سەگىزاياقتاردىڭ نەلىكتەن اقىلدى ەكەنى بەلگىسىز

سەگىزاياقتار وتە اقىلدى, بىراق ولاردا باسقا اقىلدى جانۋارلارعا ءتان قاسيەتتەر جوق.

«بۇل ۆيدەو سەگىزاياقتاردىڭ كەلەشەكتە پايداسى ءتيىپ قالار دەگەن نيەتپەن الگى قابىقتاردى اكەتىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى», دەيدى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى پ.اموديو.

الايدا ول سەگىزاياق ارەكەتىنە تاڭعالىپ ءارى ونىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ سەبەبىن تاپپادى.

تالاي جىلدان بەرى زەرت­تەۋ­شىلەر قاي جانۋاردىڭ اقىلى قان­شالىقتى جەتىلگەنىن انىقتاۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.

بىراق سەگىزاياقتار, كالمارلار جانە تارباق اياقتار سەكىلدى باساياقتىلار توبىنا كەلگەندە بۇكىل عىلىمي تەوريالاردىڭ ءبارى جوققا شىعادى.

اموديو باستاعان تاعى بەس ساراپشى ماق ۇلىقتاردىڭ اقىلى تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وسىنداي ناتيجەگە قول جەتكىزدى. عىلىمي جۇمىس وتكەن ايدا «ەكولوگيا جانە ەۆوليۋتسيا ترەندتەرى» جۋرنالىندا جارىق كوردى.

عالىمدار اقىلدى سانالاتىن جانۋارلارعا ءتان ورتاق بىرنەشە فاكتوردى انىقتادى. ولاردىڭ بارىندە ۇلكەن مي بار, ۇزاق ءومىر سۇرەدى جانە كوپكە سوزىلاتىن الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس جاسايدى.

وسىنداي ۇقساستىقتار كەي­بىر ماق ۇلىقتاردىڭ اقىلدى­راق بو­لۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرە­تىن­دەي.

ماسەلەن, عالىمداردىڭ ءبىرى مۇنداي اقىلدىلىق تاماق تابۋعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن دامىعان دەگەن پىكىردە. اموديونىڭ ايتۋىنشا, قالعان زەرتتەۋشىلەر اقىلدى جانۋارلار سول تۇرگە جاتاتىن باسقا ماق ۇلىقتاردان ۇيرەنىپ, سەرىكتەس بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

باساياقتىلاردىڭ ارەكەتى ولار­دىڭ اقىلى باسقا جانۋارلارعا قاراعاندا جوعارى ەكەنىن كورسە­تەدى. ماسەلەن, تاياۋدا جاڭا زەلان­دياداعى ۇلتتىق اكۆاريۋمنان «ين­كي» ەسىمدى سەگىزاياق قاشىپ كەتتى. ول كەدەرگىلەردەن قينالماي ءوتىپ, قۇرعاق ەدەننەن سىرعىپ, تەڭىز­گە جەتكەن.

يزرايلدەگى ەۆرەي ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى سەگىزاياق­تىلارعا ىشىنە تاماق سالىنعان L ءپىشىمى ءتارىزدى قوراپ كورسەتكەن. تەڭىز جاندىكتەرى اكۆاريۋمداعى شاعىن تەسىك ارقىلى قوراپتى اشىپ-جاۋىپ, تاماقتى الۋدى مەڭ­گەرىپ الىپتى.

باساياقتىلار مەن اقىلدى جانۋارلارعا ءتان تاعى ءبىر ورتاق قاسيەت – ولاردىڭ ميى ۇلكەن. ايت­سە دە, ولاردىڭ ۇقساستىعى وسى ارادا اياقتالادى. ميداعى ەسەپتەۋ­گە قولدانىلاتىن نەيرونداردىڭ كوبى سەگىزاياقتىڭ قولدارىندا ورنالاسقان.

ەڭ تاڭعالارلىعى, باساياقتىلار تەز ءولىپ قالادى. بالكىم, كەيبىرى ەكى جىل­داي ءومىر سۇرەر. ال قالعان­دارى نەبارى بىرنەشە ايدان ارىعا بارمايدى. ءارى باساياقتىلار ءوزارا الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس ورناتپايدى.

اموديو مەن ونىڭ ارىپتەستەرى باساياقتىلاردىڭ ەۆوليۋتسيا تاريحى وسىناۋ جانۋارلار اقىلىنا قاتىستى پارادوكستى تۇسىندىرەدى دەپ ەسەپتەيدى. شامامەن 275 ميلليون جىلداي بۇرىن ولاردىڭ ارعى تەگى سىرتقى قابىعىن جوعالتىپ الدى. سودان كەيىن تەڭىز جاندىگى جەمتىك اۋلاۋ كەزىندە وزدەرىنىڭ كەمشىلىگىن بىلدىرتپەيتىن تاس­تى جىرىقتاردى ىزدەي باستاۋى مۇمكىن.

قابىعىن جوعالتۋ باساياق­تى­لار­دىڭ جىرتقىشتارعا جەم بو­لۋ ىقتيمالدىعىن دا ۇلعايتتى. سون­دىقتان ولار الداۋ مەن قاشۋدىڭ مامانى بولۋعا ءماجبۇر سەكىلدى. ءارى ميلارى ۇلكەيىپ, تۋىنداعان جاڭا ماسەلەنى شەشىپ, ءومىر سۇرۋگە تالپىنۋىنا اكەلۋى ىقتيمال.

زەرتتەۋشىلەر سەگىزاياق پەن ونىڭ تۋىستارى تۋرالى ما­لىمەتتى ءالى دە تولىقتىرا ءتۇسۋى كەرەك. بالكىم, مۇنداي زەرتتەۋ جال­پى اقىل ۇعىمىن تەرەڭىنەن تۇسى­نۋگە مۇمكىندىك بەرەر.

«اقىلدى بولۋدىڭ جالعىز جو­لى عانا بار دەپ سەنىممەن ايتا ال­مايمىز. بالكىم باسقا دا ءتاسىلى بار شىعار», دەيدى اموديو.

كارل زيممەر, «نيۋ-يورك تايمس»

فوتو: فرەد تاننەاۋ, Agence France-Presse – Getty Images