قازاقتا جاقسى جاندارعا ەرەكشە ءبىر سۇيسىنگەندە, «تەگى مىقتى عوي» دەپ ايتادى. سول سياقتى بۇگىندە حالقىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن جانارىس جاقسىلىق ۇلى ەڭسەپوۆتىڭ دە تەگى مىقتى. قالىڭ وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جانارىس اتانىڭ ايگىلى «جاۋ جۇرەك مىڭ بالا» اتتى فيلمدەگى سارتاي باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
«جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان» دەمەكشى, ءتۇپ ناعاشىسى قازاق تاريحىندا ورنى بولەك, اتى اڭىزعا اينالعان اقتان باتىر ەكەندىگىن ايتساق, كەيىپكەرىمىزدىڭ بولمىسى ودان سايىن بيىكتەي تۇسەتىنى انىق. شەجىرەسى وسىنداي تەكتىلەردەن تارايتىن جانارىس اتانىڭ ەلدىڭ مۇددەسىن ويلاپ, حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋى دە زاڭدىلىق. بۇگىندە اقتوبە قالاسىنىڭ تورىندە ورنالاسقان جانارىس اتانىڭ ۇيىنەن كىسى ارىلمايتىنى دا سوندىقتان. اۋرۋىنا شيپا, جانىنا داۋا ىزدەگەن مىنداعان ادام وسى بەرەكەلى شاڭىراققا ات باسىن تىرەيدى.
ونكولوگيالىق, سپيد, بەدەۋلىك, اۋتيزم, ينسۋلت, ينفاركت, دتسپ, اۋتويممۋندى اۋرۋلارعا شالدىققاندار مەديتسينالىق جاقتان تەك سيمپتوماتيكالىق بەلگىلەرىن قوزدىرماۋعا باعىتتالعان ەم-شارالاردى عانا قابىلداپ, ودان تولىق جازىلۋ مۇمكىن بولماي وتىرعاندىعى بەلگىلى. الەم بويىنشا مەديتسينا عالىمدارىنىڭ نازارىندا تۇرعان اتالعان دەرتتەردى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى ازىرگە ناتيجەسىز كۇيدە قالىپ وتىر. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جانارىس اتانىڭ شاپاعاتىنىڭ ارقاسىندا جوعارىدا اتالعان اۋرۋلاردىڭ شيپاسى تابىلىپ, اتالعان اۋرۋ تۇرلەرىنەن ايىققاندار وتە كوپ.
اۋرۋحانادا ەمدەۋ بارىسىندا قولدانىلعان دارىلەردىڭ زاقىمدالعان كلەتكالارمەن قوسا, ساۋ كلەتكالاردى, سونىڭ ىشىندە قورعانىس – يممۋندى جۇيە كلەتكالارىن جوياتىن كەرى اسەرى دە بولادى. ناۋقاستىڭ العاشىندا قورشاعان ورتامەن – تابيعاتپەن, اۋرۋ اسقىنعان سوڭ وزىنە ەكىنشى ادامنىڭ كۇتىمىن قاجەت ەتىپ, الەۋمەتتىك دەرتكە ۇلاسۋى, دارىلەردىڭ, ەم-شارالاردىڭ وتە قىمباتتىلىعى, ناۋقاس پسيحولوگياسىنىڭ بىرتىندەپ بۇزىلۋى, اسقىنۋلارى كەزدەسەدى. تۋ جاسىنداعى ايەلدەردە ءجيى كەزدەسەتىن ماستوپاتيا, باسقادا تۋ جولدارىنىڭ اۋرۋلارىن تابيعي جولمەن ەمدەپ, ءارى قاراي بالا تۋعىسى كەلەتىن, بىراق دەنساۋلىعى كوتەرمەي, دارىگەرلەر قاتاڭ تىيىم سالعان, ومىرىنە اسا قاۋىپتى دەگەن تۇجىرىممەن كەلگەن ايەلدەر جانارىس جاقسىلىق ۇلىنىڭ بەرگەن ەمىن الىپ, دەنساۋلىعىن وڭالتىپ, ءارى قاراي بالا كوتەرىپ, دەنى ساۋ بالالاردى دۇنيەگە اكەلەدى. قازاقستاننىڭ كوپ جەرىندە, سونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق, رادياتسيالىق اپات ايماعى اتالاتىن بۇرىنعى پوليگون ايماقتارىنان كەلگەن: ازعىر, ەمبى-5, سەمەيدەگى كۋرچاتوۆ, اقتوبەدەگى جارقامىس, مۇناي جانە باسقا دا پايدالى قازبالاردى يگەرۋدەگى پايدا بولاتىن ۋلى, مۋتاگەندى زاتتاردىڭ مولەكۋلالارىمەن ۋلانىپ, اۋىرىپ كەلگەن ناۋقاستاردى دا ەمدەپ, تازارتۋدا.
جانارىس جاقسىلىق ۇلى ەڭسەپوۆ 1991 جىلدان باستاپ, بويىنداعى قاسيەتتى ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, شەتەلدەردەن كەلگەندەردىڭ ومىرلەرىن امان الىپ, دەنساۋلىقتارىن نىعايتۋعا كومەگىن بەرىپ كەلەدى. الىس-جاقىن جەرلەردەن ەمدەلۋگە كەلگەن جانداردىڭ اراسىندا رەسەي, اقش, نورۆەگيا, يسپانيا, ەۋروپا,تۇركيادان كەلۋشىلەر وتە كوپ.
ەمدەلۋشىلەر مەن دارىگەرلەردىڭ ەمگە دەيىنگى جانە ەمنەن كەيىنگى دياگنوزدارى جۇيەلى تۇردە جىكتەلىنىپ, ەمشىنىڭ جەكە مۇراعاتىندا ساقتالادى. مۇراعاتتى ناۋقاس تاريحى ساقتالاتىن ورىن دەپ ايتۋ جەتكىلىكسىز, مۇندا زياندى ادەتتەردەن ارىلعان ادامداردىڭ العىسى, دەنە مۇشەلەرىنە تۋا بىتكەن اقاۋلارىنان جازىلعاندار, ءاۋ باستا دياگنوزدارى راستالماي, جانارىس اتا كومەگىمەن بەلگىسىز اۋىر دەرتتەن جازىلعاندار شەجىرەسى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق. ءتىپتى دارىگە, زياندى زاتتارعا, وتىرىك سويلەۋگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلعاندار, مىنەز انوماليالارىنان ەمدەلگەندەردىڭ «دەرت مۇراعاتى» دا ساقتالعان. قازىرگى تاڭدا ناۋقاستار دەرتىنە شيپا تاباتىن شاڭىراقتى حالىق «مەكتەپ اتا ءۇيى», وعان قوسا «دەنساۋلىق مەكتەبى» دەپ تە اتايدى. جانارىس اتا تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بولعىسى كەلگەن جاندارعا اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ جانارىس جاقسىلىق ۇلىمەن سىر-سۇحباتىن وقۋدى ۇسىنار ەدىم.
مەنىڭ جانارىس اتاعا بارعان ساپارىم بويىمداعى سكوليوز, بۇيرەك دەرتىنەن, ءتۇيىندى زوب (ۋزلوۆوي زوب) اۋرۋىنان ايىقتىرىپ قانا قويماي, جەكە باسىمداعى بولعان قيىندىقتان ارىلتىپ, بويىمداعى قارىم-قابىلەتىمنىڭ جان-جاقتى ورىستەۋىنە جول اشتى. وتكەن جىلى انامدى ارتروز بەن ارتريت دەرتىنەن ەمدەپ بەردى. جانارىس اتانىڭ باتاسىن العاننان كەيىن وتباسىما بەرەكە مەن ىرزىق-نەسىبە ورنىقتى. سوندىقتان حالقىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, ەل-جۇرتىنىڭ ساۋابىن الىپ جۇرگەن جانارىس جاقسىلىق ۇلىنا, ياعني مەكتەپ اتاعا ءوز تاراپىمنان العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
قادىرمەندى جانارىس اتا!
سىزدەي ايبىندى باتىردى ومىرگە اكەلگەن ارۋاقتى, تەكتى اتا-بابالاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, نامىسىن قولىنا تۋ ەتىپ تۇسىرمەي وتكەن اكەڭىزگە جانە باتىر تۋعان اناڭىزعا شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن! جانارىس جاقسىلىق ۇلى, سىزگە ەرەكشە كۇش-قۋات بەرىپ, حالقىمىز ارقاشان قولداي ءبىلسىن! ەل ماقتانىشى بولىپ بيىكتەن كورىنە بەرىڭىز!
نۇرگۇل شىڭعىسقىزى