوگول قانداي ايلا تاپتى؟ ونىڭ كومەدياسىنداعى ديناميكا مەن سارقىلماس ىشكى قۋات بىرتە-بىرتە ءورشىپ بارىپ, ءار ءتۇرلى تالعام مەن ءار ءتۇرلى تۇسىنىكتەگى «توبىردى» نايزاعاي تۇسكەندەي ءبىر ساتتە كاتارسيسكە اكەپ تىرەۋ ءۇشىن سارقىلماس يۋمور مەن تراگەديانىڭ كىلتىن قالاي تاپتى؟
ءاربىر ۇلى شىعارما قاشاندا قاراپايىم. گوگول ومىردەگى بارلىق كورگەن-بىلگەن, ەستىگەن كۇلكىلى, كەلەڭسىز جايلاردى يۋمور مەن ساتيرانىڭ جىبىنە تىزە ءبىلدى. وقيعانى ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىپ, ەلەپ-ەكشەپ, ىرىكتەپ, ەڭ قاجەتتىلەرىن عانا قاعازعا تۇسىرە ءبىلدى. نەمىس كلاسسيگى توماس ماننىڭ «تەاتر – توبىردى ۇلتقا اينالدىرادى» دەگەن اتاقتى قاناتتى ءسوزى ءدال وسى «رەۆيزورعا» ارناپ ايتىلعانداي ەدى.
«رەۆيزور» توبىردى ۇلتقا اينالدىردى. ءبىرىن-ءبىرى تانىمايتىن ءارتۇرلى پسيحولوگياداعى ادامداردىڭ سپەكتاكل ءبىتىپ, كۇلكىلەرى سايابىرسىعان كەزىندە ارقايسىسىنىڭ باسىنا: ء«بىز كىمبىز وسى؟ قايدا بارا جاتىرمىز؟ مىناداي ءومىردى كۇندە كورىپ, كۇندە بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ سوندا دا ۇندەمەيمىز. تۇزەلۋگە تىرىسپايمىز. ءبۇيتىپ ءومىر سۇرۋگە بولمايدى عوي. كۇنى بويى نەمەنەگە جەتىسىپ كۇلدىك؟ بۇل – كۇلەتىن نارسە مە ەدى؟ ەندى قايتتىك, ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ مىنا قالپىمىزبەن ەل بولا المايمىز عوي», دەگەن قالىڭ وي كەلدى.
«رەۆيزوردىڭ» ەڭ باستى جەڭىسى مەن جەتىستىگى – ەلدىڭ ساناسىن ونەر ارقىلى تاربيەلەۋگە بولاتىندىعىن دالەلدەپ كەتتى. گوگولدىڭ كورەگەندىكپەن ايتقان: ء«بىرىن-ءبىرى تانىمايتىن توبىر ءبىر مەزگىلدە ك ۇلىپ, ءبىر مەزەتتە ەس جيىپ, ءبىر مەزەتتە ويعا شومادى» – دەگەن ءسوزى راسقا اينالدى.
قالانىڭ قوناق ۇيىنە پەتەربۋرگتەن كەپ ورنالاسىپ, قىزمەتشىسى ەكەۋى ەكى جەتىدەن بەرى اشتان-اش بۇرالىپ, ىشكەن تاماقتارىنا اقى تولەي الماي جاتقان ستۋدەنتتى ەشكىمگە ايتپاي, قالا ءومىرىن ءوز بەتىنشە تەكسەرىپ جۇرگەن رەۆيزور ەكەن دەپ ابىگەرگە ءتۇسىپ, باسى قالا اكىمى بوپ الاڭسىز جاتقان ستۋدەنتكە نەشە ءتۇرلى قىزمەت كورسەتىپ, ەڭ اقىرىندا كۇتكەن رەۆيزورلارى ول بولماي شىققان سوڭ ءبارى اڭ-تاڭ بوپ تۇرعاندا, دالادان پوچتمەيستەر القىنا كىرىپ, قالالىق قوناق ۇيگە پەتەربۋرگتەن ناعىز رەۆيزور كەپ, قالا اكىمى مەن ونىڭ توڭىرەگىن تۇگەلىمەن وزىنە تەز جەتسىن دەپ شاقىرىپ جاتقانىن ايتقاندا, ولاردىڭ ءبارى «اھ»-لاپ, تۇرعان-تۇرعان ورىندارىندا قاتتى دا قالدى. كورەرمەندەر دە قۇلاققا ۇرعان تاناداي ءۇنسىز.
ءولى ساحنا
دراماتۋرگيا تاجىريبەسىندە ءولى ساحنانى ومىرگە تۇڭعىش الىپ كەلگەن دە گوگول بولدى. ول ءتىپتى ءولى ساحنانىڭ ۋاقىتىن پەسادا ء«بىر جارىم مينۋت» دەپ ءدال كورسەتىپ تە بەرگەن. الايدا, ساحناداعى ءبىر جارىم مينۋت ۇنسىزدىك – بىتپەيتىندەي تىم ۇزاق ەدى. شىمىلدىق 52 سەكۋندتا جابىلعان. سپەكتاكلدى قويۋشى نەمەروۆيچ سۋفلەرعا كەلىپ: – سەن نەگە شىمىلدىقتى ەرتە جاپتىڭ؟ – دەپ سۇراعاندا ول: «ەندى ءبىر سەكۋند بولسا مەنىڭ جۇرەگىم جارىلىپ كەتەر ەدى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
ساحنا مەن كورەرمەن زالى دا مۇنداي ۇزاقتىققا شىداي الماس ەدى. پارتەردە وتىرعان ءبىر ايەل ۇنسىزدىكتى بۇزىپ: «قۇدايا توبا! اكتەرلاردىڭ قازىر جۇرەكتەرى جارىلىپ قۇلاپ تۇسەتىن شىعار!» دەگەن داۋىسى مۇلگىگەن تىنىشتىقتى بۇزىپ, ساڭق ەتە تۇسكەندە بارىپ جۇرت ەسىن جيعان كورىنەدى.
گوگولدىڭ بالالىق شاعى ۋكرايناداعى ميرگورود قالاسىنىڭ ماڭىنداعى حۋتوردا ءوتتى. ول جاستايىنان ەل ىشىندەگى اڭىز-اڭگىمەلەرگە, ەرتەگىلەر, ەسكىلىكتى ءان-جىرلارعا قۇمار بولىپ, ولاردىڭ ءبارىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوستى.
گوگول تاقىر جەردە پايدا بولماعان جازۋشى. ونىڭ اكەسى ۆاسيلي گوگول «سوباكا ۆيۆيا», «پروستاك يلي حيتروست جەنششينى, پەرەحيترەنيايا سولداتوم» اتتى پەسالار جازىپ, ولارى كوپتەگەن اۋەسقوي تەاترلاردا قويىلعان. گوگول جاستايىنان تەاترمەن اۋەستەنەدى. العاشىندا ول كرىلوۆتىڭ «قىزدارعا ساباق» اتتى كومەدياسىندا وينادى. گوگولدىڭ ءبىر زامانداسى ءفونۆيزيننىڭ «نەدوروسل» پەساسىنداعى گوگولدىڭ ءرولىن بىلاي باعالادى: «مەن بۇل پەسانى ماسكەۋدە دە, پەتەربۋرگتە دە كوردىم, بىراق, پروستاكوۆانىڭ وبرازىن ون التى جاسار گوگول سياقتى بىردە ءبىر اكتريسا جەرىنە جەتكىزە ويناعان ەمەس».
گوگول كومەديالارمەن قاتار, وزەروۆتىڭ «افينالىق ەديپ» تراگەدياسىندا دا تاماشا وبراز جاساعان اكتەر.
گوگول ادەبيەتپەن دە اينالىسا باستادى. ول پۋشكين ولەڭدەرىن ولەردەي ءسۇيدى. ونىڭ تالانتىنا ولە-ولگەنشە باس ءيىپ ءوتتى.
بىراق ونىڭ العاشقى شىعارمالارى ءساتسىز بولدى. («گانتس كيۋحەلگارتەن» پوەماسى). تەاتردا دا تۇراقتاپ جۇمىس ىستەي المادى. گيمنازيانى بىتىرگەن سوڭ پەتەربۋرگ ساحناسىنا شىعۋعا ارەكەت جاساپ كوردى. بىراق تەاتر شەنەۋنىكتەرى ونى تىڭداپ, كورىپ بولعان سوڭ «تەاترعا جاراسا دا ماردىمسىز جاناما رولدەردەن ارىگە بارا المايدى» دەپ باعا بەردى.
جولى بولماعان گوگول دەپارتامەنتتەردە ۇساق-تۇيەك پيسارلىق جۇمىستار اتقاردى. ءتىپتى, سۋرەت سالۋمەن دە شۇعىلدانىپ كوردى.
ءبىر تاڭعالارلىعى – ءار ونەردىڭ باسىن ءبىر شارپىپ ءجۇرىپ, ول عايىپتان سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح ءپانى بويىنشا مۇعالىم (!) بولىپ ورنالاسادى. «بىزگە ونىڭ ساباق بەرۋ ءادىسى دە قىزىق بولاتىن. بۇل مەنىڭ گوگولدى تۇڭعىش رەت كورۋىم ەدى», − دەپ ەسكە الادى ي.س.تۋرگەنەۆ. – بىزگە, ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ول گوگول-يانوۆسكي دەگەن فاميليامەن ساباق بەردى. ول ءوزىنىڭ ادەتى بويىنشا ءۇش ساباقتىڭ ەكەۋىنە كەلمەيتىن. ءبىر ساباقتىڭ ءوزىن ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىپ, ايدالاداعى پالەستينا مەن شىعىس حالىقتارى تۋرالى باسى جوق, اياعى جوق لەكتسيالارىن ازەر ايتىپ بىتىرەتىن. ونىڭ تاريحتان ەش حابارى جوق ەكەنىن ءبىز ىشتەي تۇسىندىك. ەمتيحاننىڭ ءوزىن دە باسقا مۇعالىم قابىلداپ, ءتىسى اۋىرعان ادامداي گوگول جاعىن تاڭىپ الىپ, ءۇنسىز وتىراتىن-دى. ءوزىنىڭ بالدىرعاندى كور دەپ, باتپاققا ءتۇسىپ كەتكەنىن ءتۇسىندى مە, كوپ ۇزاماي ول «پروفەسسورلىقتان» باس تارتىپ, ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتتى. وتستاۆكاعا جاي كەتە سالعان جوق, ءوزىنىڭ قاناتتى ءسوزىن ايتىپ كەتتى «بەلگىسىز بوپ كەلىپ ەم, بەلگىسىز بوپ كەتىپ بارامىن» دەپ جارياعا جار ساپ كەتتى.
وسىدان سوڭ ول ءوزىنىڭ تاعدىر دايىنداپ قويعان ەڭ باستى جولى – ادەبيەت جولىنا ءبىر جولاتا بەت بۇردى. بۇل جول – ءبارىمىز ءۇشىن قىمبات جول ەدى».
گوگول حالىق ءومىرىن شىنداپ زەرتتەي باستادى.
اقىر سوڭىندا «ۆەچەرا نا حۋتورە بليز ديكانكي» پوۆەسىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن, ونان سوڭ ەكىنشى ءبولىمىن جاريالادى. بۇل شىعارما جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىردى. «وني يزۋميلي مەنيا, – دەپ جازدى ا.پۋشكين. – ۆوت ناستوياششايا ۆەسەلوست, يسكرەنيايا, نەپرينۋجدەننايا, بەز جەمانستۆا, بەز چوپورنوستي. ا مەستامي كاكايا پوەزيا! كاكايا چۋۆستۆيتەلنوست. ۆسە ەتو تاك نەوبىكناۆەننو ۆ ناشەي ليتەراتۋرە...» «سوۆرەمەننيك» جۋرنالىندا ا.پلەتنەۆ بۇل شىعارمانىڭ درامالىق تۇستارىنا وتە جوعارى باعا بەردى.
گوگول شىعارمالارىنداعى درامالىق ەرەكشەلىكتەردى تەاترلار دا بايقادى. بۇل شىعارما كوپ ۇزاماي «روجدەستۆو قارساڭىنداعى تۇندەر» دەگەن اتپەن ساحناعا قويىلدى.
گوگولدىڭ ا.پۋشكينمەن دوستىعى باستالدى. بۇل دوستىق گوگول ومىرىنە ەرەكشە وزگەرىس ەنگىزدى. وركەنيەتتەن اۋلاق جاتقان شاعىن عانا حۋتور ادامدارى نەشە ءتۇرلى قورقىنىشتى اڭگىمەلەر ايتۋعا دا وتە شەبەر بولاتىن. گيمنازيانى ءبىتىرىپ, پەتەربۋرگكە كەلگەن كەزىندە ول اناسىنا حات جازىپ, ەل ىشىندەگى فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەردى, ءوز اكەسى جازعان كومەديانى جىبەرۋدى ءوتىنىپ, ۇزبەي حات جازۋمەن بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول ءوزىنىڭ ەڭ العاشقى شىعارماسى – «ديكانكا ماڭىنداعى حۋتورداعى كەشتەر» دەپ اتالاتىن پوۆەستەر تسيكلىن جازىپ شىقتى. «روسسيانىڭ كوزى اشىق زيالى قاۋىمى مالوروسسيانىڭ, ياعني ۋكراينانىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى ومىرىنە اسا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعانىنا ابدەن كوزى جەتكەن گوگول ۋكراينانىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى جايلى جازىلعان رومان-پوۆەستەردى اناسى ارقىلى الدىرىپ, ولاردى بايىپپەن وقىپ شىقتى. ورىس ادەبيەتىندە ۋكراينا ءومىرى جايلى جازىلعان دەكابريست-اقىن رىلەەۆتىڭ «ۆويناروۆسكي», «ناليۆايكو» پوەمالارىن جانە و.سوموۆتىڭ, نارەجنيدىڭ روماندارىمەن تانىستى. ورىس ادەبيەتىن قۇنىعا وقي باستادى.
كوپتەگەن جازۋشىلار سياقتى گوگول دە شىعارماشىلىق جولىن ولەڭمەن باستاعان. گيمنازيادا وقىپ جۇرگەندە جازىپ, پەتەربۋرگتە اياقتاعان «گانس كيۋحەلگارتەن» اتتى پوەماسىن 1829 جىلى ءبىتىرىپ, سول جىلى جۋرنالدا جاريالايدى. جۋكوۆسكيدىڭ داستۇرىندە جازىلعان بۇل رومانتيكالىق-يديلليالىق پوەما قاتتى سىنعا ۇشىرادى. ىزالانعان گوگول بۇكىل تيراجدى تۇگەل ساتىپ الىپ, ءبارىن دە ورتەپ جىبەرەدى.
گوگول شىعارماشىلىعىنداعى وسى ءبىر وقيعا ايرىقشا بەتبۇرىس جىلى بولدى. ول پوەزيانى ءبىرجولاتا تاستاپ, پروزاعا اۋىستى. بۇل جىلدار ورىس ادەبيەتىنىڭ دە دۇركىرەي دامىپ كەلە جاتقان كەزەڭى ەدى. گوگولدىڭ جاس جازۋشى رەتىندەگى العاشقى قادامى پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنىڭ العاشقى تاراۋلارىنىڭ جاريالانىپ, «پولتاۆا», «بوريس گودۋنوۆ» جارىققا شىعىپ, پۋشكين ۇيىمداستىرعان «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» العاشقى سانى وقىرمان قولىنا ءتيىپ, رەسەي شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دۇرلىگىپ جاتقان كەزى ەدى. پۋشكيننىڭ «بوريس گودۋنوۆى» گوگولدىڭ ومىرگە, ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراسىن مۇلدە وزگەرتىپ كەتتى.
گوگولدىڭ بۇل شىعارمالارى جايلى تەبىرەنىسكە تولى ماقالالارى مەن «ديكانكا ماڭىنداعى حۋتورداعى كەشتەر» تسيكلىنا بەرگەن پۋشكيننىڭ جوعارى باعاسى جاڭا باعىتتىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى. وسى ماقالالار مەن شىعارمالاردان زور اسەر العان ن.ۆ.گوگول ءوزىنىڭ جازۋشىلىق-ازاماتتىق كرەدوسىن انىقتاپ, بارلىق شىعارماشىلىق كۇش-قۋاتىن شىندىق جولىنا جۇمساۋعا بەل بۋدى.
گوگولدىڭ ۇلكەن ادەبيەتكە دەگەن بۇرالاڭعا تولى قىسقا دا ۇزاق جولى وسىلاي باستالدى. قىسقا بولاتىنى – ول بار-جوعى 43 جىل ءومىر ءسۇردى. ۇزاق بولاتىنى – سول جولدا كورگەن عاسىرعا تاتىرلىق ازاپتى عۇمىرى.
ن.گوگولدىڭ «رەۆيزورى» جاساعان بۇكىلحالىقتىق دۇربەلەڭدى ەشقانداي بۇرىنعى پەسالار جاساعان جوق. ا.سۋماراكوۆتىڭ «حورەۆ», ا.گريبوەدوۆتىڭ «اقىلدىڭ ازابى», د.ءفونۆيزيننىڭ «توعىشار» پەسالارى ورىس سىنشىلارىنىڭ اراسىندا ماقتانىشقا تولى سان الۋان پىكىرلەر تۋدىرىپ, ادەبيەت سىنىمەن قاتار جوعارى دارەجەدەگى تەاتر سىنىن قالىپتاستىرسا, «رەۆيزور» بۇكىلحالىقتىق, بۇكىلورىستىق دۇربەلەڭ تۋعىزدى. «رەۆيزور» قويىلعان قالادا قالا باسشىلارى تىنىش وتىرا المايتىن بولدى, ويتكەنى, وقيعا باستالا سالىسىمەن جالپى كورەرمەن قالا باسشىسىنا بۇرىلىپ قارايتىندى شىعاردى. كەيبىر كەزدەرى, ايتالىق, روستوۆ قالاسىنىڭ باسشىسى ويىن ءجۇرىپ جاتقاندا ساحناعا اتىپ شىعىپ, ارتىستەردى تۇرمەگە جابامىن دەپ قورقىتىپتى.
بۇكىل پەتەربۋرگ كورەرمەندەرى كومەدياداعى شىندىقتان ۇرەيلەنە دە باستاعان. «رۋسسكايا سموترينا», «سوۆرەمەننيك» جۋرنالدارى «رەۆيزور» جايلى بەلگىلى سىنشىلاردىڭ ماقالالارىمەن قاتار, قاراپايىم كورەرمەندەردىڭ دە پىكىرلەرىن جاريالاپ جاتتى. بەلگىلى سىنشى ۆ.ستاسوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: ء«بىز «رەۆيزوردىڭ» تۇتاس كورىنىستەرىن جاتتاپ الىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن جارىسا قايتالايتىنبىز, كەي جەرلەرىندە ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇزەپ, جاڭعىرتىپ, ۇزىن-سونار مونولوگتاردى مۇدىرمەي ايتۋعا ماشىقتاناتىن ەدىك».
قوعام ءوزىن-ءوزى تانىدى. قوعام ەكىگە ءبولىندى. قاراپايىم حالىق ىشەگى ۇزىلگەنشە كۇلدى. بيلەۋشى توپ بولسا اشۋىزاعا باستى. گوگولدى ەسۋاس دەدى, قوعامعا جالا جاپقانى ءۇشىن ونى سىبىرگە ايداۋ كەرەك نەمەسە تۇرمەگە جابۋ كەرەك دەپ قاھارلاندى. ءتىپتى, بۇل كومەديانى يمپەراتور نيكولاي ءى كورىپ شىعىپ: «تاياق بارىنە ءتيىپتى, اسىرەسە, مەنىڭ سىباعام ەرەكشە ەكەن» دەپ اكتەرلاردى ارقادان قاعىپ ءماز بوپتى.
ماسكەۋ گۋبەرناتورىنىڭ قابىلداۋىندا قالانىڭ بەلگىلى ادامدارى باس قوسىپ, ءار توپ ءار ستولعا جايعاسىپ, كۇبىر-كۇبىر اڭگىمەگە كىرىسىپتى. بۇل قابىلداۋدا گوگول دە بولعان ەكەن. ءۇش سەناتور مەن ءبىر گەنەرال گوگول جاققا قاراپ:
– وسى ءبىر ادامدى كورگىم كەلمەيدى. قاراڭىزدارشى, ءتۇرى كەلىسپەگەن بىرەۋ. الىنە قاراماي وزىنشە ماڭعاز, ءتىپتى, انەبىرەۋلەردىڭ وعان قىزمەت كورسەتىپ, بايەك بوپ جۇرگەنىنە جىنىم كەپ وتىر! بۇل قانداي اتتيتيۋدا (پوزا-فرانتسۋزشا), قايدان تاپقان پالون (ساموۋۆەرەننوست – فرانتس!).
– ول – رەۆوليۋتسيونەر, – دەدى سەناتور. – مەن گۋبەرناتور بوپ تۇرعان كەزدە وسى ءبىر ەسۋاستىڭ پەساسى ساحنادا قويىلدى. مەن دە بارىپ كوردىم. پەسا ءجۇرىپ جاتقاندا جۇرتتىڭ ءبارى ماعان بۇرىلىپ تۇرىپ قاراۋمەن بولدى. ال ساحنادان بيلىككە بالە جابۋ, ءاجۋا, جالا, سىقاق دەگەن قارشا بوراپ بارا جاتىر. سونان سوڭ ساحناعا اتىپ شىعىپ, اكتەرلاردى قۋىپ شىقتىم. مەن گۋبەرناتور بوپ تۇرعان كەزدە «رەۆيزوردى» گۋبەرنيانىڭ ماڭىنا جولاتپاي قويىپ ەدىم».
گوگول ون جىلداي ۋاقىت وتكەندە «رەۆيزوردى» جۇمسارتپاق بوپ, ميحايل ششەپكينگە (قالا باسشىسىنىڭ ءرولىن ويناعان) حات جازىپ, كومەديانىڭ كەيبىر تۇستارىنا وزگەرتۋ ەنگىزەتىنىن ايتادى. ششەپكين گوگولمەن كەلىسپەيدى. «ونداعان جىلدار بويى مەن «رەۆيزوردىڭ» بارلىق كەيىپكەرلەرىن ءتىرى ادامداي زەرتتەپ كەلدىم. ءسىز ولاردىڭ بىردە بىرىنە ءتيىسۋشى بولماڭىز. ماعان ولاردى ءدال وسى قالپىندا قالدىرىڭىز. «بۇلار ومىردەگى شەنەۋنىكتەر ەمەس, ءبىزدىڭ قيالىمىز» دەگەن سياقتى جاقاۋراتقاندى قويىڭىز. مەن ول ويىڭىزبەن كەلىسە المايمىن. مەن ون جىل ىشىندە بۇل ادامدارمەن بىتە قايناسىپ كەتتىم, ءسىزدىڭ ولاردى مەنەن بولۋگە حاقىڭىز جوق. ءسىز مەنەن ولاردى تارتىپ العىڭىز كەلەدى. مەن ولاردى سىزگە بەرمەيمىن. كوزىمنىڭ ءتىرى كەزىندە مەن ولاردان ايرىلمايمىن. ال مەن ولگەن سوڭ نە قىلساڭىز دا ءوزىڭىز ءبىلىڭىز. ماعان دەسەڭىز ول ادامدارىڭىزدى ەشكىگە اينالدىرىپ, وتقا قاقتاڭىز».
بۇل – ششەپكيننىڭ ۇلى «رەۆيزورعا» دەگەن ۇلى ماحابباتى ەدى. ۇلى دراماتۋرگكە لايىق ويلى دا تەرەڭ, اقىلدى دا ءبىر بەتكەي, شىنايى ونەردى شىندىق ومىرمەن تۇتاس قاراي بىلەتىن, سانالى دا ساڭلاق سۋرەتكەر-اكتەرى بار زامان ونەر ءۇشىن باقىتتى كەزەڭ ەكەن-اۋ!
مۇنداي توپىراقتان ۇلى تۇلعالاردىڭ تۋىپ جەتىلۋى زاڭدى قۇبىلىس بولارى حاق.
(جالعاسى بار)
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى