ولاردان نە ۇيرەنۋگە بولادى؟
2011 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاپونيادا 9 بالدان اسقان سۇراپىل جەر سىلكىنىسى بولىپ, سونىڭ دۇمپۋىمەن تەڭىزدە تۋعان, بيىكتىگى كەي جەرلەردە 40 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن الىپ تسۋنامي جاعالاۋدى تۇگەل شايۋىمەن قويماي فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جارىلۋىنا دا اكەلىپ, ەلدى وراسان زور رادياتسيالىق اپاتقا ۇرىندىردى. حونسيۋ ارالىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى قيراپ, مىڭداعان ادامدار ءۇي-كۇيسىز قالدى. ەپيتسەنترى جاپون ارالىنان 70 شاقىرىم جەردە عانا بولعان ءزىلزالانىڭ تاسقىنى 15-20 مينۋتتا-اق ەلدى مەكەندەرگە جەتىپ ۇلگەرگەن. بۇل ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىندىگى دە بولماي قالعان. 69 مينۋتتان كەيىن تسۋنامي سەنداي اۋەجايىن سۋ استىندا قالدىردى.
ولاردان نە ۇيرەنۋگە بولادى؟
2011 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاپونيادا 9 بالدان اسقان سۇراپىل جەر سىلكىنىسى بولىپ, سونىڭ دۇمپۋىمەن تەڭىزدە تۋعان, بيىكتىگى كەي جەرلەردە 40 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن الىپ تسۋنامي جاعالاۋدى تۇگەل شايۋىمەن قويماي فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جارىلۋىنا دا اكەلىپ, ەلدى وراسان زور رادياتسيالىق اپاتقا ۇرىندىردى. حونسيۋ ارالىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى قيراپ, مىڭداعان ادامدار ءۇي-كۇيسىز قالدى. ەپيتسەنترى جاپون ارالىنان 70 شاقىرىم جەردە عانا بولعان ءزىلزالانىڭ تاسقىنى 15-20 مينۋتتا-اق ەلدى مەكەندەرگە جەتىپ ۇلگەرگەن. بۇل ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىندىگى دە بولماي قالعان. 69 مينۋتتان كەيىن تسۋنامي سەنداي اۋەجايىن سۋ استىندا قالدىردى. اۆتوموبيلدەر مەن ۇشاقتار قاقپاقىلدانعان ويىنشىقتارداي سوعىلىپ, سۋ بەتىندە قالقىپ ءجۇردى. قانشاما ۇيلەر مەن عيماراتتار سۋ استىندا قالدى. 12 پرەفەكتۋراداعى ولگەن ادامداردىڭ جالپى سانى 15870 ادامعا جەتتى, 2846 ادام حابارسىز كەتىپ, 6110 ادام جارالاندى. فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ اينالاسىنداعى 20 شاقىرىمدىق راديۋستاعى شەڭبەر قاۋىپتى رادياتسيالىق ايماق دەپ جاريالاندى.
وسىنىڭ ءبارىن ەسكە الىپ وتىرعان سەبەبىمىز – سول اپات كەزىندەگى جاپون حالقىنىڭ ۇستامدىلىعىن ەسكە سالۋ ەدى. كورسەتىلگەن تەلەحابارلار, رەپورتاجدارعا قاراعاندا بىردە-ءبىر ادام شاراسىزدىق تانىتىپ, بايبالام سالىپ, سابىرىنان ايىرىلعان جوق. ءبارى دە سالماقتى, ەشتەڭە بولماعانداي, بايسالدى ءتۇردە وقيعانىڭ زاردابىن ارتىق-اۋىس ءسوز قوسپاي, ادامگەرشىلىك قاسيەتىن جوعالتپاي, سالقىنقاندىلىقپەن جەتكىزىپ جاتتى. ەشكىم دە جاپون وكىمەتىن, ءاسىرەسە اپات تۋرالى الدىن الا حابار بەرە الماعان «ءبارىن دە الدىن الا بىلەدى» دەيتىن ماقتاۋلى سەيسمولوگيالىق قىزمەتتەر تۋرالى اۋىر سىندار ايتقان جوق. ەشكىمگە قارعىس تا جاۋدىرعان جوق. بۇل نە دەگەن ۇستامدى, رۋحى مىقتى حالىق دەپ بىزدە تاڭ قالماعان ادام جوق شىعار. الدە ۇلىلىق دەگەن وسىندايدان كورىنە مە ەكەن؟
ال بىزدە شە… باسقانى ايتپاي-اق ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمىندە ەل وڭتۇستىگىندە بولعان تاسقىندى ەسكە الايىق. وندا ارنادان اسقان سۋ 7 ءۇيدى شايىپ كەتىپ, 83 تۇرعىن ءۇيدى اپاتتى جاعدايعا قالدىردى. ادام قازاسى بولعان جوق. سونىڭ وزىندە, تاۋبە, ايتەۋىر ءوزىمىز امان قالدىق دەگەن ءبىر ادامدى كورگەمىز جوق, تەلەديداردان سويلەگەن ايەلدەردىڭ ءبارى تەك شارىلداپ, ەركەكتەر بايبالام سالىپ, بىرەۋلەردى كىنالى قىلىپ جاتتى… ارينە, ولاردى تۇسىنۋگە بولادى, كومەك تە ۋاقتىلى جەتپەي جاتقان بولار, بىراق ادامي ۇستامدىلىقتان دا ايىرىلماۋ كەرەك ەدى عوي. ەشكىم ولارعا قاساقانا زالال كەلتىرگەن جوق, ال تابيعات اپاتى ايتىپ كەلمەيدى. ءسوزدىڭ شىنىن ايتاتىن بولساق, وسى بايبالامشىل, قايتسە دە ءبىرەۋدى جازعىرۋعا دايىن تۇراتىن كىنامشىل, جامان مىنەز بىزگە ورىستاردان جۇقتى. ارينە, ولاردان تۋراشىلدىق, ادىلدىك شىنشىلدىق سەكىلدى جاقسى ءمىنەزدەر دە جۇققان-اق شىعار, ءبىراق وسى – قانداي دا ءبىر پروبلەماعا بىرەۋدى كىنالى قىلىپ, كوزدى قىزارتىپ شىعا كەلەتىن جامان مىنەز دە سولاردان كەلىپ, بىزگە ءابدەن ءسىڭىپ كەتتى. ايتپەسە, قازاقتىڭ ءوزى ەجەلدەن ءتوزىمدى جۇرت بولاتىن, «قۇدايدىڭ باسقا سالعانى شىعار, ءوزىمىزدىڭ امان قالعانىمىزعا ءتاۋبە, الداعىنى اللا كورسەتەر, ەل كومەكتەسەر», دەپ بايبالام سالماي-اق, باسالقىلىقپەن سويلەيتىن حالىق ەدى.
مىنە, وسىنداي ۇستامدىلىعىمەن ءتانتى ەتكەن جاپوندار تۋرالى جازعىم كەلىپ, قولعا قالام الدىم. شىنىن ايتاتىن بولسام, ءتىلى باسقا, ءدىلى مەن ءدىنى دە باسقا, بىراق جەرى مەن ءتۇرى ءبىر, كوز نۇرىنىڭ جىلىلىعى دا ءوزىمىزدىڭ قازاقتار سەكىلدى باسقا ازيالىقتارعا قاراعاندا مولداۋ كەلەتىن جاپوندارعا دەگەن ءسۇيسىنىس مەندە ەجەلدەن بار بولاتىن. كسرو قولاستىندا تۇرعاندا, كىم قالاي ويلاسا ءوزى ءبىلسىن, مەن ورىستار مەن جاپوندار قانداي دا ءبىر جارىسقا تۇسسە دە سوڭعىلارعا جانكۇيەر بولاتىن ەدىم. بىزگە ەشقانداي پايداسى بولىپ, قورجىنىمىزعا ولجا سالماسا دا جاپونداردىڭ دۇنيە جۇزىندەگى جەتىستىگىنە قۋاناتىنمىن. وسىنىڭ ءوزى ەۋروتسەنتريزم دەگەن وزبىر ساياساتتى جاقتاپ, ازيالىقتاردىڭ ءبارىن وزدەرىنەن كەم تۇتاتىن « ۇلى ورىستىق» شوۆينيستىك, كولونيالدىق رەجىمگە دەگەن قارسىلىقتان تۋعان كۇي شىعار دەپ ويلايمىن قازىر. ولار وزدەرىن ەۋروپاعا عانا تەلىپ, ونەر-ءبىلىمنىڭ ءبارى ەۋروپالىقتاردا دەگەندى باسىمىزعا ەرىكتى-ەرىكسىز ءۇيىپ جاتقاندا, وزىمىزدەي ازيالىق جاپوندار وزا شاۋىپ, العا تۇسكەنىنە ءىش بۇرىپ, جاساعان دۇنيەلەرىنىڭ ساپاسى, ءسانى, تەحنولوگيالىق وزىقتىعى كسرو-نى شاڭ قاپتىرىپ كەتكەنىنە قۋاناتىنمىن. سولاردى كورىپ تۇرىپ: قانە, ازيالىقتاردىڭ كەمىستىگى, سەندەردەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس دەپ جاپونيانى مىسال ەتىپ, وزىمىزبەن ويىندى-شىن ايتىساتىن تالاي ورىس تانىستارىمىزدىڭ دا اۋزىن جاباتىن ەدىك. وسى جاعدايدىڭ ءوزى ءبىزدى جاپوندارعا ەجەلدەن جاقىن ەتتى-اۋ دەيمىن.
ەۋروپالىق جۇرتتىڭ كوبى, سونىڭ ىشىندە ورىس يمپەرياسى دا بار, وزبىر ساياسات ۇستانىپ, وزگەلەردىڭ بايلىعىن تارتىپ الىپ ءارى وزدەرىن وزگەلەردەن ارتىق ساناپ, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا وت قارۋدىڭ كۇشىمەن بارلىق الەمدى جاۋلاپ, ءوزىنىڭ تاس باۋىرىنا, جات باۋىرىنا باستى. ەزدى, ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, قۇلدىققا سالدى. ازيادا ەۋروپالىقتار قۇلدىققا سالا الماعان ەكى-اق جۇرت بولدى. ونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ تۋىسىمىز – وسمان ءتۇرىكتەرى, ەكىنشىسى وسى جاپوندار ەدى. وسى ەكى حالىق قانا ەۋروپالىقتاردىڭ وتارلىق ەزگىسىنە تۇسپەي, ازات ءومىر سۇرە الدى.
جاپونيا ارالداردا ورنالاسقان مەملەكەت بولعانىمەن شاعىن ەل ەمەس, دۇنيە جۇزىندە جەر كولەمى بويىنشا ول 61-ءشى ورىن الادى. بارلىق جەر اۋماعىنىڭ 97 پايىزىن ۇلكەن ءتورت ارال قۇرايدى. قالعان اۋماق 6852 ۇساق ارالداردان تۇرادى. ەڭ قيىنى – جەرىنىڭ كوپ بولىگى تاۋلى, ۆۋلكاندى بولىپ كەلەدى. قازىر حالقىنىڭ سانى 127 ملن. ادام. قازاقستانمەن سالىستىرعاندا جاپونيادا ءبىر كۇرەك تە پايدالى قازبا جوق دەۋگە بولادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق جاپونياداعى بارلانعان مۇنايدىڭ بارلىق كولەمى 3,8 ميلليون توننا, ال قازاقستانداعى وسى كورسەتكىش 6,5 ميلليارد توننا. بىراق سوعان قاراماي جاپونيا الەمدە بارلىق ساۋدا اينالىمى بويىنشا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان ەكسپورتەر, التىنشى ورىندا تۇرعان يمپورتەر بولىپ ەسەپتەلەدى. اسا ساپالى, ونەر مەن عىلىمنىڭ ەڭ جەتىلدىرىلگەن جەتىستىكتەرىن قولدانۋمەن شىعارىلاتىن ونىڭ جوعارى تەحنولوگيالى تاۋارلارى مەن ونىمدەرى الەمدىك باسەكەلەستىكتە جۇرتتىڭ ءبارىن جەڭگىزىپ, ەڭ باي ەلدەردىڭ قاتارىنا كوتەرىپ تۇر. قازىر جاپونيا ءىجو-ءنىڭ نومينالدىق كولەمى جاعىنان اقش پەن قىتايدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا. سوڭعى كەزگە دەيىن الدىنا تەك امەريكانى عانا سالاتىن ەدى. ال ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى 34600 دوللار.
جاپوندار ءوز نەسىبەسى ءۇشىن بولعان 1904-1905 جىلدارداعى ورىس-جاپون سوعىسىندا رەسەي يمپەرياسىن ويسىراتا جەڭدى. ۇزاق جىلدار بويى كسرو تاريحىنىڭ وقۋلىعى بىزگە رەسەيدىڭ جەڭىلۋىن حالىق اراسىنداعى توڭكەرىسشىل كوڭىل-كۇيدىڭ كەدەرگى بولۋىمەن, پاتشالىقتىڭ ارميانى دۇرىس باسقارا الماۋىمەن ءتۇسىندىرىپ كەلدى. سونىمەن بىرگە «جەڭىمپاز يمپەريا» تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەن بۇل سوعىسقا اسا ءمان بەرىلمەي, ونى ايماقتىق كيكىلجىڭگە بالاعان كۇي دە بايقالاتىن. ال شىن مانىندە ءبىر جىل جەتى ايعا (1904 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1905 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن) سوزىلعان بۇل سوعىسقا رەسەي يمپەرياسىنان 500 مىڭ, جاپون جاعىنان 300 مىڭ جاۋىنگەر قاتىسىپ, سوعىس تەاترى قۇرلىقتا قيىر شىعىستاعى قازىرگى رەسەي اۋماعىن, قىتاي, كورەيا, جاپونيا جەرلەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن, ال سۋدا سارى تەڭىز بويىنىڭ الىپ ايماعىن شارپىدى. ءبىر اۋىز ءسوز ونىڭ العىشارتى تۋرالى دا ايتا كەتەلىك. 1894-95 جىلدارى جاپون-قىتاي اراسىندا ۇلكەن قانقۇيلى سوعىس بولعان. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاپونيا جەڭىسكە جەتىپ, سيمونوسەك كەلىسىمى بويىنشا قىتاي كورەيادان باس تارتاتىن بولدى, ال جاپوندار بىرنەشە ارالدارمەن بىرگە لياودۋن تۇبەگىن مەنشىگىنە العان. سونىمەن بىرگە قىتاي 200 ملن. ليان (7,4 توننا) كۇمىسكە تەڭ كونتريبۋتسيا تولەۋگە ءماجبۇر بولعان. ءسويتىپ, جاپونيا سوعىستا جەڭىسكە جەتىپ, قۋانىشىن تويلاپ جاتقاندا رەسەي, فرانتسيا جانە گەرمانيا ۇشەۋى بىرىگىپ, ۇشجاقتى قىسىممەن جاپونداردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور لياودۋن تۇبەگىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتتى. ارتىنان قىتايدىڭ وسى تۇبەگىن جالعا العان دەگەندى سىلتاۋ قىلىپ, رەسەي باسىپ الدى. ءسويتىپ, سۋى قاتپايتىن تەڭىزدەگى پورت-ارتۋر مەن دالنىي (ورىسشا اتاۋلارى, قىتايشاسى باسقا) اتتى ەكى پورتتى وزىنە مەنشىكتەپ الدى. ءىس جۇزىندە رەسەي ءوزىنىڭ جاقتاستارىمەن بىرگە قىسىم كورسەتۋ ارقىلى جاپونداردىڭ سوعىس جەتىستىگىن تارتىپ العان ەدى. ءوز مۇددەسىن وزگەگە جىبەرمەيتىن جاپونيا سودان بەرى ورىس پاتشالىعىمەن سوعىسۋعا ءتىسىن باسىپ, دايىندالىپ جاتقان. اقىرى ونىڭ ءساتى 1904 جىلدىڭ قاڭتارىندا كەلىپ, جاپونيا قيىر شىعىستاعى رەسەي مەنشىكتەرىنە تاپ بەردى. بۇلار تۋرالى مەكتەپتە ءبىز وقىعان كسرو تاريحىندا مۇلدە ايتىلمايدى, وندا تەك جاپونيا باسقىنشى, سوعىسقۇمار ەل رەتىندە عانا سۋرەتتەلەتىن ەدى.
جاپونيانىڭ شابۋىلى ورىس قوعامىن كۇتپەگەن جەردەن توپتاستىرىپ, كوشەلەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان پاتريوتتىق مانيفەستاتسيالار ۇيىمداستىرىلعان. ءتىپتى توڭكەرىسشىل كوڭىل-كۇيدە دەلىنەتىن پەتەربوردىڭ ستۋدەنت قاۋىمى دا بىرىگىپ, «قىسقى سارايدىڭ» الدىنا بارىپ, «بوجە, تساريا ءحرانيدى» ايتىپ تۇرىپ العان ەكەن. وپپوزيتسيالىق ۇيىمدار دا سوعىس بىتكەنشە وزدەرىنىڭ تالاپتارىن قويا تۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ءبىراق سونداي توپتاسۋعا قاراماي جاپوندار ورىس يمپەرياسىن تاس-تالقان قىلىپ جەڭدى.
1905 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاپوندار مۋكدەندە بولعان ەڭ باستى شايقاستا 100 شاقىرىمدىق مايدان شەبى بويى ورىستاردى قاتتى تىقسىرىپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانعا دەيىن بۇل شايقاس جاياۋ اسكەردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ۇرىسى بولىپ ەسەپتەلدى. ەكى ايعا سوزىلعان وسى شەشۋشى ۇرىستا جاپون جاعى ءسوزسىز جەڭىسكە جەتتى. 1905 جىلعى 9 تامىزدا امەريكانىڭ پورتسمۋت قالاسىندا بولعان كەلىسىم بويىنشا رەسەي يمپەرياسى تىزە بۇگىپ, ساحالين ارالىنىڭ جارتىسىن جانە بارلىق كۋريل ارالدارى مەن لياودۋن تۇبەگىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ورىس تاريحشىلارى كونتريبۋتسيا تولەمەدىك دەپ ءماز بولعانىمەن اتالمىش اۋماقتاردان جاپون جاعى 500 ملن. سومعا جۋىق پايدا كورگەن (ول كەزدەگى ورىس سومىنىڭ ءباسى دوللاردان الدەقايدا ارتىق بولعان).
ءسويتىپ, جاپوندار ورىس يمپەرياسىن كۇشى وزدەرىنەن ارتىقتىعىنا قاراماي سوناۋ موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى جاڭا تاريحتا قاقىراتا جەڭگەن از ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ازيالىق جاپونداردىڭ باتىر, ەرجۇرەك حالىق ەكەندىگىن كورسەتەتىن ءبىر فاكتى عانا.
جاپوندار ازۋىن ايعا بىلەگەن اقش-قا 1941 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا شابۋىل جاساپ, ونىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى ەڭ ءىرى اسكەري-تەڭىز جانە اسكەري-اۋە بازاسى پيورل-حاربوردى وتقا وراعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل ايقاستا جاپوندار اقش-تىڭ 200-دەن ارتىق اسكەري ۇشاعىن, 4 لينكورىن, 2 ەسمينەتسىن جانە ميناعا قارسى تۇراتىن قورعانىن جويىپ, ءتورت ءۇلكەن كەمەسىن, ءۇش كرەيسەرىن, ءۇش ەسمينەتسىن جارامسىز قىلدى, 2400-دەي ادامىن قازاعا ۇشىراتىپ, 2 مىڭدايىن جارالادى. وزدەرىنىڭ شىعىندارى 29 ۇشاق پەن 4 شاعىن سۇڭگۋىر قايىق, ولگەنى جانە جارالانعانى بار 65 ادام عانا بولدى. ارينە, كەز كەلگەن سوعىستى اقتاۋعا بولمايدى, بىراق جاپونداردىڭ اقش-قا شابۋىلىنىڭ تولىپ جاتقان تولىمدى سەبەپتەرى مەن العىشارتتارى بار ەكەنى داۋسىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ونىڭ اق-قاراسىن ايىرۋ بولماعاندىقتان سەبەپتەرىن اشۋدى دا ءجون كورمەدىك. ماسەلە جاپونداردىڭ قاي كۇندە وزبىر ساياسات ۇستانىپ, باتىس ەۋروپاداعى ارىپتەستەرىمەن ءبىرىگىپ, تىنىق مۇحيتىنداعى ادىمىن اشتىرماي, ءتۇرلى كەلىسسوزدەردە وزدەرىنىڭ مۇددەسىنە ۇنەمى قول سۇعىپ وتىرعان ەلگە باتىلدىقپەن ويسىراتا سوققى بەرۋىندە بولىپ وتىر.
وسى سوعىستا جاپون حالقى تاراپىنان جاسالعان بۇرىن-سوڭدى دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا بولماعان ايرىقشا ەرلىك تۋرالى ايتۋدى ءجون كوردىك. ول – جاپون جاستارىنىڭ «بومبا-ۇشاقپەن» زۋلاپ كەلىپ, جاۋدىڭ كەمەسىن بۇيىردەن سوعىپ, بومباسىن جارۋى. مۇنداي سوققى العان قانداي كەمە بولسا دا ىستەن شىعىپ وتىرعان. «كاميكادزە» (تايفۋن جەلىنىڭ اتاۋى) دەپ اتالاتىن ەرلىكتىڭ وسىناۋ ايرىقشا ءتۇرىمەن جاپون جاستارى جاپپاي اينالىسىپ, وتان ءۇشىن, جەر ءۇشىن وزدەرىن قۇرباندىققا شالعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالار ساتتە ستۋدەنت جاستار اراسىنان ءوز ەرىكتەرىمەن 2525 ۇشقىش-كاميكادزەلەر دايىن بولعان ەكەن. بۇلاردان باسقا كاميكادزە بولۋعا ءوز ەرىكتەرىمەن 1327 اسكەري ۇشقىشتار جازىلىپتى. سوندىقتان جاپون اۆياتسياسى كاميكادزەلەردەن ەش تاپشىلىق كورمەگەن. كەرىسىنشە, ۇشاقتاردىڭ سانىنا قاراعاندا كاميكادزە بولامىن دەۋشىلەر ءۇش ەسە كوپ جينالىپتى. ولاردىڭ كوبى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 20 جاستاعى ستۋدەنتتەرى بولعان, ولار اتا-بابالارى سامۋرايلاردىڭ پاتريوتتىق ورلىگىن قايتالاپ, وتان ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تابۋدى وزدەرىنە باقىت ساناعان. سوعان وراي جاپون قوعامى دا كاميكادزەلەرگە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, كوڭىل تەبىرەنتەرلىك سالتاناتپەن شىعارىپ سالىپ, ولاردى بىردەن باتىرلارعا بالاعان. كاميكادزەلەر ءداستۇرلى تۇردە ۇلتتىق سۋسىن – ساكەدەن تاتىپ, ماڭدايلارىن حاتيماكي دەپ اتالاتىن اق شىتپەن تاڭىپ الاتىن بولعان. بۇل ولاردىڭ اق ولىمگە بەت العاندىعىنىڭ بەلگىسى. ال وعان قادالاتىن ءبىر تال حريزانتەما گ ۇلىن سۇيگەن قىزى نەمەسە جينالعان كوپتىڭ اراسىنان ءوز ەركىمەن شىققان سۇلۋ قىز تاعىپ بەرگەن. سوسىن كاميكادزە جاپونيانىڭ وڭتۇستىك باتىسىنداعى كايمون تاۋىن ءبىر اينالىپ ۇشىپ, تۋعان ەلىنە سوڭعى رەت كوز تاستاپ, ونىمەن قوشتاسقان. ال جەردەگى حالىق بۇل ۋاقىتتا وتشاشۋلار اتىپ, باتىرعا اق ءولىم تىلەگەن. كاميكادزە اتانىپ, جاۋعا اتتانعان جاستىڭ اتا-اناسى مەن جاقىن تۋىسقاندارى دا بىردەن, وسىنداي ەرجۇرەك ۇل وسىرگەندەرى ءۇشىن, اسا قۇرمەتتى ادامدار قاتارىنا ەنىپ, بۇكىل ەل بولىپ ولاردى الاقاندارىنا سالىپ, قادىرلەگەن. ءدىني حرامداردا كاميكادزەلەردىڭ قۇرمەتىنە دۇعا وقىلىپ, قۇدايدان ولاردىڭ رۋحىنا جەڭىلدىكتەر تىلەنگەن. مىنە, ەرلىككە وسىنداي تاعزىم كورسەتىلگەن ەلدە پاتريوتيزم جالىنىنىڭ الاۋلاۋى دا ءسوزسىز عوي.
كاميكادزەلەردىڭ ۇرانى – «ءبىر ۇشاق – ءبىر كەمە» بولعان, ياعني ءبىر كاميكادزە ءبىر كەمەنى جارۋعا مىندەتتى. وسىنشا كاميكادزە ۇشاتىن بولسا, وداقتاستاردىڭ جاۋىنگەرلىك كەمەلەرى دە جەتپەگەن بولار ەدى. امەريكالىقتاردىڭ اتوم بومباسىنا جۇگىنۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسى. جاپون مالىمەتتەرىنە قاراعاندا كاميكادزەلەر جاۋدىڭ 81 كەمەسىن سۋعا باتىرىپ, 195-ىنە اقاۋ كەلتىرىپ, ىستەن شىعارعان. امەريكالىقتاردىڭ ەسەبى بويىنشا 34 كەمەنى سۋعا كەتىرىپ, 288-ىنە زالال شەكتىرگەن. قايسىسى بولسا دا از ەمەس, ونىڭ ۇستىنە وداقتاستار اسكەرىنىڭ اراسىندا كاميكادزەلەر ۇلكەن ۇرەي جاساپ, قورقىنىش ءدۇربەلەڭىن تۋدىرعان. مۇنىڭ ءوزى اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن جاسىتىپ, ابدەن ابىرجىتىپ تاستاعان. ول كەزدەگى كەمەلەردىڭ سۋدىڭ ۇستىمەن اتقان وقتاي زۋىلداپ كەلىپ, بۇيىردەن سوعاتىن كاميكادزەلەردىڭ ۇشاقتارىنا قارسى ارەكەتتەرى ءالسىز بولىپتى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى وسى ايرىقشا ەرلىكتى ۇلكەن ۇلگى رەتىندە ناسيحاتتاۋ جەڭىلگەن ەلگە جەڭىل بولماعان سەكىلدى. سوندىقتان كاميكادزەلەر تۋرالى ءبىزدىڭ دە بىلىگىمىز ورىس اۆتورلارى جازعان ادەبيەتتەردەن اسپايدى. كاميكادزەلەردىڭ ەرلىگىنە بۇكىل الەم تاڭىرقاپ, پاتريوتتىق ەرلىكتىڭ ۇلگىسىنە بالايدى. جالعىز جاپوندار عانا ەمەس, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن باسقا حالىقتار دا ءان-جىرعا قوسقان. سونىڭ ىشىندە 90-شى جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتە «كاميكادزە» اتتى ءانشىلەر توبى بولعان. ولاردىڭ «كاميكادزەنىڭ ماحابباتى» اتتى جاقسى ءانى بار ەدى. سونداي-اق بەلگىلى كومپوزيتور الەكساندر روزەنباۋم دا «كاميكادزە» اتتى ءان شىعارىپ, ايتىپ ءجۇردى. «اليسا» توبىندا دا كاميكادزە تۋرالى ءان بار. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى اراسىنان وسى جۇرەك جۇتقان ەرلىكتى جىرعا قوسقان ادامدى ءبىلمەيمىز, باسقادان تاۋەلدى بولعان ءبىزگە جاس ۇرپاقتى مۇنداي ەرلىككە ءۇندەۋگە ءسىرا تسەنزۋرا رۇقسات بەرمەگەن سەكىلدى. ال ەندى, تاۋەلسىز ەل اتانعاندا وسىناۋ كوزسىز بولسا دا سانالى دا ساپالى ەرلىكتىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرەتىن كەز جەتتى.
جاپونيانى سوعىستا تىزە بۇكتى دەپ بيلەۋشى توبى قول قويسا دا ەرجۇرەك جاپون اسكەر باسشىلارى مەن جاۋىنگەرلەرى سوعىستى جالعاستىرا بەرۋدى قالاعان. ولاردىڭ كەيبىرى يمپەراتوردىڭ ارەكەتىنە قارسىلىق رەتىندە توكيوداعى ورتالىق الاڭعا كەلىپ, وزدەرىنە ءوزى حاراكيري جاساعان كورىنەدى. كەيبىر تاريحشىلار جاپوندار اقش-تىڭ سول كەزدە ەكى-اق اتوم بومباسى بولعانىن ءبىلمەي قالدى, بىلگەندە سوعىستى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەتىن ەدى دەگەن ويلار ايتادى. سونىمەن بىرگە كسرو تاريحىنداعى «جاپونيا ءسوزسىز تىزە بۇكتى» دەگەن تىركەس تە دۇرىس ەمەس كورىنەدى. جاپون جاعى كاپيتۋلياتسياعا عانا قول قويعان, ال ول تەك جاپون ءاسكەرىنىڭ جەڭىلگەنىن مويىندايتىن قۇجات ەكەن. بۇل كاپيتۋلياتسيا بويىنشا جاپونيانىڭ يمپەراتورلىق باسقارۋى مەن ساياسي جۇيەسى, تەرريتوريالىق تۇتاستىعى تولىق ساقتالعان كورىنەدى. ال «ءسوزسىز تىزە بۇككەن» بولسا, بۇلار بۇزىلاتىن ەدى. سوعىستا ءسوزسىز تىزە بۇككەن گەرمانيا ەكى ەلگە ءبولىنىپ, ساياسي جۇيەسىن دە وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى عوي.
جاپوندار سوعىستان كەيىن التى جىلداي اقش-تىڭ وككۋپاتسياسىندا بولدى, بەيبىت كەلىسىم-شارتقا تەك 1951 جىلى سان-فرانتسيسكو قالاسىندا قول قويىلدى. الىمدى امەريكا «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىندا جاپونيامەن جاقىن بولۋ وتە ءتيىمدى ەكەنىن ءبىلىپ, ونى تىنىق مۇحيتىنداعى ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن ارىپتەسىنە اينالدىردى. ساياساتتاعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر مەن ۇتىمدى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ءارى ەڭبەكقور, ءارى تالانتتى جاپون حالقى ەلدەرىن كۇرت دامىتىپ, باسەكەلەستىكتە ءبارىنىڭ الدىنا ءتۇستى.
جاپوندار – ءدىلى يكەمدى, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ەشقاشان اياققا باسپاي, ولاردى قاستەرلەپ ۇستاي بىلەتىن دىڭگەگى بەرىك حالىق. ەلشىل, مەملەكەتشىل مىنەزدەردى قاستەرلەۋى حالىقتىق پاتريوتيزممەن استاسىپ, سانالارعا بەرىك ورناعان. جوعارىدا ءبىز فۋكۋسيما-1 اەس-ىندەگى جاعداي تۋرالى ايتتىق. ونىڭ زاردابىن جويۋعا باراتىن ەرىكتىلەر شاقىرىلعاندا جاپوندىقتار بۇعىپ قالعان جوق, بارلىعى دا جاعدايدىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىنە قاراماي, وتباسىمەن ءماڭگىلىك قوشتاسىپ, ەل ءۇشىن كەرەك ىسكە باتىل كىرىسىپ كەتتى. وسىنىڭ ءوزى ولاردىڭ بويىندا باتىستىق پراگماتيزم ەگىلسە دە باياعى سامۋرايلىق ورلىك پەن ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك قالعانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە وتباسىنىڭ جىلىلىعىن ساقتاۋداعى شىعىستىق قۇندىلىقتار دا مۇندا بەرىك كۇيىندە قالىپ وتىر. «تۇرمىسقا شىققان ايەلدىڭ ۇيدە وتىرعانى دۇرىس پا؟» دەگەن ساۋالنامالىق سۇراققا بارلىق ەرلەر مەن ايەلدەر دە «دۇرىس» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سونداي-اق «ەرلەردىڭ ايەلدەردەن اقىلى ارتىق دەپ سانايسىز با؟» دەگەن سۇراققا ەرلەردىڭ 62, ايەلدەردىڭ 63 پايىزى «ارتىق» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاپونداردىڭ مىنەزىندە جاپپاي ەڭبەكسۇيگىشتىك, سونىمەن قاتار ەستەتيكالىق تالعام, تابيعاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ءداستۇرگە بەرىكتىك كوزگە ۇرىپ تۇراتىن كورىنەدى. سونداي-اق ولار ءتارتىپتى, بەدەلگە باس يەدى جانە ءوز مىندەتىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. كۇندەلىكتى ومىردە تياناقتى, سىپايى, ءوزىن-ءوزى سالماقتى ۇستاي ءبىلەدى, ۇنەمشىل جانە بىلمەككە قۇشتار حالىق. مۇنداي قاسيەتتەردى قازاقتىڭ بويىنان دا تابۋعا بولادى, بىراق بىزدە كوبىنەسە ەركىندىككە ەرىك بەرىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا قۇشتارلىق باسىپ تۇرادى. سونىمەن بىرگە تارتىپكە, نيزامعا باعىنعىمىز كەلمەي كەتەتىن ەجەلگى الامان مىنەزىمىز دە كەيدە كورىنىس بەرىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە ورىنسىز تۋراشىلدىقپەن, قورشاعان ورتانىڭ قالىبىمەن ساناسپاي كەتەتىن تۇرپايى مىنەزىمىز دە كەيدە كورىنىس بەرىپ قالادى. جالپى قازاقتارعا جاپوندارمەن جاقىنداسىپ, سولارعا ەلىكتەگەن دۇرىس, قاي كۇندە دۇنيەنىڭ ازعانىنان ەمەس, ابزالىنان ۇلگى العان وزادى ەمەس پە؟
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».