دۇيسەنبى, 16 شىلدە 2012 0:53
ءبىزدىڭ قولىمىزعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان ءبىر كىتاپ كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ اتى “قىتاي تاريحىنداعى ايگىلى ءجۇز ايەل” دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەك 2000 جىلى قحر-دىڭ گۋاندۋن قالاسىنداعى “حالىق” باسپاسىنان 20 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن. ونى قۇراستىرۋشىلار سياو-لي, ما-باۋدجۋ دەگەن قىتاي وقىمىستىلارى.
دۇيسەنبى, 16 شىلدە 2012 0:53
ءبىزدىڭ قولىمىزعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان ءبىر كىتاپ كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ اتى “قىتاي تاريحىنداعى ايگىلى ءجۇز ايەل” دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەك 2000 جىلى قحر-دىڭ گۋاندۋن قالاسىنداعى “حالىق” باسپاسىنان 20 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن. ونى قۇراستىرۋشىلار سياو-لي, ما-باۋدجۋ دەگەن قىتاي وقىمىستىلارى.
كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, مۇندا سول ەل تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار ءجۇز ايەل زاتىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرى جۇرتشىلىققا ءوز رەتىنە قاراي جەكە-جەكە تانىستىرىلادى. ويلاپ قاراساق, بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار, بۇگىندە حالقى 1,5 ميللياردتان اسىپ جىعىلاتىن الىپ مەملەكەت ءجۇز-اق ايەلدى ساناپ, سارالاپ كىتاپقا ەنگىزىپ وتىرسا, ولاردىڭ تاريحتاعى ورنىن ايتپاي-اق تۇسىنۋگە بولاتىن سياقتى. ءبىزدى قىزىقتىرىپ وتىرعانى وسىلاردىڭ ىشىندەگى 7-8-ءنىڭ قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگىن قۇرايتىن ءۇيسىن, قاڭلى, عۇن, تۇرك تايپالارىمەن قاتىستىلىعىندا بولىپ وتىر. ياعني, بۇل حانشالاردىڭ دەنى سول زامانداعى قىتايدىڭ وسى ەلدەرگە, ولاردىڭ كۇنبيلەرىنە, قاعاندارى مەن بەكتەرىنە ۇزاتقان قىزدارى.
ارينە بەس مىڭ جىلدان بەرى قىتايلاردىڭ وزگە جۇرتقا كەلىن ەتىپ جىبەرگەن قىزدارى وسى ونشاقتى ايەل زاتى عانا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. باستى ماسەلە, سول بيكەشتەردىڭ بارعان ەلىنە باعالى كەلىن بولا ءجۇرىپ, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى قالاي ورىنداعاندىعىندا جاتىر. دەمەك ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەن قاتىسى بار قىتاي حانشالارىنىڭ عۇمىرناماسىن وقىپ وتىرىپ, ەڭ كەمىندە, سول زامانداعى قىتاي بيلەۋشىلەرى قايسى قىزىن قاي ەلگە قانداي ماقساتپەن ۇزاتتى, ولارعا نەندەي مىندەتتەر جۇكتەدى, ال حانشالار ونى قالاي ورىندادى دەگەن سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋعا بولاتىن سياقتى. وسىنى ەسكەرە كەلىپ, ءبىز جوعارىدا اتى اتالعان كىتاپتاعى ەكى ماقالانى وقىرماندارىمىزعا تانىستىرعىمىز كەلدى.
1. شي-دجۋن حانشا
شي-دجۋن حانشا اسىلىندە حان پاتشالىعىنىڭ ۋاڭ-ليۋزيان ەسىمدى ءۋازىرىنىڭ قىزى بولاتىن. كەيىن ول حانشا سالاۋاتىمەن باتىس وڭىردەگى ءۇيسىن مەملەكەتىنە ۇزاتىلدى. نە ءۇشىن شي-دجۋن حانشانىڭ قيانداعى باتىس وڭىرگە ۇزاتىلۋى كەرەك بولدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاۋعا تۋرا كەلەدى.
چين, حان داۋىرىندە (بۇل ب.ز.ب. 221- ب.ز. 220 جىلدارىنا تۋرا كەلەدى – د.م.) قيلان, داحاتا ء(دۇن حۋاڭ) وڭىرىندە ءۇيسىن دەپ اتالاتىن ءبىر حالىق ءومىر ءسۇردى. باتىس حان داۋىرىنە كەلگەندە (ب.ز.ب 206 – ب.ز. 25 ج.) سول ماڭدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ناتشە (يۋزيلەر) دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر حالىقتىڭ ادامدارى ءۇيسىن ەلىنە شابۋىل جاساپ, پاتشاسىن ءولتىرىپ كەتكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 160 جىلدارى ءۇيسىن پاتشاسىنىڭ بالاسى عۇنداردىڭ قولداۋىمەن كۇنبي بولىپ ەلى مەن جەرىن قالپىنا كەلتىردى. وسىدان كەيىن ناتشەلەر باتىسقا اۋا كوشەدى. ولاردى قالىڭ قولىمەن وكشەلەي قۋعان ءۇيسىن كۇنبيى ىلە وزەنى مەن ىستىقكول ارالىعىندا قايتا ەلدىك قۇرىپ, چيكوك (شىعۋ, قىزىلاڭعار دەپ تە اۋدارىلىپ ءجۇر – د.م.) قالاسىن استانا ەتىپ بەلگىلەيدى. مال شارۋاشىلىعىن نەگىزگى كاسىپ ەتكەن, حالقىنىڭ سانى 630 مىڭنان استام ۇيسىندەر مۇندا تەز كوتەرىلىپ, قۋاتتانادى. ءتىپتى بىرتە-بىرتە ولار باتىس وڭىردەگى اسا قۇدىرەتتى يمپەرياعا اينالىپ شىعا كەلەدى.
ول زاماندا عۇندار حان پاتشالىعىنىڭ (ەجەلگى قىتايداعى بەكتىكتىڭ اتى – د.م.) سولتۇستىگىندە ءومىر سۇرەتىندىكتەن حان پاتشالىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ىلعي دا قاتەر ءتوندىرىپ تۇرۋشى ەدى. باتىس حان پاتشالىعى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان العاشقى جىلداردا ەلدىڭ كۇش-قۋاتى ءالى دە قالپىنا كەلە قويماعاندىقتان ولار عۇندارعا تەك قۇداندالىق سىي كورسەتۋ (قىز بەرۋ) نەمەسە ءارى كەتكەندە ولاردىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ شارالارىن قاراستىرۋمەن شەكتەلەتىن. الايدا, بۇل ارەكەتتەر دە عۇنداردىڭ شابۋىلىنا اسا ءونىمدى توسقاۋىل بولا العان جوق. وسىلايشا حان پاتشالىعى مەن عۇنداردىڭ شەكاراسىندا ىلعي دا اتىس-شابىس ءورتى قاۋلاپ, قىتاي حالقى الاڭسىز ءومىر سۇرۋدەن قالدى. ءتىپتى عۇندار حان-ۆىندي پاتشانىڭ تۇسىندا (ب.ز.ب. 150 ج. – د.م.) چاڭ-ان قالاسىنا شابۋىلداپ كىرىپ, ەل استاناسىنا ويران سالدى.
تەك ەرجۇرەك, اقىل-پاراساتتى حان-ۋدي تاققا وتىرىپ, ەل ءبىراز جىل ەس جيىپ, ەتەك جاپقاننان كەيىن عانا حان پاتشالىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى وڭالا باستادى. مىنە, وسى كەزدە ءوز ەلىنىڭ مەيلىنشە نىعايعان كۇش-قۋاتىنا يەك ارتقان حان-ۋدي پاتشا عۇندارمەن اراداعى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشىپ, شەكاراداعى قاۋىپتەن ءبىرجولا قۇتىلۋدىڭ جولىن قاراستىردى.
سول كەزەڭدە باتىس حان پاتشالىعى مەن عۇندار اراسىندا ءۇش رەت زور كولەمدى قاندى شايقاس بولعان بولاتىن. ونىڭ ەڭ سوڭعىسى ب.ز.ب. 119 جىلى بولدى. بۇل جولى حان پاتشالىعىنىڭ ايگىلى سانعۇندارى (اسكەري قولباسىلارى) ۆەي-چيڭ مەن حۋو-چۋيبيڭ وزدەرى قالىڭ قولعا باسشىلىق ەتىپ, عۇنداردى ويسىراتا جەڭدى. وسىدان كەيىن عۇندار حان پاتشالىعىنىڭ شەكاراسىنان اتتاپ باسپايتىن بولعان-دى.
ال سىرتقى ساياساتتا, باتىس حان پاتشالىعى ىلعي دا “عۇنداردىڭ سول جاق قاناتىن كەسۋ” ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىردى. بۇل دەگەنىمىز عۇنداردىڭ باتىس وڭىردەگى ەلدەرمەن بولعان ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناسىن ءۇزىپ تاستاپ, ولاردى جەكە-دارا قالدىرىپ, سوسىن سوققى بەرۋ ءتاسىلى بولاتىن. وسى رەتتەن كەلگەندە ءۇيسىن ەلى باتىس وڭىردەگى اسا ءىرى يمپەريا بولعاندىقتان, باتىس حان ۇكىمەتىنىڭ “قولعا كەلتىرسەك” دەپ ارمانداعان ماڭىزدى وبەكتىسىنە اينالىپ قالدى. سونىمەن حان-ۋدي پاتشا العاش رەت ب.ز.ب. 139 جىلى چجاڭ-چيان ەسىمدى ەلشىسىن باتىس وڭىرگە اتتاندىردى. ول ساپاردان قايتىپ ورالعاننان كەيىن حان-ۋدي پاتشاعا حات جولداپ, ەگەر ءبىز ۇلى ءۇيسىن يمپەرياسىن قولعا كەلتىرە الساق, وندا كوكارتتىڭ (پامير ءۇستىرتى) باتىسىنداعى دادۋان (ەجەلگى فەرعانا – د.م.), قاڭلى, ناتشە جانە ۇلى باكتريا قاتارلى ەلدەر بىزگە وزدىگىنەن قوعاداي جاپىرىلعالى تۇر. سوندىقتان ءبىز ەڭ اۋەلى ۇيسىندەرمەن ساياسي وداق قۇرىپ, سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا باتىس وڭىردەگى وزگە دە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى بىرتە-بىرتە كۇشەيتىپ, عۇنداردى جالعىز قالدىرۋىمىز كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن بىلدىرەدى.
چجاڭ-چيان ءۇيسىن ەلىنە بارعاندا, كۇنبيگە مول تارتۋ-تارالعى ۇسىنىپ, وعان ءوز پاتشاسىنىڭ: “ۇيسىندەر ەگەر شىعىستاعى ەجەلگى مەكەنىنە قايتا ورالاتىن بولسا, حان پاتشاسى ءوزىنىڭ حانشاسىن كۇنبيگە توقالدىققا بەرگەلى وتىر. ال مۇنداي قۇداندالىق ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ تىزە قوسا وتىرىپ عۇندارمەن كۇرەسۋىمىزگە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى”,– دەگەن سالەمىن جەتكىزەدى. الايدا, ءبىر جاعىنان ۇيسىندەردىڭ بۇل كەزدە باتىسقا قونىس اۋدارىپ كەتكەنىنە تالاي زاماندار بولعاندىقتان ولاردىڭ حان پاتشالىعىنىڭ جاعدايىنان حابارى شامالى ەدى. تاعى ءبىر جاعىنان ءۇيسىن كۇنبيى تىم قارتايىپ وتىرعاندىقتان, ۋازىرلەرىنىڭ دەنى عۇنداردىڭ ىقپالىنا باياعىدا-اق ءوتىپ كەتكەن بولاتىن. سوندىقتان ولاردىڭ شىعىسقا قايتا ورالعىلارى كەلمەدى. وسىلايشا شىعىستاعى مەكەنىنە قايتا ورالۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان كۇنبي ءوزىنىڭ ءبىر ەلشىسىن چجاڭ-چيانعا قوسىپ چاڭانعا جىبەردى. ونداعى ماقساتى ءارى حان پاتشاسىنا جاۋاپ رەتىندە ءوز ىرزالىعىن ءبىلدىرۋ, ءارى حان پاتشالىعىنىڭ جالپى جاعدايىمەن تانىسۋ بولاتىن.
ءۇيسىن ەلشىسى ءوز ەلىنە قايتىپ ورالعاننان كەيىن حان پاتشالىعىنىڭ ادامى كوپ, بايلىعى مول قۋاتتى مەملەكەت ەكەندىگىن ايتىپ كەلەدى. وسىدان كەيىن عانا ءۇيسىن پاتشاسى مەن ۋازىرلەرى حان پاتشالىعىنا ءبىرشاما ءمان بەرە باستايدى.
ۇيسىندەردىڭ حان پاتشالىعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتا باستاعانىن ەستىگەن عۇندار ولاردى جازالاۋ جورىعىنا دايىندالادى. مۇنى ەستىپ قاتتى ساسقان كۇنبي حان پاتشاسىنىڭ حانشاسىن توقالدىققا الۋعا, ءسويتىپ ولارمەن جۇرات ەلدەر بولۋعا كەلىسىمىن بەرەدى. كۇنبيدىڭ بۇل تالابىن حان-ۋدي پاتشا دا قۇپ كورە كەتەدى. كوپ وتپەي ۇيسىندەر قالىڭمال رەتىندە حان پاتشالىعىنا مىڭ ارعىماق ايداپ اكەلەدى.
حان-ۋدي پاتشا كۇنبيدىڭ تىلەگىنە كەلىسىمىن بەرۋىن بەرگەنىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە تۋعان قىزىن يت ارقاسى قيانداعى ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتۋعا قيماي قالادى. سونىمەن وردادا جۇرگەن ليۋ-زياننىڭ قىزى ليۋ-ءشيدجۋندى “حانشا” دەپ ۇزاتۋدى ۇيعارادى. ليۋ-زيان زياڭ-دۋ حانى ليۋ-فەيدىڭ ۇلى بولاتىن. ال ليۋ-فەي بولسا حان-زيندي پاتشانىڭ چىڭ-فەي دەگەن ايەلىنەن تۋعان ۇلى, ياعني تاق مۇراگەرى بولىپ وتىرعان حان-ۋدي پاتشانىڭ اكەسى ءبىر, شەشەسى بولەك باۋىرى. دەمەك, شي-دجۋن حان-ۋدي پاتشانىڭ نەمەرە قىزى ەسەپتى ەدى.
ءوزىن ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتقالى جاتقانىن ەستىگەن ليۋ-ءشيدجۋندى ىشتەي سان الۋان ۋايىم-قايعى ءمۇجي باستادى. ءسويتىپ ونىڭ كوز الدىنا وسىدان 16 جىل بۇرىن بولعان قاندى وقيعا ەلەستەپ ءوتتى. پاتشا ورداسىنىڭ ىشكى قىرقىسىندا ونىڭ اكەسى ليۋ-زيان مەن شەشەسى چىن-گۋاڭ ەكەۋى بىردەي قاستاندىقپەن ولتىرىلگەن بولاتىن. ولاردىڭ الدىندا اكەسىنىڭ تۋمالارى ليۋ-ان مەن ليۋ-تسي بەكتەر دە قاستاندىقتىڭ قۇربانى بولىپ ەدى. قىسقاسى قاتىگەز قاستاندىق ليۋ اۋلەتىنىڭ ءۇش وتباسىن تۇك قالدىرماي جالماپ كەتكەن. ال شي-ءدجۋننىڭ ءوزىنىڭ اتا-اناسى عانا ەمەس, ولاردىڭ تۋعاندارى مەن اقىلماندارى دا ءولتىرىلدى. قىسقاسى بۇل حان ورداسى ونىڭ تۋعاندارى مەن جاقىن-جاناشىرلارىنىڭ قانىنا بەلشەدەن بوگىپ جاتقان. ال ءوزى ول كەزدە كىشكەنتاي قىز بالا بولعاسىن دا اجالدان امان قالعان شىعار. الايدا, بۇل جانتۇرشىگەرلىك وقيعانىڭ ونىڭ جانىنا سالىپ كەتكەن جاراسى ىشىنە شەمەن بوپ قاتىپ قالىپ ەدى. ويتكەنى, كەشەگى باقىتتى-باياشات ءومىر قاس-قاعىم ساتتە تۇلدانىپ, وعان تىم ەرتە كارلەنە-زارلەنە قارادى. بۇل كەزدە قورعانسىز تۇل جەتىم شي-ءدجۋننىڭ پاتشا ورداسىندا تۇرىپ جاتقانى بولماسا, ونىڭ بىلايعى قارا حالىقتان ەش ايىرماسى جوق بولاتىن. كەرىسىنشە اكە-شەشەسىنىڭ قاسىندا جۇرگەن كەدەي قىزى بۇدان الدەقايدا باقىتتى ەدى. مىنەكي, 16 جىلدان كەيىن جەر تۇبىندەگى باتىس وڭىرگە ۇزاتىلۋ تاعدىرى تاعى دا اينالىپ كەلىپ بۇنى تاۋىپ وتىر. بۇعان قۋانۋ كەرەك پە, الدە قۇسالانۋ كەرەك پە؟! تاعدىردىڭ قۇيىنى بۇنى قايدا ۇشىرىپ اپارا جاتىر؟! وڭتۇستىكتىڭ وسى ءبىر نازىك تە ادەمى, بيازى دا كىنامشىل قىزى وسىنداي اۋىر ويلاردىڭ شىرماۋىندا ءبىراز كۇن مازاسىز كۇي كەشتى.
شي-ءدجۋندى ۇزاتىپ كەلە جاتقان كوش-كەرۋەن مەڭىرەۋ شولدەر مەن شەكسىز-شەتسىز ساحارالاردى باسىپ ءوتىپ, ءۇيسىن ەلىنىڭ استاناسى چيكوك قالاسىنا دا جەتىپ كەلدى. قۋانىشتان ەسى كەتكەن كۇنبي دۇرىلدەتىپ سالتاناتتى توي جاسادى. الايدا, بۇل كەزدە كۇنبيدىڭ ساقال-شاشى اعارىپ, ابدەن شاۋ تارتىپ قالعان كەزى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە تۇرمىس سالتى بوتەن, ءتىلى باسقا ەلدە كوڭىلى قاتتى قۇلازىعان شي-ءدجۋننىڭ كۇن وتكەن سايىن اۋىلىنا دەگەن ساعىنىشى كۇشەيە بەردى. ول كۇنبيگە وزىنە ارناتىپ قىتاي ۇلگىسىندەگى ساراي سالدىرىپ الدى دا, كۇتۋشى قىزدارىمەن بىرگە سوندا تۇرىپ جاتتى. جىل ون ەكى ايدا كۇنبيدىڭ ءوزىن ءبىر-ەكى رەت قانا كورەتىن شي-دجۋن جاپادان-جالعىز جات ەلدە سۇيمەگەن “قوناقتى” كۇتۋمەن كۇندەرىن وتكىزىپ جاتتى. قاڭىراعان ساحارادا ابدەن ءىشى پىسقان شي-ءدجۋننىڭ تۋعان ەلىنە دەگەن ساعىنىشى تىپتەن ءورشىپ, تاعدىرىنا نالەت جاۋدىردى. وسىنداي ساعىنىش پەن قاسىرەت ونىڭ قولىنا ەرىكسىز قالام الدىردى:
ەلىم مەنى ۇزاتتى ءبىر شالعايعا,
ءۇيسىن كۇنبي جازىلىپتى ماڭدايعا.
دوڭگەلەك ءۇي, كەرەگەسى كيىزدەن,
ەت پەن ايران تيەتىنى تاڭدايعا.
ەلىمدى ويلاپ, جارالاندى جۇرەگىم,
قۇس بوپ ۇشىپ جەتەتىن ءبىر تاڭ قايدا؟!
حان-ۋدي پاتشا ءار ەكى جىل سايىن ءوزىنىڭ ەلشىلەرىن جىبەرىپ, شي-ءدجۋننىڭ حال-احۋالىن ءبىلىپ, وعان مول سالەم-ساۋقات جىبەرىپ وتىرعانىمەن, بۇل دا شي-ءدجۋننىڭ تۋعان ەلىنە دەگەن ساعىنىشىن ءبىر ساتكە باسەڭدەتە المادى.
كارىلىك ابدەن مەڭدەگەن كۇنبي ءوزىنىڭ ەندى ساناۋلى كۇندەرى عانا قالعانىن ويلاپ, ءۇيسىن سالتى بويىنشا شي-ءدجۋندى بولاشاق كۇنبي, ءوزىنىڭ تۋعان نەمەرەسى جونشىگە قوسۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل شىن مانىنە كەلگەندە قىتاي ەلىنىڭ سالت-ساناسىندا جوق قۇبىلىس بولعاندىقتان, بۇنداي ءىستى قىتايلىقتاردىڭ بىردەن قابىلداي قويۋى وتە قيىن ەدى. و باستا شي-دجۋن دە بۇل جاعدايعا اسا كونىڭكىرەمەي, حان-ۋدي پاتشاعا حات جولداپ, ونىڭ ارا ءتۇسۋىن ءوتىندى. الايدا, شي-دجۋندى بەرۋ ارقىلى ءۇيسىن ەلىن شىرعالاۋدى ماقساتتاپ وتىرعان حان-ۋدي پاتشا ءۇشىن ساياسي مۇددە بارىنەن دە ماڭىزدى ەدى. كوپ ۇزاماي حان-ۋدي پاتشادان: ء“ۇيسىن ەلىنىڭ سالتى بويىنشا جونشىگە تيگەنىڭ ءجون بولار, ويتكەنى بۇنىڭ ءوزى ۇيسىنمەن ءبىزدىڭ وداقتاستىعىمىزدى نىعايتىپ, عۇندارمەن ورتاق كۇرەسۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك”, – دەگەن جاۋاپ حات العان شي-دجۋن جونشىمەن نەكەلەندى. وسىدان كوپ وتپەي, ەلجاۋ كۇنبي قايتىس بولدى دا, ونىڭ تاعىنا ءجونشى وتىردى. ءجونشى پاتشا شي-دجۋننەن ءبىر قىز ءسۇيىپ, ونىڭ اتىن شوپان قويدى. شوپاندى ومىرگە اكەلگەننەن كەيىن, ۇزاقتان بەرگى قايعى-قاسىرەت پەن ساعىنىشتىڭ زار-مۇڭى شي-ءدجۋندى جۇتىپ تىندى…
اۋەلىندە, شي-ءدجۋندى وڭ تىزەسىن باسار توقال ەتىپ العان ەلجاۋ كۇنبي, كەشىكپەي عۇن ەلىنىڭ ءبىر قىزىن سول تىزەسىن باسار توقال ەتىپ تاعى العان بولاتىن. بۇل كەزدەگى ءۇيسىن ەلىنىڭ ويلاعانى حان پاتشالىعىن دا, عۇن يمپەرياسىن دا رەنجىتپەي, بەيتاراپ ساياسات ۇستانساق دەگەنگە ساياتىن. الايدا, ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتىلىپ بارعان شي-دجۋن حانشا حان پاتشالىعى دىتتەگەن ساياسي مۇددەنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىرىقسىزدىق تانىتقانىمەن, ءبارىبىر عۇندارعا بىرلەسە شابۋىلداۋ ىسىنە جاقسى نەگىز قالاپ بەرگەنى انىق.
يت ارقاسى قيانعا ۇزاتىلىپ كەلىپ, ارتىنان اتالى-نەمەرەلى ەكى ادامعا ايەل بولۋ – شي-دجۋن ءۇشىن, ارينە, زور قاسىرەت ەدى. الايدا, ول حان پاتشالىعى مەن ءۇيسىن ەلىنىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ءوزىنىڭ عۇمىرى مەن باقىتىن قۇربان ەتتى. اتاپ ايتاتىن بولساق, ءۇيسىن ەلىنە شي-دجۋن ۇزاتىلىپ بارعاننان كەيىن حان پاتشالىعىنىڭ ساۋداگەرلەرى مەن ەلشىلەرى مۇندا ءجيى-ءجيى كەلىپ-كەتىپ تۇردى. ولار ءتىپتى ءۇيسىن ەلى ارقىلى ودان دا ارىدەگى دادۋان, ناتشە, پارفيا ەلدەرىنە تاباندارىن تيگىزدى. سول ارقىلى حان پاتشالىعىنىڭ توقىما, تەمىر بۇيىمدارى, تەمىر قورىتۋ ونەرى ءۇيسىن ەلىنە, ءتىپتى ونىڭ ار جاعىنداعى ەلدەرگە دە جەتتى. ال ورتالىق ازيا مەن كىشى ازيادان قىتاي ەلىنە جۇننەن توقىلعان بۇيىمدار, تۇلپارلار مەن جەلمايالار, انار, ءجۇزىم تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان نارسەلەر كەلدى. مىنە, وسىلايشا حان پاتشالىعى مەن ورتالىق ازيا, كىشى ازيا ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ مازمۇنى بايىپ, حالىقتار اراسىنداعى بايلانىس نىعايا ءتۇستى. بۇعان شي-دجۋن حانشانىڭ ارۋاعى ىرزا شىعار دەپ سەنەمىز.
2. دجيە-يۋ حانشا
دجيە-يۋ حانشا حان پاتشالىعى چۋ بەكتىگىنىڭ بيلەۋشىسى ليۋ-ۋ دەگەن ادامنىڭ نەمەرە قىزى ەدى. شي-دجۋن حانشا قايتىس بولعاننان كەيىن ءۇيسىن ەلىمەن بولعان وداقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن حان-ۋدي پاتشا تاعى دا وسى دجيە-يۋ دەگەن قىزدى “حانشا” سالاۋاتىمەن ءۇيسىن پاتشاسى جونشىگە توقالدىققا بەردى.
دجيە-ءيۋدىڭ اتاسى ليۋ-ۋ كەزىندە “ۋ, چۋ جەتى بەكتىك ب ۇلىگىن تىنىشتاندىرۋعا” قاتىسىپ, مايداندا ونىڭ قولى ويسىراي جەڭىلگەندىكتەن, ول ءوزىن-ءوزى ولتىرگەن بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان دجيە-ءيۋدىڭ پاتشا ورداسىنداعى ورنى ءبىرشاما تومەن ەدى. ول ومىرگە كەلگەندە-اق, تۋعان شاڭىراعى كۇيرەپ بىتكەندىكتەن, باتىس وڭىرگە ۇزاتىلۋ ماسەلەسى ونى قايعىرتقان دا, قۋانتقان دا جوق. ياعني, ول ءبارىن دە بەي-جاي قابىلدادى.
ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتىلىپ بارا سالىسىمەن, ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس-سالتىنا ۇيلەسۋگە, ءۇيسىن جۇرتىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە, ەكى ەل قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا بار كۇشىن سالدى. الايدا بىرنەشە جىل وتەر-وتپەستەن ءجونشى پاتشا قايتىس بولدى دا, ونىڭ ورنىنا نەمەرەلەس باۋىرى وڭعاي بي تاققا وتىردى. سونىمەن ءۇيسىن سالتى بويىنشا دجيە-يۋ حانشا وڭعاي بيمەن نەكەلەندى.
ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 87-جىلى حان-ۋدي پاتشا دۇنيە سالدى دا ونىڭ پاتشالىق تاعىنا حان-دجاۋدي وتىردى. تۋرا وسى كەزدى ورايلى ءسات دەپ بىلگەن عۇندار حان پاتشالىعىنىڭ ۋ-يۋان, شو-فاڭ دەگەن جەرلەرىنە (بۇل بۇگىنگى ىشكى موڭعول, يا مەن نيڭ-سيا دۇڭگەن ايماعىنداعى اۋداندار – د.م.), سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا ۇيسىندەرگە دە شابۋىل جاسادى.
ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 74-جىلدىڭ كوكتەمىندە عۇندار ۇيسىندەرگە ەلشى جىبەرىپ, ءۇيسىن پاتشاسىنا قوقان-لوققى جاساپ, دجيە-يۋ حانشانى توركىنىنە قايتارىپ جىبەرۋىن تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى دجيە-يۋ حانشا حان-دجاۋدي پاتشاعا حات جولداپ, ونىڭ قولۇشىن بەرۋىن ءوتىندى. تۋرا وسى كەزدە حان-دجاۋدي پاتشا قايتىس بولىپ, ونىڭ بۇل ءوتىنىشى ءبىر ءسات اياقسىز قالعان بولاتىن. سول جىلدىڭ كۇزىندە پاتشالىق تاققا حان-شۋاندي وتىردى. وسىدان كەيىن ءۇيسىن ەلى پاتشاسى مەن دجيە-يۋ حانشا حان-شۋاندي پاتشاعا تاعى دا حات جولداپ: “عۇندار ءالسىن-ءالسىن ءۇيسىن ەلىنە اسكەري شابۋىل جاساپ, قازىرگە دەيىن ولار ءبىزدىڭ چايان, وڭەش دەگەن جەرلەرىمىزدى جاۋلاپ الدى. ءتىپتى دە قورلىعى ونداعى حالىقتى تۇتقىنداپ الىپ, ويىنا كەلگەن جاماندىقتارىنىڭ ءبارىن ىستەۋدە. بۇنىمەن تىنباي ولار بىزگە حانشانى تەز ارادا عۇندارعا تاپسىرىپ بەر دەپ ەلشى جىبەرىپ وتىر. ونداعى ماقساتتارى حان پاتشالىعى مەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدى ءۇزىپ تاستاۋ. ءبىز ەلدەگى جاۋىنگەر-باھادۇرلەردەن تاڭداپ وتىرىپ 50 مىڭ قول اتتاندىرىپ, عۇندارمەن كەسكىلەسكەن مايدان اشۋعا ءازىر وتىرمىز. كوكتىڭ ۇلى (قىتايلاردا پاتشانى “كوكتىڭ ۇلى” ياعني قۇدايدىڭ بالاسى دەپ اتاۋ ءداستۇرى بولعان, ءھام بۇل ءداستۇر حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاستى – د.م.) – حان يەم, حانشا ءۇشىن وتىنەمىز, شۇعىل تۇردە زور قوسىن اتتاندىرىپ, كومەككە كەلە كورگەيسىز!” – دەگەن وتىنىشتەرىن جەتكىزدى. بۇل ءوتىنىش حاتتى العاننان كەيىن حان-شۋاندي پاتشا عۇندارمەن سوعىسۋعا دايىندالۋ جونىندەگى بۇيرىققا قول قويدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 71-جىلى 150 مىڭ سايلاۋىت جاساقتى بەس باعىتقا ءبولىپ, ۇيسىندەرگە كومەكتەسۋ ءۇشىن باتىسقا اتتاندىردى. بۇدان تىس حان پاتشالىعى جاساق باسى چاڭ-حۇيدىڭ قولىنا ەلشىلىك اساسىن ۇستاتىپ, ونى ۇيسىندەرمەن سەلبەسە سوعىس جۇرگىزۋگە جونەلتتى. ءۇيسىن پاتشاسى ۋاعدا بويىنشا 50 مىڭ اتتى جاساقتى ءوزى باستاپ, عۇندارعا باتىس بۇيىردەن شابۋىلدادى. چاڭ-حۇي مەن وڭعاي بي ءۇيسىن جاساقتارىن باستاپ, عۇن ەلىنە ىشكەرىلەي شابۋىلداپ كىرىپ, ولاردىڭ تاڭىرقۇتتارىنان, كوكەلەرىنەن, بەكتەرىنەن, باس ساردارلارىنان, مىڭباسىلارىنان تاعى باسقا تولىپ جاتقان يگى جاقسىلارىنان 40 مىڭداي ادامنىڭ باسىن الدى. 70 مىڭنان استام ءتىرى مال ولجالادى. وسىلايشا عۇندار ويسىراي جەڭىلدى.
وسى جىلدىڭ قىسىندا عۇن تاڭىرقۇتى 10 مىڭ قولدى ءوزى باستاپ, ۇيسىندەردەن كەك الۋ جورىعىنا شىقتى. بۇل رەتكى سوعىستا ول ۇيسىندەردىڭ كوپتەگەن كارى-قۇرتاڭ, جارىمجان كىسىلەرىن تۇتقىنداپ الىپ كەتتى. بىراق ولار, قايتار جولىندا قاتتى قارلى بورانعا تاپ بولىپ, جاساقتارىنىڭ وننان توعىزىنان ايرىلىپ قالدى. ۇيسىندەر مەن ماڭايداعى وزگە دە دەڭلەڭ, اعۋان سەكىلدى ۇساق ەلدەر دە وسى ءساتتى پايدالانىپ, عۇندارعا سىلەيتە سوققى بەردى. بۇل سوققىدان كەيىن مۇلدە تۇرالاپ قالعان عۇنداردىڭ حان پاتشالىعىنا قارسى كەلەر قاۋقارى قالمادى. ءسويتىپ, حان پاتشالىعىنىڭ شەكاراسىندا اقىرى سوعىس ءورتى سەيىلىپ, بەيقۇت ءومىر ورنادى. تۋرا وسى كەزدە عۇنداردىڭ ىشىندە الاۋىزدىق تۋىلىپ, بەرەكەلەرى قاشا باستادى. ياعني, عۇن بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرازى حان پاتشالىعىنا بەت بۇرىپ, قۇداندالىق قارىم-قاتىناستى باستاپ تا جىبەردى. جالپى, وسى جولعى سوعىس كەيىنگى كەزدەگى عۋحانزا تاڭىرقۇتتىڭ حان ەلىنەن قىز الۋىنا, حان پاتشا اعزامىنىڭ سولتۇستىككە ساپارلاي بارۋىنا (بۇل ارادا ۇلى قىتاي قورعانىنىڭ سىرتى مەڭزەلىپ وتىر – د.م.), قىتاي-عۇن ەلدەرىنىڭ بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋىنە بەلگىلى دەڭگەيدە يگى ءرول اتقاردى. ءۇيسىن ەلىمەن ساياسي وداق قۇرا وتىرىپ, عۇندارعا سەلبەسە شابۋىلداۋ ماقساتى نەگىزىنەن جۇزەگە استى دەسەك, بۇل رەتتە دجيە-يۋ حانشانىڭ زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى.
دجيە-يۋ حانشا وڭعاي بيدەن ءۇش ۇل, ەكى قىز – بەس پەرزەنت ومىرگە اكەلدى: ۇلكەن ۇلدارى نويانقۇت بي. ورتانشى ۇلى بانەن كەيىن ساكا ەلىنە حان بولدى. ءۇشىنشى ۇلى داتلۇق وسە كەلە ءوز ەلىندە سول قول ساردار بولدى. ۇلكەن قىزى دەش كۇسەن ەلىنىڭ حانى كۇڭپەنگە كۇيەۋگە شىقتى. كىشى قىزى ساۋعام نوحايابحۋعا كۇيەۋگە شىقتى.
وڭعاي بي مەن دجيە-يۋ حانشا ۇلكەن ۇلدارى نويانقۇت ءبيدى تاق مۇراگەرى ەتىپ بەلگىلەپ ءارى ونى حان پاتشالىعىنىڭ قىزىمەن ۇيلەندىرمەك بولىپ شەشتى. ءسويتىپ, ولار ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 64-جىلى حان پاتشالىعىنىڭ ەلشىسى چاڭ-حۇي ارقىلى حان-شۋاندي پاتشاعا حات جولداپ: ء“بىز كوكتىڭ ۇلى – حان يەمنىڭ جيەنىن – ءوزىمىزدىڭ ۇلكەن ۇلىمىز نويانقۇتتى تاق مۇراگەرى بولسا دەيمىز. كوكتىڭ ۇلى حان يەمنەن وتىنەمىز, ءسىز نويانقۇتقا ءبىر حانشاڭىزدى بەرسەڭىز – ءبىزدىڭ قۇداندالىعىمىز ودان سايىن كۇشەيىپ, عۇنداردان ىرگەمىز ماڭگى بولىنەتىن ەدى… قالىڭمال ءۇشىن ءبىز ەلدەگى بارلىق سايگ ۇلىكتى ايداپ بەرەر ەدىك”, – دەگەن وتىنىشتەرىن جولدادى. حان-شۋاندي ۋازىرلەرىن جيناپ الىپ, بۇل جاعدايدى جان-جاقتى تالقىلادى. ۋازىرلەردىڭ ىشىنەن جەر تۇبىندەگى ءۇيسىن ەلىن مەڭگەرۋىمىز قيىن. بۇدان بىلاي حانشامىزدى بەرۋدى توقتاتساق دەگەندەر دە تابىلدى. الايدا شۋاندي پاتشا ءۇيسىننىڭ عۇنداردى تالقانداۋداعى زور ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا سىيلىق-ماراپات رەتىندە بولسا دا, وڭعاي بي مەن دجيە-يۋ حانشانىڭ بۇل تالابىن قاناعاتتاندىرۋ كەرەك دەپ شەشتى. ءارى ءۇيسىن ەلىنە قالىڭ مالىن ايداپ اكەلىپ, حانشانى الىپ قايتسىن دەپ, ەلشى شاپتىردى. ارينە, ول زامانداعى قالىڭ مال توتەنشە مول بولاتىندىقتان, حان-ءۇيسىن ەلدەرىنىڭ قاي-قاي جاعى دا بۇعان ەرەكشە ءمان بەرەتىن.
بۇل جولى شۋاندي پاتشا دجيە-يۋ پاتشانىڭ باۋىرىنىڭ قىزى شياڭ-فۋدى “حانشالىققا” تاڭدادى ءارى ونىمەن ەرە بارۋعا تورە-قاراسى بولىپ جۇزدەن اسا ادامدى ىرىكتەپ الدى دا, ولاردىڭ ءبارىن ءۇيسىن ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى وقۋىنان وتكىزدى. جۇرەر الدىندا حان-شۋاندي تاجىريبەلى دە كورەگەن ءۋازىر چاڭ-حۇي بىرگە بارسىن دەگەن جارلىق شىعاردى. سونىمەن قىز ۇزاتقان كوش-كەرۋەن جولعا شىعىپ, داحاداتاعا (دۋن-حۋاڭ) جەتكەن كەزدە, بۇلارعا: ء“ۇيسىن پاتشاسى وڭعاي بي ءولىپ, ونىڭ ورنىنا ءۇيسىن اقسۇيەكتەرى ءجونشىنىڭ عۇن ايەلىنەن تۋعان ۇلى ءناي ءبيدى پاتشا تاعىنا وتىرعىزىپ, وعان ەسەر حان دەپ ات قويىپتى” دەگەن سۋىق حابار كەلىپ جەتتى. بۇل حاباردى ەستىگەن چاڭ-حۇي شياڭ-فۋدى داحاداتاعا ايالداتا تۇرىپ, ءوزى ءۇيسىن ەلىنە بارىپ نويانقۇتتى پاتشا تاعىنا وتىرعىزۋدىڭ قامىنا كىرىسۋ ويىن حان-شۋاندي پاتشاعا ماقۇلداتىپ الدى دا ءجۇرىپ كەتتى. ءۇيسىن ەلىندە ەلەۋلى ساياسي وزگەرىستەر بولعاندىقتان حان-شۋاندي پاتشا ۋازىرلەرىمەن اقىلداسا كەلىپ, شياڭ-فۋ حانشانى كەرى قايتارىپ الدى.
ال, دجيە-يۋ حانشا بولسا, بۇل كەزدە ەسەر حانعا ءتيىپ, ودان تەلبي ەسىمدى ءبىر ۇل سۇيگەن بولاتىن. ەسەر حان مىنەزى قوتيىنداۋ, كىسى كوڭىلىنە قاراۋدى بىلمەيتىن جان ەدى. سول ءۇشىن دە دجيە-يۋ حانشا رەتىن تاۋىپ, ونىڭ كوزىن جويۋعا بەل بۋدى. ءسويتىپ, دجيە-يۋ حانشا ونداعى حان پاتشالىعىنىڭ ەلشىلەرى ۆەي-ءحىيى جانە جەن-چاڭمەن استاسا وتىرىپ, تۋرا داستارحان ۇستىندە ەسەر حانعا قىلىش جۇمسادى, قىرسىققاندا قىلىش دۇرىس دارىماي, جارالى ەسەر حان قاشىپ قۇتىلىپ كەتتى. بۇنى ەستىگەن ەسەر حاننىڭ ۇلى شەتەنشوق قول باستاپ كەلىپ, دجيە-يۋ حانشا مەن چيكوك قالاسىنداعى حان پاتشالىعىنىڭ ەلشىلىگىن قورشاۋعا الدى. ءوزى قول باستاپ شىققان دجيە-يۋ حانشا ولارمەن بىرنەشە اي بويى بەرىلمەي قارسىلاستى. سوڭىندا حان پاتشالىعىنىڭ باتىس وڭىردەگى بيلەۋشىلەرگە ەلدەردەن قول قۇراپ, دجيە-يۋگە كومەككە كەلگەن كەزدە عانا شەتەنشوق كەرى شەگىندى.
حان پاتشالىعى ورداسى بار جايدان حابار تاپقاننان كەيىن ءۇيسىن ەلىمەن وداقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بۇل ىستە ىمىراعا كەلۋگە بەلسەنە ارەكەتتەندى. حان-شۋاندي ەڭ اۋەلى نوكەر ساردار دجاڭ-ءزۋندى ءۇيسىن ەلىنە ەسەر حاننىڭ جاراقاتىن ەمدەۋگە جىبەردى, سونىمەن بىرگە ولار ارقىلى ەسەر حانعا 20 زين (10 كيلوگرام) ساف التىن, الدەنەشە بۋما تورعىن تورقا جونەلتىپ, ونىڭ كوڭىلىن اۋلادى. بۇل ىستە ءوز بەتتەرىمەن قادام جاساۋشى ەلشىلەر ۆەي-ءحىيى مەن جەن-چاڭدى ءولىم جازاسىنا كەستى. الايدا ءالى دە بولسا, ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ الۋ ءۇشىن حان-شۋاندي پاتشا ات كولىكتىلەر سانعۇنىنىڭ زۇرعانى دجاڭ-ۋىڭدى ءۇيسىن ەلىنە بارىپ, دجيە-يۋ حانشادان ۋاقيعانىڭ جالپى بارىسىن ءبىلىپ قايتۋعا جىبەردى. دجاڭ-ۋىڭ حانشانى كورگەن جەردەن ونى قىلمىسكەر دەپ تاپتى. حانشا دا ەسەر حاندى ولتىرۋگە سەبەپ جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپ, بارىنشا اقتالىپ باقتى. بىراق وعان يلانباعان دجاڭ-ۋىڭ دجيە-يۋ حانشانى شاشىنان الىپ ساباپ, كۇشتەپ مويىنداتپاق بولدى. ءبارى ءبىر ەشتەڭەنى موينىنا الماعان دجيە-يۋ حانشا حان-شۋاندي پاتشاعا دجاڭ-ۋىڭنىڭ بەيباستاقتىعىن, ەسەر حاندى ولتىرمەك بولعاندىعىنىڭ سەبەبىن ايتىپ حات جولدادى. ءىستىڭ اق-قاراسىنا ابدەن كوزى جەتكەن حان-شۋاندي پاتشا تەك شىرعالاۋ تاسىلىمەن عانا دوستىق قارىم-قاتىناس ورنامايتىندىعىن انىق ءتۇسىندى. ەگەر ەسەر حان سەكىلدى قاتىگەز پاتشانىڭ كوزىن ءبۇگىن قۇرتپاسا, ەرتە مە, كەش پە ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنا سىزات تۇسەرى انىق. سونىمەن دجيە-يۋ حانشاعا جاساعان دورەكى قىلىعى ءۇشىن دجاڭ-ۋىڭ ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. ال, دجاڭ-ۋىڭنىڭ ورىنباسارى ەسەر حاننىڭ ولتىرىلۋگە ءتيىستى ەكەندىگىن بىلە تۇرا قيمىلداماي, ورايدى جىبەرىپ العان قىلمىسى ءۇشىن اتەك ەتۋ (اقتاۋ) جازاسىنا وكىم ەتىلدى.
حان-شۋاندي ۇيسىندەرگە قارسى وزىنشە شارالار قاراستىرا باستاعان كەزدە ءۇيسىن ەلى بيلەۋشىلەرىندە وزگەرىس تۋا قالدى. ياعني, ءۇيسىن ەلىنىڭ بۇرىنعى پاتشاسى وڭعاي ءبيدىڭ عۇن ايەلىنەن تۋعان ۇلى ازوعدا عۇنداردىڭ كومەگىمەن ەسەر حاندى ءولتىرىپ, ءوزىن پاتشا دەپ جاريالادى. وسىدان كەيىن ءۇيسىن ەلىنىڭ عۇندارعا بەت بۇرىپ كەتۋ قاۋپى تۋىلدى. بۇل حاباردى ەستىگەن حان پاتشالىعى ءبىر جاعىنان قيانداردى تالقانداعان سانعۇن سين-ۋسياندى 15 مىڭ قولمەن داحاداتاعا بارىپ بۇيرىق كۇتىپ جاتۋعا جىبەردى. تاعى ءبىر جاعىنان دجيە-يۋ حانشانىڭ نوكەرى فىڭ-لياۋ ارقىلى ىمىرالاسۋدىڭ دا جولىن قاراستىردى.
جاعدايعا انىق كوزى جەتكەن دجيە-يۋ حانشا بەل شەشە ارەكەتتەندى. فىڭ-لياۋ ءوز كەزىندە دجيە-ءيۋدىڭ ەلشىسى رەتىندە باتىس وڭىردەگى ءبىراز ەلدى ارالاپ, ولاردىڭ ەل باسىلارىنا تارتۋ-تارالعى بەرىپ, شەن-شەكپەن ۇلەستىردى, ءوزى دە ولاردىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ “فىڭ حانىم” اتانىپ كەتكەن بولاتىن. كەيىن دجيە-يۋ حانشا فىڭ-لياۋدى ءۇيسىن پاتشاسىنىڭ وڭ قول ساردارىنا كۇيەۋگە بەرگەن. سول سەبەپتى دە فىڭ-لياۋدىڭ وتباسى مەن ازوعدانىڭ قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى ەدى. باتىس ءوڭىر باسشىسى دجىڭ-زي فىڭ حانىمعا ازوعداعا كەلەر-كەتەردى, پايدا-زياندى جاقسىلاپ ءتۇسىندىرىپ, تالاپتارىن ماقۇلداتۋدى تاپسىردى. حان پاتشالىعىنىڭ تەڭدەسسىز اسكەري كۇش-قۋاتىن ويلاعان ازوعدا ولاردىڭ تالاپتارىن ورىنداپ, پاتشالىقتان ءوز ەركىمەن باس تارتتى دا, كىشى پاتشا بولۋعا كەلىسىمىن بەردى. فىڭ حانىم حان پاتشالىعىنىڭ استاناسى چاڭانعا بارىپ, حان-شۋاندي پاتشاعا بولعان جايدى حابارلادى. پاتشا فىڭ حانىمدى حان پاتشالىعىنىڭ ءۇيسىن ەلىندەگى ەلشىسى ەتىپ تاعايىنداپ, بۇل جۇمىستى اياعىنا شىعارۋدى تاپسىردى. ءۇيسىن جۇرتىنا كەلگەننەن كەيىن فىڭ حانىم ەلدىڭ بارلىق جاقسى مەن جايساڭىن جانە ازوعدانى چيكوك قالاسىنا جيناپ الىپ, كوكتىڭ ۇلى – حان پاتشاسىنىڭ جارلىعىن وقىدى. سونىمەن دجيە-يۋ حانشانىڭ ۇلى – نويانقۇت بي ۇلكەن پاتشا بولىپ تاعايىندالىپ, ونىڭ قول استىنا 60 مىڭ ءتۇتىن قارايتىن بولدى. ال, ازوعدا كىشى پاتشا بولىپ تاعايىندالدى دا, ونىڭ قولاستىندا 40 مىڭ وتباسى قالدى. وسىلايشا بۇل ىسكە نۇكتە قويىلعانداي بولدى. حان اۋلەتىنەن شىققان حانشادان تۋعان ۇلدىڭ تۇڭعىش رەت ءۇيسىن ەلىنە پاتشا بولۋى – دجيە-يۋ پاتشانىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, سونداي-اق, ءۇيسىن ەلىنىڭ حان پاتشالىعىنىڭ ىقپالىنا وتە باستاعىندىعىنىڭ دالەلى ەدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 51-جىلى دجيە-يۋ حانشانىڭ ەكى ۇلى – نويانقۇت بي مەن تەلبي دۇنيە سالدى… ومىردە وتاننان ىستىق نە بار دەيسىڭ؟! جاسى 70-تەن اسقان دجيە-يۋ حانشانى دا تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش مەڭدەتىپ بارا جاتتى. ول حان-شۋاندي پاتشاعا: “كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى, ەندى وتانعا قايتىپ بارىپ, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن جاستانىپ جاتسام دەيمىن”, – دەگەن ءوتىنىشىن ايتىپ, حات جازدى. ونىڭ بۇل تىلەگىن قۇپ كورگەن حان-شۋاندي پاتشا كىسى جىبەرىپ, دجيە-يۋ حانشانى وتانعا قايتارىپ اكەلدى. دجيە-يۋ حانشا قوشتاسقانىنا تالاي زامان بولعان چاڭان قالاسىنا قالعان ءۇش ۇل-قىزىن الا كەلدى. حان پاتشالىعى ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك سىڭىرگەن وسىناۋ حانشاعا مول تارتۋ تارالعى جانە ەڭ داڭقتى اتاقتارىن بەردى. وسىدان سوڭ ەكى جىلدان كەيىن – ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 49-جىلى دجيە-يۋ حانشا كوز جۇمدى. الايدا ول وتىرعىزىپ كەتكەن حالىقتار دوستىعىنىڭ شىبىعى ءۇيسىن ەلى توپىراعىنا تەرەڭ تامىر تارتىپ, ۇلكەن بايتەرەك بولىپ كەتكەن-ءدى.
ءۇيسىن ەلىندە جۇرگەن كەزىندە دجيە-يۋ حانشا ۇل-قىزدارىن ىلعي دا چاڭان قالاسىنا جىبەرىپ وقىتىپ, ولارعا قىتايدىڭ وركەندەگەن مادەنيەتى مەن حان ەلىنىڭ سالت-ساناسىن ۇيرەتىپ وتىرعان بولاتىن. حان-ءۇيسىن ەلدەرى ساۋداگەرلەرىنىڭ ءجيى بارىس-كەلىسى دە ەكى ەل ەكونوميكا-مادەني قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا توتەنشە يگى-ىقپال ەتكەنىن اتاپ ايتۋىمىز ءلازىم. ال دجيە-يۋ حانشانىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ءبارى دەرلىك باتىس وڭىردەگى ءۇيسىن جۇرتىنان باسقا دا ەلدەردىڭ ساياسي ساحناسىندا ەڭبەك ەتتى.
دجيە-يۋ حانشا ءۇيسىن ەلىندە تابانى كۇرەكتەي جارتى عاسىر ءومىر ءسۇرىپتى. حانشانىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءۇيسىن مەن حان پاتشالىعىنىڭ عۇندارعا بىرلەسە شابۋىلداۋى جۇزەگە اسىپ, عۇندار قاۋپى تۇبەگەيلى جويىلدى. ءسويتىپ, ەكى ەل حالقىنىڭ بەيقۇت ءومىرى قامتاماسىز ەتىلدى. سونداي-اق, بۇل كەزدە ءۇيسىن ەلى مەن حان پاتشالىعىنىڭ قارىم-قاتىناسى توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ كەتتى دەسەك, بۇنىڭ ءوزىن دە دجيە-يۋ حانشانىڭ بەلسەندى ەڭبەگىنەن بولە قاراۋ قيانات بولار ەدى.
تاريحي قۇجاتتاردان ءمالىم بولعانىنداي ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 74-جىلى گىڭ-تيان باتىس وڭىرگە باس جەتكەۋىل بولىپ بارعاندا, ءۇيسىن ەلىنىڭ حانىنان قاراسىنا دەيىن دجيە-يۋ حانشا تۇتىنعان دۇنيەلەردى توتەنشە قاستەرلەيتىندىگىنە كۋا بولعان. ولگەنىنە 120 جىلدان اسقان دجيە-يۋ حانشانىڭ تۇتىنعان زاتتارىن ۇيسىندەر كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەپ ساقتاپ وتىرسا, بۇنىڭ ءوزى حان-ءۇيسىن ەلدەرى دوستىعىنىڭ جارقىن مىسالى ەمەس پە؟!
گۋاندۋن قالاسىندا جارىققا شىققان “قىتاي تاريحىنداعى ايگىلى ءجۇز ايەل” كىتابىنان تارجىمالاعان: ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى دۇكەن ءماسىمحان.
استانا.
26 ماۋسىم, 31 شىلدە, 2002 جىل.