ۆارشاۆادا قازاق جەرىن مەكەن ەتپەگەن, ارنايى وقىماسا دا انا تىلىمىزدە ەركىن, ءتىپتى ماقال-ماتەلدەردى قوسا ءدامىن كەلتىرە سويلەيتىن ءبىر ەرەكشە ازامات تۇرىپ جاتىر. تاعدىرى بالعىن شاعىنان وزىنە زاعيپتىقتى سەرىك ەتكەنىمەن, جاسى ءالى جيىرما بەسكە تولماعان كەيىپكەرىمىزدىڭ بويىنداعى ەرىك-جىگەرى جوعارى, ومىرلىك ماقساتى ايقىن. ول ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتى, شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتى, ون شاقتى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن پوليگلوت, تۋىسقان باشقۇرت ءتىلىن وقىتۋدىڭ وزىندىك ادىستەمەسىن جاساپ شىققان, بۇگىندە باشقۇرت ۋيكيپەدياسىنىڭ اكىمگەرى – ۆياچەسلاۆ چەرنەۆ. وسى ورايدا تالانتتى دا تالاپتى جاس جىگىتتى ارنايى ىزدەپ بارىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ۆياچەسلاۆ ءوزىڭىزدى تولىعىراق تانىستىرىپ وتسەڭىز. قاي جەردىڭ تۋماسىسىز؟
– اتى-ءجونىم: ۆياچەسلاۆ چەرنەۆ. جاسىم جيىرما ۇشتە. بۇگىندە ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتى, شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتىمىن. ال تۋعان جەرىم تۋرالى ايتار بولسام, رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم.
مەن وتباسىمداعى پەرزەنتتەردىڭ ىشىندە ۇلكەنىمىن. مەنەن كەيىن قارىنداسىم جانە ءىنىم بار. وتباسىمنىڭ مۇشەلەرى ورىنبور قالاسىندا تۇرادى.
– ءسىز يگەرگەن نەمەسە وقىپ ۇيرەنۋ ۇستىندەگى تىلدەردىڭ جالپى سانى وننان اسىپ جىعىلادى ەكەن؟ جالپى, شەت ءتىلىن مەڭگەرۋگە دەگەن مۇنداي ىنتىزارلىق, اۋەستىك قايدان كەلدى؟ تەگىڭىزدە وزگە ۇلتتاردىڭ قانى بار ما؟
– وسى ماعىنالاس ساۋالداردى كوپ ەستيمىن. تەگىمە كەلەر بولسام, اكەم دە, انام دا رەسمي تۇردە «ورىس» دەپ جازىلعان بولسا دا مەنىڭ شەجىرەمدە تەك ورىستار ەمەس, وزگە حالىقتاردىڭ دا قانى بار. مىسالى, بويىمدا انام جاعىنان كومي حالقىنىڭ قانى بار ەكەندىگىن بىلەمىن. ال اكەمنىڭ اناسى پودلياشە (پولشا) جەرىندەگى بەلورۋستار سياقتى سويلەيتىن. سوندىقتان مەنىڭ بويىمدا بەلورۋستىڭ دا, پولياكتىڭ دا قانى بولۋى مۇمكىن.
مەنىڭ شەت تىلدەرىنە اۋەستىگىم مەكتەپ قابىرعاسىنان, ياعني ورىنبوردان باستالدى. العاشقىدا التىنشى, جەتىنشى جانە سەگىزىنشى سىنىپتاردا شەت ءتىلى رەتىندە اعىلشىن مەن نەمىس تىلدەرىن وقىپ ۇيرەندىم. سوسىن وزگە مەكتەپكە اۋىسىپ, اعىلشىن مەن فرانتسۋز تىلدەرىنە دەن قويدىم. ون ءبىرىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە فرانتسۋز تىلىنەن وليمپياداعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىن الۋىما بىرنەشە بالل جەتپەي قالعانى بار.
تۇركى تىلدەرىنە كەلەر بولسام, بۇل تىلدەرمەن جاقىن تانىسۋىم التىنشى سىنىپتان باستالدى. ماتەماتيكادان ساباق بەرەتىن مۇعالىمىم تاتار ۇلتىنان ەدى. تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى اڭعارعان ۇستازىم ماعان تاتارشا-ورىسشا سوزدىك بەرگەن بولاتىن. سول كەزدە الگى كىسىدەن از دا بولسا تاتار ءتىلىن مەڭگەردىم. ال باشقۇرت ءتىلىن ءوز بەتىمشە ۇيرەنىپ الدىم. ۋاقىت وتە باشقۇرت ۋيكيپەدياسىنا جازا باستادىم. قازىرگى ۋاقىتتا باشقۇرت ۋيكيپەدياسىندا اكىمگەرمىن.
مەنىڭ باشقۇرت ءتىلىن مەڭگەرۋىمە ۋفادا وقۋىم ءوز ىقپالىن تيگىزدى. العاشقى ەكى جىل مەن ورىنبور مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شەتەل فيلولوگياسى فاكۋلتەتىندە (اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى) ءبىلىم الىپ, سوڭىنان ۋفاداعى م.اقموللا اتىنداعى باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باشقۇرت فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە اۋىستىم. وندا مەنى بىردەن ءتورتىنشى كۋرسقا قابىلدادى. وسىلايشا ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا باشقۇرت تىلىندە دە ءبىلىم الدىم.
ءبىلىم الۋ بارىسىندا كوپتەگەن تىلدەردى, ونىڭ ىشىندە باشقۇرت ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ از بولۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ءتىلدى وقىتۋدىڭ وڭتايلى ەمەستىگىنە كوز جەتكىزدىم. سوندىقتان ستۋدەنت كەزىمدە باشقۇرت ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەرگە ارناپ ءوزىمنىڭ وقىتۋ ادىستەمەمدى جاساپ شىقتىم.
– ۆياچەسلاۆ, ءسىز باشقۇرت ءتىلىن ءوز ادىستەمەڭىز نەگىزىندە وقىتقان ەكەنسىز. ءتىپتى ءسىزدىڭ ساباقتارىڭىز قوعام تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە بولىپ, باشقۇرتستاننىڭ «بست» تەلەارناسىنان بىرنەشە ماۋسىم بويى كورسەتىلگەن دە ەكەن. سول تۋرالى ايتا وتىرساڭىز؟
– ءيا. ول ءبىر قىزىقتى جوبا بولاتىن. تەلەارنادا «مەن باشقۇرت ءتىلىن ۇيرەنەمىن» اتتى باعدارلامانىڭ جۇرگىزۋشىسى بولدىم. باعدارلاماعا باشقۇرت ءتىلىن بىلۋگە نيەتتى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. وسىلايشا مەن ءتىلدى وقىتۋ بويىنشا ءوز ادىستەمەمدى جەتىلدىرە تۇسۋمەن قاتار, تەلەۆيزيا سالاسىنان دا ۇلكەن تاجىريبە جيناقتادىم. اتالعان باعدارلاما كورەرمەن تاراپىنان دا ءوزىنىڭ جوعارى باعاسىن الدى.
– ەندى ءبىزدىڭ وقىرمانىمىزدى ءسوزسىز قىزىقتىراتىن ساۋالىمىزعا كوشسەك. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى قاشان باستادىڭىز؟ جانە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدە تۋىسقان باشقۇرت ءتىلىنىڭ قانشالىقتى پايداسى ءتيدى؟
– مەن قازاق ءۇشىن وزىندىك ورنى بار ورىنبوردىڭ تۋماسىمىن عوي. قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋىم الدىمەن وسى فاكتورمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن, جالپىلاي العاندا مەن ءۇشىن باشقۇرت, تاتار جانە قازاق تىلدەرى ەشقاشان شەت تىلدەرى بولماعان سىڭايلى. ولاي دەيتىنىم, بالا كەزىمنەن ءوزىم تۋىپ-وسكەن قالادا وسى تىلدەردەگى سوزدەردى سيرەك بولسا دا ەستىپ جۇرەتىنمىن. سوندىقتان قازاق ءتىلىن جاسىمنان ەستىپ ءوستىم دەپ ايتا الامىن. مەن ءۇشىن يسلام ءدىنى دە ەشقاشان جات بولعان جوق.
بىراق قازاق گرامماتيكاسىن ءومىرى قولىما ۇستاعان ادام ەمەسپىن. مەن ۋيكيپەديادان قازاقشا ماتىندەردى كوپ وقيمىن. ءتۇرلى روليكتەرمەن جانە دەرەكتى فيلمدەرمەن تانىسامىن. وسىلايشا ءوز قازاقشامدى قالىپتاستىردىم.
رەسەيدەگى ستۋدەنت شاعىمنان جانە وسىندا دا قازاق دوستارىم از ەمەس. ولارمەن ۇدايى اڭگىمەلەسىپ, ءوز قازاقشامدى جەتىلدىرە, بايىتا ءتۇسۋ مەن ءۇشىن ادەتكە اينالعان.
ال قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدە, تەك ءتىلدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق مادەنيەتىن تانۋدا ماعان باشقۇرت ءتىلىنىڭ ۇلكەن كومەگى ءتيدى. ونىڭ سەبەبىن, باشقۇرت ءتىلىنىڭ مادەنيەتى مەن ءدىلىنىڭ قازاققا جاقىندىعىمەن تۇسىندىرەر ەدىم.
– دەمەك, قازاق ءتىلىن قازاقستاننان شالعايدا ءجۇرىپ-اق, ەشبىر وقۋ قۇرالدارىنسىز, ارنايى كۋرسقا قاتىسپاي-اق ۇيرەندىڭىز بە؟
– ءيا سولاي. مەنىڭشە كەز كەلگەن ءتىلدى يگەرۋدە ەڭ باستىسى ىقىلاس پەن قىزىعۋشىلىق بولسا بولعانى. قالعانى ۋاقىتتىڭ ءىسى.
– ۆياچەسلاۆ, وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاندا بولدىڭىز با؟
– ءيا, بىلتىر, العاش رەت ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتىدا وتكەن كونفەرەنتسياعا قاتىستىم.
– قازاقستاننان العان اسەرىڭىز قانداي؟ ادەتتە ءسىزدىڭ قازاقشا ەركىن سويلەۋىڭىز وزگەلەرگە قالاي اسەر ەتەدى؟
– قازاقستاننان العان اسەرىم كەرەمەت. ماعان سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ: ء«اربىر قازاق ءوزارا قازاقشا سويلەسۋى ءتيىس» دەگەن ءسوزى ۇنايدى. قازاقستاندا بولعانىمدا قازاقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرى جوعارى ەكەندىگىن اڭعاردىم. وزدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا دا ءمان بەرەدى ەكەن. مەنىڭشە, ول – ماڭىزدى ۇستانىم. جالپى, ءوزىم قاي تىلدە بولسىن شۇبارلاماي سويلەۋگە تىرىسامىن. وسى ورايدا ءوز باسىم جارتىلاي قازاقشا, جارتىلاي ورىسشا سويلەيتىندەرگە تاڭعالامىن.
ال ەكىنشى ساۋالىڭىزعا كەلەر بولساق, ءتىلدى بىلۋىمە بايلانىستى قىزىقتى وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. ول مەنىڭ ەۋروپالىق بەينەممەن تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. ارينە قازاقتار بولسا دا, وزگە تۇركىتىلدەس ۇلت وكىلدەرى بولسا دا مەنى وزدەرىنىڭ انا تىلدەرىن بىلەدى دەپ ويلامايدى.
جوعارىدا ايتقانىمداي, بىلتىر الماتى قالاسىندا بولدىم. سوندا الدىمەن الماتىدان استاناعا ۇشاتىن بولىپ اۋەجايعا كەلدىم. قۇجاتىمدى تەكسەرۋشى قىزمەتكەرگە بەرىپ: «سالاماتسىزدار ما؟ قالدارىڭىز قالاي؟» دەگەنىمدە ولاردىڭ قاتتى تاڭعالعانى بار.
ءوز تىلدەرىندە سويلەگەنىمدە, ارينە قازاقتار ريزا بولىپ جاتادى. بۇعان قوسارىم, مەنىڭ مۇندا ورىسشا سويلەسەتىن تانىستارىم جوق. ويتكەنى مەن ءار ۇلتتىڭ وكىلىمەن ءوز تىلىندە, ياعني, ۋكرايندارمەن ۋكراينشا, قازاقتارمەن قازاقشا, ال تاتارلارمەن تاتار تىلىندە سويلەسەمىن.
– سىزگە قازاق ءتىلى نەسىمەن ۇنايدى؟ قازىرگى جازىپ جاتقان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياڭىزدىڭ قازاق ءتىلى تاقىرىبىنا قاتىسى بار ما؟ ال ءوزىڭىزدىڭ كەلەشەگىڭىزدى قازاق تىلىمەن, جالپى وزگە تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىستىراسىز با؟
– قازاق ءتىلى ماعان ءوزىنىڭ لوگيكالىق قۇرىلىمىمەن, بايلىعىمەن ۇنايدى. مىسالى, باشقۇرت تىلىمەن سالىستىرعاندا قازاق تىلىنە پارسى ءتىلىنىڭ اسەرى كوبىرەك بولعاندىعى بايقالادى.
ارينە ءوزىمنىڭ كەلەشەك جوسپارلارىمدى قازاق تىلىمەن بايلانىستىرامىن. بولاشاقتا وقىتۋشىلىقپەن اينالىسقىم كەلەدى. اللا قالاسا, الداعى ۋاقىتتا باشقۇرت تىلىمەن قاتار قازاق ءتىلىن دە وقىتۋ جوسپارىمدا بار.
قازىرگى جازىپ جاتقان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىما كەلەر بولسام, ول قازاق تىلىمەن بايلانىستى ەمەس. تاقىرىبىم – ءماتىن سينتاكسيسىمەن بايلانىستى.
قازاق تىلىنەن وزگە, جالپى, تۇركولوگيا سالاسىنا, تۇركى دۇنيەسىنە قىزىعۋشىلىعىم مول. بىرنەشە جىلدان بەرى تانىمال تۇركىتانۋشى عالىمدارمەن تانىسىپ, ارالاسىپ تۇرامىن. بۇل ورايدا ارينە قازاق, باشقۇرت, تاتار, قىرىم تاتارلارى جانە تۇرىك تىلدەرىن ءبىلۋىم ۇلكەن كومەگىن تيگىزۋدە. بولاشاقتا تۇركولوگيا سالاسىنا دەن قويۋ جوسپارىمدا بار.
– ءسىزدىڭ عىلىممەن جۇيەلى اينالىسۋىڭىز, وعان قوسا بىرنەشە شەت تىلدەرىندە ەركىن سويلەۋىڭىز ءسوز جوق سۇيسىنەتىن جەتىستىك. الايدا عىلىمنان وزگە اينالىساتىن سۇيىكتى ىستەرىڭىز بار ما؟
– مەن بالالىق شاعىمنان جۇزۋمەن اينالىسامىن. وعان قوسا ءالى دە ماتەماتيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم جوعارى. وزىمە كەلەر بولسام, ءجيى ساياحاتتايتىن جانمىن. ماعان باتىس ەۋروپاداعى, اتاپ ايتقاندا, دانياداعى مۇگەدەك جاندارعا ارنالعان ينفراقۇرىلىم ۇنايدى. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا وسىنداي ينفراقۇرىلىمدى ۆارشاۆادا دامىتۋعا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋدامىن. كەلەشەكتە جوعارىداعى جوسپارلارىما قوسا بۇل ماڭىزدى سالانى دا الا جۇرگىم كەلەدى. ورايى كەلسە زاعيپ جانداردى قولداۋ بويىنشا ارنايى گرانتتارمەن جۇمىس ىستەمەك نيەتىم دە بار.
اڭگىمەلەسكەن جاندوس اۋەلبەك ۇلى,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
ۆارشاۆا