جۇقپالى دەرتتە شەكارا جوق

ءبىزدىڭ ەل قوڭسى قونعان وزبەك­ستان, قىرعىزستان, تاجىك­ستان, رەسەي ازاماتتارى ءۇشىن وتە قولايلى-اق. سوندىقتان جىل سايىن زاڭدى تۇردە تىركەلىپ تە, تىركەلمەي دە قازاقستانعا جوڭ­كىلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى ازايماي كەلەدى. ماسەلەن, سوڭ­عى 3 جىلدا 44 مىڭ ميگرانت مە­ديتسينالىق تەكسەرىستەن ءوتۋ بارىسىندا 1600-گە جۋىعىنىڭ وسى قاۋىپتى دەرتكە شالدىققانى انىقتالىپتى. بۇل ارينە شەكارانى زاڭدى ءوتىپ, ارنايى تىركەلىپ جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتار قاتارىنان تابىلعانى. 

ال دەرتتىڭ تارالۋىن زەرت­تەيتىن مامانداردىڭ شامامەن ەسەپتەۋى بويىنشا ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون بويىنشا ءتۇرلى ەلدەردە تۋبەركۋلەزبەن جاڭادان اۋىرعانداردىڭ 5-تەن 10%-نا دەيىن قۇرايتىن كورىنەدى. سون­دىقتان دا 2015 جىلى تۋبەر­كۋلەزبەن كۇرەس جونىندەگى كە­شەندى جوسپار مەن جاھاندىق قور جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە ور­تالىق ازيادا تۋبەركۋلەزدى ترانس­شەكارالىق باقىلاۋ جو­نىندە جوعارى دەڭگەيدە ءبىرىنشى رەت وڭىرلىك كەزدەسۋ ءوتتى. تۋ­بەر­­كۋلەزدى ترانسشەكارالىق با­­قى­لاۋ جونىندەگى ەلارالىق كە­لىسىمدەردى ازىرلەۋ بويىنشا سەكتورارالىق وڭىرلىك جۇمىس توبى قۇرىلدى, سونداي-اق جو­عارى دەڭگەيدەگى ءۇش كەزدەسۋ دە ءوتتى. بۇل جيىندار بارى­سىن­دا قازاقستان, قىرعىزستان جانە تا­جىكستان ەكى­جاقتى كەلىسىمدەر جاساسۋعا نيەت ءبىلدىردى. ال بيىل وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى ءتورتىنشى كەزدەسۋ ماسەلەنىڭ وڭ باعىتقا كوش تۇزەگەنىن اڭعارتتى.

مامانداردىڭ باعدارلاۋىن­شا, تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋشىلار قاتارى 25 پەن 50 جاس ارالىعىن قامتيدى. بۇل − ادامنىڭ ەڭ ءبىر كەمەل, جەمىستى ەڭبەك ەتەتىن جاسى ەمەس پە؟ 

ەۋروپا/ەۋرازيا بويىنشا Project HOPE وڭىرلىك ديرەك­تورى ماريام سيانوزوۆا «ورتالىق ازيانىڭ ۇكىمەتتىك جانە ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وكىل­دە­رىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىم­دار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتى­سۋىمەن تۋبەركۋلەزدى ترانس­شەكارالىق باقىلاۋ بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەردى تال­قى­لاۋعا ارنالعان وسى ءتيىمدى پلات­­فورمانىڭ ارقاسىندا وڭىر­دەگى مەملەكەتتەر اراسىندا جۇيەلى ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلدى. 

ەلىمىزدە 10 جىل بۇرىن تۋ­­­بەر­كۋلەزدەن جىل سايىن 3 مىڭ ادام كوز جۇمسا, قازىر بۇل كور­سەتكىش 400-گە دەيىن تو­مەن­دەگەن. ەسەپتە تۇرعان ناۋ­قاستاردىڭ سا­­­­نى دا 2 ەسەگە ازا­يىپ, 16 مىڭ­­عا جەتىپتى. ارينە كور­سەت­­كىشتەردىڭ جاقسارعانى سۇ­يىندىرەدى. دەگەنمەن تۋبەر­كۋ­لەزدىڭ وڭايلىقپەن جەڭىلگىسى جوق. پاتسيەنتتىڭ اۋرۋمەن­ كۇ­رەستە تاباندىلىق تا­نى­­­تىپ, ونى تۇپكىلىكتى جويۋ جو­لىن­دا دارىگەرمەن بىرىز­دى­لىك­تەن شىقپاۋى دا كوپ رەتتە تۋ­بەر­كۋلەزدىڭ دارىلەرگە ءتوزىمدى تۇر­لەرىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلگەن. ەلىمىزدە ونداي ناۋقاستار دا بار. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق ايماعىنداعى كوپ­تەگەن دارىلەرگە توزىمدىلىك دەڭ­گەيى جوعارى 18 مەملەكەتتىڭ قا­تارىندا بولىپ كەلدى. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا, اسىرەسە سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە قولدانىپ جاتقان ەم سونداي ناۋقاستاردىڭ ءوزىن 95 پايىزعا دەيىن ەمدەپ شىعۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىر. ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن شەتەل ازاماتتارىنىڭ دا تەگىن ەم الۋىنا مۇمكىندىك جا­سالعان. جالپى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسكە جىل سايىن بيۋدجەتتەن شامامەن 42 ملرد تەڭگە بولىنسە, سونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى شەتەلدىكتەرگە دە جۇم­سالادى, بىراق بۇل اۋرۋدى تاراتۋ قاۋپى وتە جوعارى ناۋقاستارعا باعىتتالعان. تۋبەر­كۋلەزگە شالدىققان شەتەلدىكتىڭ ازاماتتارىمىزعا اۋرۋىن جۇق­تىرماۋى ءۇشىن ميگرانت جەدەل اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ, قاۋىپتىلىك شەگى ازايعانعا دەيىن تەگىن ەمدەلىپ, ءارى قاراي ءوز ەلىندە ەمىن جالعاستىرۋعا جىبەرىلەدى. مەملەكەتتەر اراسىندا جاسالعان كەلىسىم بويىنشا ازاماتتىڭ ناۋقاسى جونىندەگى قۇجات ەلىنە جونەلتىلەدى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق فتي­زو­پۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ما­لىك ادەنوۆ: ء«بىز جاعدايى جاقسار­عانشا ەمدەيمىز. ەمدەلۋشىنىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋى بولماسا, جاھاندىق قوردىڭ قاراجاتىنان تولەپ وتىرامىز. ميگرانتتار باسقالارعا جۇق­تىرماۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ قا­راجاتقا دا ەمدەلەدى. ءارتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا جىل سايىن 250 مىڭنان 1 ميلليون ادامعا دەيىن ميگرانتتاردىڭ كەلۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. رەسمي تۇردە كوشۋ-قونۋ بار دا, رەسمي ەمەس كوشۋ-قونۋ بار. ەلىمىزگە كەلەتىن ميگرانتتاردىڭ كوبى قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان مەن رەسەي ازاماتتارى. بىلتىر وسى مەملەكەتتەردەن ءبىزدىڭ ەلگە تابانى تيگەندەردىڭ 229-نىڭ تۋبەركۋلەز تاسىمالداپ جۇرگەنى بەلگىلى بولدى. ال بيىل 165-ىنەن وسى دەرت انىقتالدى, ياعني ازايىپ وتىر», دەيدى. دەگەنمەن ولاردان بىزدەگى قانشا ادامعا قاۋىپتى دەرتتىڭ جۇققانىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. دارىگەرلەر بولسا پا­تسيەنت دەرت انىقتالعان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەمدەلمەسە, جۇق­پالى اۋرۋدىڭ وسى ۋاقىت ارا­لىعىندا 10-15 ادامعا جۇعۋ مۇم­­كىندىگى بارىن العا تارتادى. 

ء«بىزدىڭ قازاقستانمەن مەدي­تسينالىق سەرىكتەستىگىمىز 1993 جىلى باستالدى. سول ۋاقىتتان بەرى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسىپ كەلەمىز. كەزىندە ىشىنە رەنتگەن اپپاراتى ورناتىلعان جانە ميكروسكوپيا جاسايتىن مامانمەن قامتىلعان اۆتوبۋس قازاقستاندى ارالاپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى انىقتايتىن. ال قازىرگى كۇنى قازاقستان بۇل اۋرۋ تۇرىمەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگى جونىنەن وزگەگە جاقسى مىسال بولىپ وتىر», دەيدى ددسۇ تۋبەركۋلەز جونىندەگى باعدارلامالار پورتفوليوسى اعا ديرەكتورى الەك­ساندر ترۋسوۆ. راسىندا, بۇگىندە ەكى ساعاتتا G-Xpert اپ­پاراتىنىڭ كومەگىمەن اۋرۋدى انىقتايتىن, قانداي پرەپاراتتار توبىنا توزىمدىلىك بارىن جىكتەپ بەرەتىن وزىق تەحنولوگيا ىسكە قوسىلعان. بۇرىن كەسەلدىڭ جۇققانىن ءبىلۋ ءۇشىن 2,5 ايدان استام ۋاقىت كەتەتىن. 

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا­ قا­تىستى 2 ينديكاتوردى باعا­لادى. ونىڭ ءبىرى – تۋبەركۋلەز­بەن سىرقاتتانۋشىلىق بولسا, ەكىنشىسى – بيزنەسكە تۋبەركۋ­لەزدىڭ ورتا مەرزىمدىك اسەرى. وسى ينديكاتورلار بويىنشا كورسەتكىشتەردى دۇرىستاۋداعى ەڭ باستى ماقسات – تۋبەركۋلەز ەپيدەمياسىن جويۋ. ناقتى سترا­تەگياعا سۇيەنگەن مەملەكەت­تىك دەڭگەيدە قاراستىرىلعان جۇ­مىستار ناتيجەسىندە اۋرۋدىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرىن ەمدەۋ مەرزىمىن ەكى ەسەگە, ياعني 24-33 ايدان 9-12 اي­عا دەيىن قىسقارتىپ وتىر دەپ اي­تا الامىز.

Project HOPE جوباسىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى باحتيار بابامۋرادوۆ كەزدەسۋدە جوعارى دەڭگەيدەگى 4-ءشى كەزدەسۋدىڭ تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندە تارالۋىنا قارسى باعىتتالعان بىردەن-ءبىر شارا ەكەنىن ايتىپ, ددسۇ دەرەگىنشە, جالپى تۋبەركۋلەز دەرتىنىڭ الەمدە ولىمگە سەبەپشى نەگىزگى 10 فاكتوردىڭ قاتارىنا جاتاتى­نىن قاپەرگە سالدى. وتكەن جىلى اتالعان اۋرۋعا 10 ملن ادام شال­دىعىپ, ونىڭ 1 ملن 600 مىڭى دۇنيە سالىپتى. سىرقاتتانعان 

1 ملن­ بالانىڭ 230 مىڭى شەتىنەپ كە­تىپتى. الايدا جالپى جاھان بويىنشا تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىعۋ كورسەتكىشى جىلىنا شامامەن 2%-عا تومەندەۋمەن كەلەدى. 2020 جىلى وسى كورسەتكىشتى جىلىنا 4-5%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال جيتس جۇقتىرعان ادام­­داردىڭ قۇرت اۋرۋىنان ءولىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. 2000-2017 جىلدار ارالىعىندا دەرتتى ۋاقتىلى انىقتاپ, ءتيىستى ەم-شارالاردى جۇرگىزۋ ارقىلى 54 ملن ادام ءولىم اۋزىنان امان قالدى دەگەن دەرەك بار.

انار تولەۋحانقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»