حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. بۇل كۇنى تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى سامال ءابۋوۆتىڭ «تەاتر. تاريح. تاعىلىم» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, تەاتر تاريحى مۋزەيى اشىلدى.
ورال قازاق تەاترىن «تاۋەلسىزدىك تۋدىرعان تەاتر» دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ «ۇلت ونەرىن دامىتۋ شارالارى جايىندا» قاۋلىسىنان كەيىن 1934 جىلى ورال قالاسىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترى قۇرىلىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىپقوي تەاتر رەجيسسەرى جۇمات شانين مەن ايەلى جامبيكە شانينا, ايگىلى اقىن قاسىم امانجولوۆ, قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيستەرى, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى – شاكىر ورازعاليەۆ, ءتۇميا ورازعاليەۆا, حاميت دەمەۋوۆ, تىلەك ەرعاليەۆ, راحيلا اقجاروۆا, ابۋعالي كوپتىلەۋوۆ ت.ب. ونەر مايتالماندارى قىزمەت ەتكەنىمەن, 1949 جىلى «ورالدا كورەرمەن جوق» دەگەن جەلەۋمەن تەاتر اتىراۋعا كوشىرىلگەن بولاتىن. تەك تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان سوڭ عانا قازاق تەاترىنىڭ شىمىلدىعى قايتا ءتۇرىلىپ, كورەرمەن كوزايىمىنا اينالعان بولاتىن.
ورال قالاسىنىڭ شەت جاعىنداعى جوندەۋ زاۋىتىنىڭ قاراپايىم مادەنيەت سارايىن پانالاعان تەاتردىڭ العاشقى ۇجىمى تۇڭعىش پرەمەراسىن 1993 جىلدىڭ 16 جەلتوقسان كۇنىنە – تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە تۋرالاعان ەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسىمەن اشىلعان ۇجىمنىڭ ونەر ساپارى باقىتتى دا باياندى بولدى. مۇنى ءبىز بۇگىن, ارادا 25 جىل وتكەندە باتىل ايتا الامىز.
ونەر ۇجىمىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىنا تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى, بايىرعى اكتەر سامال ءابۋوۆ «تەاتر. تاريح. تاعىلىم» اتتى سۇبەلى جيناعىمەن كەلىپتى. مەرەيتوي مەيماندارى مەن قالىڭ كورەرمەن الدىندا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى گۇلنار جاقىپوۆا مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, دوتسەنت مۇرات احمانوۆ جاسادى. الماتىدان ارنايى كەلگەن قوس تارلانعا مۇنداي قۇرمەت ۇسىنىلۋى تەگىن ەمەس – ويتكەنى قوس ارتيست تە باتىس قازاقستان وبلىستىق تەاترىن العاش قۇرىپ, قالىپتاستىرعان اۋەلگى توپتىڭ وكىلى بولاتىن.
ايتا كەتەيىك, جاقىندا عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىنا يە بولعان سامال قادەر ۇلىنىڭ بۇل كىتابىندا ورال تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ونەر تارلاندارى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى امانتاي سۇلتانعاليەۆ, ورال تەاترىنداعى تۇڭعىش قويىلىم رەجيسسەرى جامبىلبەك ەسەنبەكوۆ, سۋرەتشى گۇلمارجان سالىمگەرەيقىزى, ومىردەن ەرتە كەتكەن تالانتتى اكتەر تەلمان يماشەۆ, تاعى باسقالارى تۋرالى ادەمى ەستەلىكتەر, تانىمدىق تەرەڭ ماقالالار جيناقتالعان ەكەن. ءدال سول 1993 جىلى باتىس قازاقستان مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسۋرا فاكۋلتەتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان اۆتور وسى جيناققا سول كەزدەن-اق دايىندالعانداي, قازاق تەاترىنىڭ ءار قادامىن, ەلەۋلى-ەلەۋسىز دەتالدارىن ەسكە ساقتاپ, قاعازعا ءتۇرتىپ ءجۇرىپتى. تەاتر تۋرالى جيناقتى سىرتتان كەلگەن كورەرمەن ەمەس, ساحنا شەبەرلەرىمەن قاتار جۇرگەن, شىمىلدىقتىڭ ارتىنداعى ءاربىر ارەكەتتى جاقسى بىلەتىن ونەردىڭ ءوز ادامى جازعانى كورىنىپ تۇر.
ايتپاقشى, ورال تەاترىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىنا الىستان ات ارىتىپ كەلگەن مەيماندار از بولعان جوق. ولاردىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان گۇلنار جاقىپوۆا مەن مۇرات احمانوۆتان بولەك, مۇرات نويانباي ۇلىنىڭ زايىبى, ورال تەاترىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى حازيما نۇعمانوۆا دا بولدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى مەرۋەرت وتەكەشوۆا دا ءوز جەرلەستەرىن ونەر تويىمەن قۇتتىقتاي كەلىپتى. وسى تەاتردىڭ تاعى ءبىر تۇلەگى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, قازاقستان تەاترلار قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسحات ماەميروۆ ورالدىق ساحنا قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىر توبىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ العىس حاتىن تابىس ەتتى. ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ايبولات سەكسەنباەۆ, قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ازامات ساتىبالدى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەرىك ايتجانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى نۇرحان قادىرباەۆ تاعى باسقالارى دا ارىپتەستەرىنىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاستى.
مەرەيتوي قارساڭىندا الىستان كەلگەن قوناقتاردى ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆ ارنايى قابىلداپ, قازىرگى تەاتر ونەرى مەن مادەنيەتى ماسەلەلەرىن تالقىلاعان كەزدەسۋ بولعان ەدى. ال قازاق تەاترىنىڭ قارا شاڭىراعىندا وتكەن تويدا باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ ساحناعا كوتەرىلىپ, تەاتر قىزمەتكەرلەرى گۇلجيان شىنتەمىر, اسەل مامبەتوۆا, سامال ءابۋوۆ, ايجان قايىروۆا, اسىلجان جاكين, دۋلات حاميتوۆ, نۇرلان ءسادىر, جارقىناي ءادىلوۆا, الەكساندر كلادكو, ميراس مۋسيندەردى وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ العىس حاتىن تاپسىردى.
بۇل كۇنى ساحنا قايراتكەرلەرى ءتۇرلى ماراپاتقا يە بولىپ, قۇشاعى گۇلگە تولدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ العىس حاتىنا يە بولعان اكتەرلار سەردەش قاجىمۇراتوۆ, نۇرلىگۇل جۇباتوۆا, حورلان شامەلوۆا, تاليعات جىگەروۆ, جانارگۇل قۇرمانعاليەۆا, انارگۇل قۇسايىنوۆا, ايدار جارىلعاپوۆ, ەلەنا ەسەندوسوۆا, نۇرجىگىت سەيىتماحانبەتوۆ, دۋمان وماروۆتار بار.
«ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن رۋحانياتىمىزدىڭ دامۋ جولىندا ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان ونەر ۇجىمىن 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. قازىرگى قازاق جانە الەمدىك كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ساحنالاي وتىرىپ, ۇلتتىق توپىراقتاعى وسى ونەردىڭ وركەندەۋىنە جاناشىرلىقپەن ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. سىزدەردىڭ ونەرلەرىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاي, مادەنيەت سالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك فەستيۆالدەردە بيىك ماراپاتتارعا يە بولۋىنىڭ ءوزى سىزدەردىڭ كاسىبي شەبەرلىكتەرىڭىزدىڭ بيىك ەكەندىگىن ايعاقتايدى», - دەلىنگەن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن ساحنادا ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, قازاقستان تەاترلار قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسحات ماەميروۆ وقىپ بەردى. سونداي-اق تەاتردىڭ تاعى ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرى جۇلدىز مامەدوۆا, سالاۋات تۇمەنوۆ, امانجول ساتقانباەۆ, رايىمبەك ەرمەك, الماگۇل رايىمباەۆا, مانار عابدولوۆالار باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ العىس حاتىنا يە بولدى.
ورال تەاترىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنىڭ ماعىناسىن ارتتىرعان ءبىر شارا – تەاتر مۋزەيىنىڭ اشىلۋى بولدى. شاعىن عانا بولمەدە ورالداعى تەاتر تاريحى, 1934 جىلى اشىلعان قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۋرالى مالىمەتتەر, 1993 جىلدان بەرى قارايعى تەاتر تاريحىنان سىر شەرتەتىن فوتوسۋرەتتەر, افيشالار, كوستيۋمدەر مەن دەكوراتسيالار, ونەر ۇجىمىنا جاقىندا عانا ەسىمى بەرىلگەن سسرو حالىق ءارتيسى حاديشا بوكەەۆانىڭ جەكە زاتتارى مەن ساحنالىق كيىمدەرى قويىلعان ەكسپوزيتسيا, ونەر ۇجىمىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بايگەلەردە قول جەتكەن بايگەلەرى كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. تەاتر ديرەكتورى قۋانىش اماندىقوۆ مۋزەي قورى بولاشاقتا تولىعا بەرەتىنىن ايتادى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ