مەكتەپكە دەيىنگى بىلىمدەگى ۇلتتىق تاربيەنىڭ باستى كىلتى – ءتىل تازالىعى. وسى ماسەلە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, سونىڭ ىشىندە ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋگە كوشكەن بالاباقشالار مەن باستاۋىش سىنىپتاردا قالاي ساقتالىپ وتىر؟ ءالى انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەگەن بالالاردىڭ ءتىلى بالاباقشا مەن باستاۋىشتا قويىرتپاققا اينالۋى قوعام تاراپىنان الاڭداۋشىلىق تۋعىزا باستاعانى بايقالادى.
«بۇگىندە ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋ – تابىستىڭ كىلتى. بۇل – دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات ەتكەن ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ءبىلىمنىڭ ۇلەسى» دەيدى, ۇشتىلدىلىك ءبىلىم ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سارا سەيىتقىزى. ۇشتىلدىلىك ەل پرەزيدەنتىنىڭ 2007 جىلعى «تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى» مادەني جوباسىنان باستاۋ العان. ال ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ 2015 جىلى «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنان قارقىندى قولعا الىنىپ, ۇلت جوسپارىنىڭ 79-قادامى جانە ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ جاتىر. ورتالىق باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2013 جىلدان باستاپ 1-سىنىپتان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ 2012 جىلعى جاڭا ستاندارتتا كورسەتىلگەن. 2016-2017 وقۋ جىلىندا اعىلشىن جانە ورىس ءتىلى 1-سىنىپتان باستاپ ەنگىزىلدى.
بۇل بالالارعا قيىندىق تۋعىزىپ جاتقان جوق پا؟ ويتكەنى ولار ءۇش تىلدە وقىپ-جازۋدى 1-سىنىپتان باستاپ ۇيرەنەدى. الدىمەن بالا جاعدايىن بىلەتىن اتا-انادان سۇرادىق.
5-سىنىپتان كەش, 1-سىنىپتان ەرتە
ۇلكەن ۇلى 5-سىنىپتا, ورتانشىسى 2-سىنىپتا وقيتىن ءاسيا بازاربايقىزى: «قازىر بالالارى مەكتەپكە بارعان ءبىزدىڭ بۋىندا «اعىلشىن ءتىلىن 5-سىنىپتان باستاپ وقىتقاندا دا كەش قالعان جوقپىز عوي, بىزدەن دە اۋدارماشىلار, ەلشىلەر شىقتى» دەگەن ءۋاج تۋىنداعان. بىراق بۇرىنعىداي وقىتساق, بالالارعا قيىن تيەدى. ويتكەنى جوعارى سىنىپتاردا كەي پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتادى.الايدا بۇل تىلدەردى 1-سىنىپتان وقىتۋدى قولدايمىن دەگەن ءسوز ەمەس. ويتكەنى ءوزى ءبىلىم الاتىن تىلدە وقىپ-جازۋدى مەڭگەرمەگەن بالاعا العاشقى جىلى وزگە ءتىلدىڭ ارىپتەرىن ۇيرەنۋ اۋىر. بارلىق پروبلەمانىڭ زاردابىن كورەتىن الدىمەن اتا-انا. ۇلكەن ۇلىم وقىعاندا قاتتى قينالدىم, ويتكەنى مەكتەپتە نەمىس ءتىلىن وقىعانمىن, سوندىقتان قاداعالاي المايمىن. امال جوق, قوسىمشا مۇعالىم جالداپ وقىتتىم», دەيدى.
جارايدى, كىرىسى كوپ قالالىقتار وسىلاي جول تاۋىپتى, ال اۋىلدىق اتا-انالار قايتپەك؟ بۇل ايتارلىقتاي پروبلەما, سەبەبى ەلىمىزدەگى بۇكىل مەكتەپتىڭ 5285-ءى, ياعني 71 پايىزى اۋىلدىق مەكتەپتەر. اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ 2016 جىلعى زەرتتەۋىنشە, 247,4 مىڭ بالا – تۇرمىسى تومەن وتباسىنان.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, ساراپشى شىڭعىس مۇقان بۇعان باسقا قىرىنان قارايدى. «جالپى, قازىرگى الەم قوس ءتىلدى. بۇگىنگى ادامزات اراسىندا ءبىر تىلدەن گورى قوستىلدى بىلەتىن ادامدار كوپ. ءار ون ادامنىڭ ءبىرى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن. دەمەك, وزگە تىلدەردى ءبىلۋ – الەمدە قالىپتى جايت. MIT (Massachusetts Institute of Technology, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – ا.ش.) تۇجىرىمىنشا, ادامنىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن قابىلەتى 10 جاسقا دەيىن جوعارى بولادى, ال ءارى قاراي ول قابىلەت جويىلىپ, فۋندامەنتالدى عىلىمدى, ماتەماتيكا سىندى پاندەردى ۇيرەنۋگە قابىلەتى ارتا تۇسەدى ەكەن», دەيدى ش.مۇقان. ءارى قاراي بالا تاربيەلەپ وتىرعان ساراپشى ءوز ويىن: «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا بوستوندا تۇرعاندا الاش اتتى ۇلىم شەت ءتىلى رەتىندە يسپان ءتىلىن 1-سىنىپتان باستاپ وقىدى», دەپ ساباقتايدى.
دەسە دە, كوپتىڭ كوكەيىندە سۇراق بار: ءالى انا ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن تولىق مەڭگەرمەگەن بالاعا وزگە ءتىلدى ۇيرەتۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ مۇمكىن بالالار ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا العىر بولار...
مەكتەپكە باردىق. پارتاعا وتىردىق. شىڭعىس ەسىمدى سارى بالانىڭ قاسىنان ورىن تابىلدى. بالالار باعدارلاما بويىنشا 2-سىنىپتا وقي الۋى كەرەك ەكەن. شىڭعىسقا ءوزىمنىڭ بىلمەيتىنىمدى, ونىڭ وقىپ بەرۋىن ءوتىندىم. ول اعىلشىن تىلىندەگى «cat» ءسوزىن «سات» دەپ وقىدى. اپايى تۇزەتتى. بالا كۇدىكتەنەتىندەي ەمەس, ماعىناسى بار ءسوز. ال بۇل مىسىق ءسوزىنىڭ اعىلشىنشاسى دۇرىسىندا «كات» دەپ وقىلادى. باسقا بالالار بىلەتىن بولار دەپ وزگە وقۋشىنىڭ جانىنا جايعاستىم. اعىلشىن ءتىلى وقۋلىعىن اشىپ ەدىم, ەڭلىك قىز ماعان ۇركە قارادى. جىلى جىميىپ, كىتاپتاعى ءسوزدى وقىپ بەرۋىن سۇراعانىمدا: «مەن اعىلشىنشا وقي المايمىن!» دەپ ءبىر-اق كەستى. ءوزىن ماقتاي وتىرىپ سەبەبىن سۇراعاندا: «ارىپتەردى بىلەمىن, بىراق وقۋى باسقا», دەدى. ال مۇعالىم (اتى-ءجونىن جازۋدان باس تارتتى) بۇل پروبلەمانىڭ باستى سەبەبىن ۇيدەگى بەكىتۋ جۇمىسىنىڭ بولماۋىندا دەپ تۇسىندىرەدى. مۇندايدا وتباسىندا اعىلشىن تىلىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن اتا-انالاردىڭ بالالارى الدا كەلەدى ەكەن. سەبەبى اپتاسىنا وتەتىن ەكى ساباق جەتكىلىكسىز. مىسالى, 4-سىنىپتا بۇرىنعى باعدارلامامەن اپتاسىنا 1 ساباق بولادى, ولاردىڭ دەڭگەيى قازىرگى اپتاسىنا 2 رەت وتەتىن 2-سىنىپتاعى وقۋشىلارمەن بىردەي.
سىنىپتاعى 25 بالانىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. باعدارلاما ءبىر بولعانىمەن قابىلداۋ باسقا, سوعان سايكەس 2-سىنىپقا وتسە دە اعىلشىن بىلاي تۇرسىن, ءالى قازاق ارىپتەرىن شاتاستىراتىن بالالار بار. سودان كەلىپ اعىلشىن تىلىندەگى سوزدەردى دە ءوزى زورعا مەڭگەرىپ جۇرگەن قازاق ارىپتەرىمەن وقيدى. بۇل – ءبىرىنشى قيىندىق. ەكىنشىسى ودان دا سالماقتى, سەبەبى بالا بويىندا پانگە دەگەن كەرى رەاكتسيا پايدا بولدى. مۇنىڭ سوڭى مۇعالىمگە پروبلەما, اتا-اناعا ۋايىم الىپ كەلەدى. ال ول شەشىمىن تاپپاعان جاعدايدا اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى سەنىمنەن ايىرىلادى, اتا-انا قالتاسىنان قاعىلادى. ويتكەنى بالا وقۋ كەرەك. تۇيىق وسى تالاپقا تىرەلەدى.
الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ءۇش ءتىل مۇلدەم وقىتىلمايدى
سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى الەمدەگى ەڭ الەۋەتتى 30 ەلدىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا قانشا ءتىل وقىلاتىنىن زەرتتەپتى. دەپۋتاتتىڭ دەرەگىنشە, ەكى ءتىل 1-سىنىپتان 4 ەلدە, 2-سىنىپتان 5 ەلدە, 4-سىنىپتان 12 ەلدە وقىتىلادى. الايدا الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ءۇش ءتىل مۇلدەم وقىتىلمايتىنىن العا تارتقان م.باقتيار ۇلى بالاباقشادا جانە باستاۋىش سىنىپتاردا بارلىق ءپان تەك انا تىلىندە وقىتىلۋى كەرەك ەكەنىن ءاردايىم ايتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. بۇعان ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن امەريكالىق ساياساتكەر بريگام ياڭنىڭ (Brigham Young): «بالالارىڭىزدىڭ انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەنىنە كوڭىل اۋدارىڭىز, سونان سوڭ بارىپ وعان جوعارى ساپالى ءبىلىم الۋىنا رۇقسات بەرىڭىز», دەگەنىن قوسا كەتەيىك.
الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردەن, اسىرەسە تمد ەلدەرىنەن مالايزياعا ءتىل ۇيرەنۋگە باراتىندار جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ويتكەنى ول – اعىلشىنشانى رەسمي ءتىل رەتىندە قابىلداعان ەل. سوندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەن ءتىل مامانى مادينا مۇساتاەۆا: «ورىس ءتىلىن ءبىلۋ ءبىزدىڭ بالالارعا كەرەك. مەن مۇنى اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى رەتىندە ايتىپ تۇرمىن, ويتكەنى ورىس ءتىلىن بىلگەن بالاعا اعىلشىنشانى الىپ كەتۋ وڭاي. ەكى ءتىلدىڭ سويلەم قۇرىلىسى, گرامماتيكا, لەكسيكاسىندا دا كوپ ۇقساستىق بار. ءبىر-اق ءسوز ايتايىن: interesting – ينتەرەسنىي. ال ونىڭ قازاقشاسى – قىزىقتى. مۇنداي جاتتاۋعا جەڭىل, وتە ۇقساس سوزدەر مىڭداپ كەزدەسەدى. ورىسشاعا جەتىك بولۋ اعىلشىندى تەز ۇيرەنۋ ءۇشىن قاجەت. ەكىنشىدەن, الەم مويىنداعان كلاسسيكالاردى ءوز تىلىندە وقي الادى. بۇدان بولەك, عارىشتى باعىندىرعان كورشى ەل, سول سەبەپتى اعىلشىن تىلىندە دە تاپپايتىن كەيبىر عىلىمي دەرەكتەر بار. تۇپنۇسقاسى ورىس تىلىندە», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اعىلشىن ءتىلىنىڭ بالالارعا قيىندىق تۋعىزىپ جاتقان سەبەبى قازىرگى مەكتەپتەگى وقۋلىقتار كوزگە, ياعني سۋرەت ارقىلى ەستە ساقتاۋعا ارنالعان. ونداعى سوزدەر تەز جاتتالادى ءارى تەز ۇمىتىلادى. جانە جاتتاۋعا بەرىلگەن سوزدەر كوبىنە كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەتسىز. ال ادام بىلگەنىن, ۇيرەنگەنىن قولدانباسا, ونىڭ ءبارى وزدىگىنەن ۇمىتىلا بەرەدى. كەي ادىستەمەلەر ءالى دە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سارقىتى, بۇل قازىرگى بالالاردى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. دەگەنمەن, ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلى: «بالا باستاۋىشتا بار ءپاندى تەك انا تىلىندە وقۋى كەرەك», دەدى عوي.
ءورىستىلدى مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى قازاقشاعا نەگە شورقاق؟
جۋرناليستىك زەرتتەۋ بارىسىندا 5 مەكتەپتە بولدىق. سوندا بايقاعانىمىز – بالالار ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. ديرەكتوردىڭ بولمەسىن تابا الماي, دالىزدە تۇرعان وقۋشىلاردان كومەك سۇرادىم. كوزدەرى دوڭگەلەنە ءبىر-بىرىنە قارايدى. قايتالادىم. ارالاس مەكتەپتەگى 6-سىنىپتىڭ وقۋشىسى: «قازاقشا تۇسىنبەيمىن», دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءارى قاراي ديالوگىمىز ورىس تىلىندە جالعاستى. مەن ودان قازاق ءتىلى دەگەن ءپاندى قاي سىنىپتان باستاپ وقيتىنىن سۇرادىم. 1-سىنىپتان باستاعان ەكەن. جاۋابىنان سوڭ: «سوندا ساعان قاراپايىم سۇراقتى تۇسىنۋگە بەس جىلدىق ءبىلىم جەتپەدى مە؟», دەپ سۇرادىم. يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى. ءبىر ءپاندى 5-6 جىل وقىسا دا بۇل بالالار قازاقشاعا نەگە شورقاق؟ ەڭ الدىمەن بالالار ءۇشىن الاڭدايمىز. وقۋشىلار باستاۋىشتى بىتىرگەندە قازاقشا جول كورسەتە الاتىن جاعدايعا جەتپەسە, ەرتەڭ «قازاقستان تاريحى» ءپانىن قالاي تۇسىنەدى؟ جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى بويىنشا بارلىق مەكتەپتەر وقىتۋ تىلىنە قاراماستان «قازاقستان تاريحى» ءپانىن قازاق تىلىندە وتەتىن بولدى ەمەس پە؟!.
ورتا ءبىلىم بەرۋدى ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ا. مۇحامەدحانوۆا بۇل سۇراققا: «6-سىنىپ 5-تەن كەلدى. 5-سىنىپتا جاڭا باعدارلاما بولعان جوق. ال جاڭا جۇيەدە سويلەۋگە ءمان بەرىلگەن. بۇرىنعى باعدارلامادا قالاي بولدى؟ گرامماتيكا, گرامماتيكا, گرامماتيكامەن ءتورت سىنىپتى ءتامامدادى. ولار سويلەگەن جوق. قازىرگى باعدارلامادا, بايقاساڭىز, تىڭدالىم, ايتىلىم, وقىلىم, جازىلىم بويىنشا ۇيرەتىلەدى. مىسالى, قازىر مۇعالىمدى تىڭداعاننان كەيىن بالالارعا تاپسىرما بىلاي بەرىلەدى: «وتباسىڭ, اتا-اناڭ, تۋىستارىڭ تۋرالى ايت». ياعني, ايت, ءتۇسىندىر, سويلەس, قارىم-قاتىناسقا ءتۇس, سالىستىر, ءوزىڭ ىستە دەگەن ءسوز. ءسىز سۇراقتى ەكى جىلدان سوڭ قويىڭىز, قازىرگى 1, 2-سىنىپ بالالارى باسقا. ءوز ويىن ەركىن جەتكىزەدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراپ, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا قۋاناسىڭ. بىراق نەگە سان ساپاعا اينالماي تۇر؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا: 1) ارالاس مەكتەپ اقساتىپ تۇر; 2) 45 مينۋتتىق ءتىل; 3) ادىستەمە ءالسىز. تارقاتايىق. ءبىز بارعان ءبىلىم ۇياسى – ارالاس مەكتەپ. ادامدى, اسىرەسە بالانى ورتا تاربيەلەيدى. ال وقۋشىلاردىڭ قازاق سىنىبىنا بارسا دا قازاقشاعا جەتىك بولماۋى وسىنىڭ سالدارى. سەبەبى, قازاق ءتىلى – تەك 45 مينۋتتىق ءتىل. دالىزدە قازاقشا شۇيىركەلەسكەن بالالاردى كورمەدىك. جول كورسەتۋگە قازاقشاسى جەتپەگەن وقۋشىلار قازاق سىنىبىنداعىلاردى دا ورىسشا سويلەتەدى. ال جوعارىداعى كوزبەن كورگەن ەكى ماسەلەنى جالعىز شەشۋگە ادىستەمە قاۋقارسىز. ونى باعدارلاما دايىنداپ وتىرعان اكادەميا وكىلىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ بەردى.
جاپونياداعى تسۋكۋبا (University of Tsukuba) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قۋانىش تاستانبەكوۆا بۇل سۇراققا باسقاشا جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن ءتىلدى ۇيرەنۋگە الدىمەن موتيۆاتسيا كەرەك. ءبىز قازىر اعىلشىن ءتىلىن جانتالاسىپ, قارجىمىزدى سالىپ ۇيرەنىپ جاتىرمىز, ويتكەنى قاجەت. ونى بىلسەڭ, سۇرانىستاعى مامان, تابىستى ادام بولاسىڭ. مىنە, قازاق تىلىنە دەگەن وسىنداي كوزقاراس قالىپتاسپايىنشا, بالالار بەس جىل بىلاي تۇرسىن, 11 جىلدا دا سويلەپ كەتپەيدى.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماماننان «قازاقشاعا قاجەتتىلىكتى تۋىنداتا الماي تۇرىپ وزگەسىن ەنگىزۋ كوڭىلگە قونا ما؟» دەپ سۇرادىق. ء«بىلىم سالاسىنداعى ءتىل ساياساتىمەن اينالىسامىن. بۇل – مەنىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىم. قازاقستانداعى 1-سىنىپتان عانا ەمەس, بالاباقشادان باستاپ ەنگىزىلگەن ۇشتىلدىلىك ساياساتىن ەكى سەبەپتى سىنايمىن. ءبىرىنشىسى – پسيحو-لينگۆيستيكالىق سەبەپ. ءبىر ءتىلدى تولىق مەڭگەرمەي, ءبىر تىلدە ابستراكتىلىق, لوگيكالىق ويلاۋ قالىپتاسپاي وزگە ءتىلدى ەنگىزۋ ۇلكەن ماسەلەلەر تۋىنداتادى. ەكىنشى سەبەپ − جۇيەلىلىك. ەلىمىزدە اۋىل مەكتەپتەرى تۇگىلى كەيبىر قالالىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ وزىندە ءبىلىم ساپاسىندا ەداۋىر الشاقتىق بار. ونى جويۋ ءۇشىن الدىمەن تەك ەكى ءتىلدى جوعارى دەڭگەيگە شىعارۋىمىز كەرەك. ونداي جاعدايعا ءالى جەتكەن جوقپىز. ال بۇل ناتيجەگە جەتپەي تۇرىپ ءۇشىنشى ءتىلدى نەمەسە باسقا دا جاڭا ءپاندى ەنگىزۋ كەرىسىنشە ءبىلىم ساپاسىن تومەندەتەدى», دەيدى ق.تاستانبەكوۆا.
اعىلشىن ءتىلىن جاپوندار 2012 جىلعا دەيىن تەك 7-سىنىپتان باستاپ وقىتقان, قازىرگى باعدارلاما بويىنشا 5-سىنىپتان اپتاسىنا 1 رەت وقيدى ەكەن. ال 2020 جىلعا قاراي 3-سىنىپتان كوممۋنيكاتيۆتىك ءپان رەتىندە وقىتۋدى قولعا الىپ وتىر. بىراق وعان پسيحو-لينگۆيستەر ءوز زەرتتەۋلەرىن العا تارتىپ, قارسىلىق تانىتىپ جاتقانعا ۇقسايدى.
جاپوندار بالانىڭ بويىندا الەۋمەتتىك داعدىلاردى دامىتۋعا, قوعامعا, ورتاعا بەيىمدەۋگە, وزگەلەردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋعا ۇيرەتەدى. ماسەلەن, ونداعى مەكتەپتەردە ەدەن جۋشى دەگەن قىزمەتكەر جوق, بالالار ءبارىن وزدەرى ىستەيدى.
بۇگىندە 22080 وقۋشى باستاۋىش سىنىپتاردا ءبىلىم الۋدا. ەندى سول «22080 بالانى قالاي تاربيەلەپ جاتىرمىز؟» دەگەنگە ءسال ويلانىپ كورەيىكشى. شىنىندا ءبىزدىڭ بالالار ونەرتاپقىش بولسا دەيمىز, ال ول ءۇشىن بىلىمنەن دە بۇرىن تاباندىلىق, قايسارلىق قاجەت. بۇل بىزدە نەگە سيرەك؟ «پالەنشەنىڭ ءوز جاڭالىعىن اشاردا 100 رەت, تۇگەنشەنىڭ 90 رەت تاجىريبە جاساعانىن بالالارعا ايتپايمىز» دەپ شاعىمدانامىز. ال ونىڭ ءتۇبى تەرەڭدە بوپ شىقتى. ءبىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن دە الدىمەن قاجىر كەرەك, ال ونى يگىلىككە جۇمساۋ ءۇشىن تاربيە قاجەت. سوندىقتان تاربيە ءبىلىمنىڭ تاساسىندا قالماۋى ءتيىس. سەبەبى ءال-فارابي ايتقانداي, «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى».
ايدانا شوتبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»