جەر شارى كارتاسىندا بەلگىلەنگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىنا مۇقيات نازار اۋداراتىن بولساق, بۇل مەملەكەت ورنالاسقان جەر اۋماعى تىكەسىنەن وتىرعان مىسىقتىڭ بەينەسىن ەلەستەتەدى. ەل جالپى كولەمى 1 ميلليون 650 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اسا ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ كوپ بولىگى تاۋلى-تاستى قىراتتاردان تۇرادى. اۋا رايى جازدا قۇرعاق ءارى اپتاپ ىستىق, ال قىسى سۋىق بولىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, قىس ماۋسىمىنىڭ وزىندە ەلدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا سۋىق ىزعارى سەزىلمەيتىن, تابيعاتى جايما-شۋاق جەرلەر دە كەزدەسەدى.
جەر شارى كارتاسىندا بەلگىلەنگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىنا مۇقيات نازار اۋداراتىن بولساق, بۇل مەملەكەت ورنالاسقان جەر اۋماعى تىكەسىنەن وتىرعان مىسىقتىڭ بەينەسىن ەلەستەتەدى. ەل جالپى كولەمى 1 ميلليون 650 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اسا ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ كوپ بولىگى تاۋلى-تاستى قىراتتاردان تۇرادى. اۋا رايى جازدا قۇرعاق ءارى اپتاپ ىستىق, ال قىسى سۋىق بولىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, قىس ماۋسىمىنىڭ وزىندە ەلدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا سۋىق ىزعارى سەزىلمەيتىن, تابيعاتى جايما-شۋاق جەرلەر دە كەزدەسەدى.
بۇرىندارى يران ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ باتىسىندا يراكپەن, سولتۇستىك-باتىسىندا ءتۇركيامەن كورشى جانە شەكارالاس ەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكاراسىندا جاڭا كورشىلەرى – ارمەنيا مەن ازەربايجان, سولتۇستىك-شىعىسىندا تۇركىمەنستان پايدا بولدى. ال شىعىسىندا اۋعانستان مەن پاكستان بار. شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7,6 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى تەڭىز سۋى ارقىلى وتەدى. يران سونداي-اق كاسپي تەڭىزى مەن پارسى جانە ومان شىعاناقتارىنا «شومىلىپ» جاتىر. بۇلارعا جۇك, ونىڭ ىشىندە مۇناي تاسىمالداۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن ورمۋز بۇعازىن قوسىڭىز. سونىمەن قاتار, يران ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىنا جانە قۋاتتى ەكونوميكالىق الەۋەتىنە بايلانىستى بىرنەشە ستراتەگيالىق ماڭىزدى ۋچاسكەلەر – پارسى شىعاناعى, كاسپي تەڭىزى, كاۆكاز, ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيادا ەلەۋلى ءرول اتقارادى. ونىڭ ۇستىنە مۇنايدىڭ جالپى الەمدىك قورىنىڭ 10 پايىزى, گازدىڭ 20 پايىزى وسى ەلدىڭ اۋماعىندا شوعىرلانعان. مىنە, بۇل يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا ساياسي ءارى ەكونوميكالىق زور الەۋەتكە يە ەكەندىگىن كورسەتەدى.
* * *
ەگەر جولىڭىز ءتۇسىپ, يرانعا بارا قالساڭىز, پارسى شىعاناعىن كەزدەيسوق «اراب شىعاناعى» دەپ اتاۋدان ساق بولعانىڭىز ءجون. ءويتكەنى, كەيدە گازەت-جۋرنالداردا, ءتىپتى كارتالاردا پارسى شىعاناعىن «اراب شىعاناعى» دەپ جازۋ ۇشىراسىپ قالادى. يراندىقتار مۇنى وزدەرىن قورلاۋ, كەمسىتۋ دەپ قابىلدايدى. شىعاناقتى سوناۋ ەجەلگى زامانداردان كەلە جاتقان تاريحي اتاۋى – «پارسى شىعاناعى» دەگەندى ۇناتادى.
ءار حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشىلىگى ۋاقىتى اعىمىنا قاراي ۇستاناتىن وزىندىك سالت-ءداستۇرى بولادى. يرانعا العاش رەت بارعان ادام ونداعى بۇلجىماس داعدىعا اينالعان ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ەرەكشەلىگىن بىردەن بايقايدى. مىسالى, يراندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءجانە اپتاداعى بۇرىننان قالىپتاسقان ءتارتىبىن الايىق. ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ءاربىر اتقان تاڭ مەن كۇن تۇرعىنداردى ناماز وقۋعا شاقىرۋدان باستالادى. ستراتەگيالىق نىسانداردان باسقا مەكەمەلەر, وفيستەر مەن وقۋ ورىندارى جىلدىڭ قاي مەزگىلىنە قاراماستان, ءبىر ۋاقىتتا اشىلادى جانە ءبىر ۋاقىتتا جابىلادى. كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرى سياقتى جۇما يراندا دا اپتاداعى جالعىز جەكسەنبى كۇن بولىپ سانالادى. ال جۇمىس اپتاسى سەنبىدەن باستالادى. سوندىقتان دا بۇل ەلدە تىركەلگەن شەتەل ەلشىلىكتەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇما مەن سەنبى كۇندەرى جۇمىس ءىستەمەيدى.
يران گەوگرافيالىق جاعىنان ەۋروپا مەن ازياداعى حالىقتاردىڭ كوشى-قون جولىنا, ياعني وركەنيەتتەر توعىسىنا ورنالاسقان. ءوزىنىڭ مىڭداعان جىلداردى قامتىعان تاريحىندا بۇل ەلدى گرەكتەر دە, ارابتار دا, موڭعولدار دا, ءتۇرىكتەر دە جاۋلاپ الىپ, بيلىكتەرىن جۇرگىزگەن ەكەن. ءاربىر جاۋلاپ الۋشىلىق يران مادەنيەتىنە وزىندىك جاڭاشىلدىق اكەلىپ وتىرعان. ءوز كەزەگىندە يراندىقتار ولاردىڭ ءمادەنيەتىنىڭ جاعىمدى جاقتارىن ءوز ومىرلەرىنە ءتيىمدى كىرىكتىرۋ ارقىلى, وعان ۇلتتىق ەرەكشە رەڭك قوسا ءبىلدى. ال جاۋلاپ الۋشىلار بولسا, يران مادەنيەتىنىڭ بىرقاتار ەلەمەنتتەرىن ءوز مادەنيەتتەرىنە دە پايدالاندى. تالاي باسقىنشىلىقتار مەن نەبىر قيىندىقتاردى باستارىنان وتكىزسە دە, يراندىقتار اركەز وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۇقساستىعى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن ساقتاپ, ساياسي جانە مادەني جاعىنان دەربەس دامىپ وتىردى.
وتكەن تاريح العاشقى پوشتا جۇيەسى مەن العاشقى سالىق سالۋ جۇيەسى يراندىق احەمەنيدتەر ءاۋلەتىنىڭ باسقارۋىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 539-530 جىلدارداعى ۇلى كيردىڭ تسيليندرى (كلينوجازبا قۇجات) وسى ەلدە جازىلىپ, جاريا ەتىلگەن دەگەن دەرەكتەر دە بار. ول قۇجاتتا ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى, ءدىني توزىمدىلىك, ءمادەنيەتتەردىڭ ەركىن قوزعالىسى سەكىلدى ماسەلەلەر ايتىلعان كورىنەدى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ادام قۇقىعى تاريحىنداعى تۇڭعىش حارتيا رەتىندە قاراستىرىلۋى جايدان-جاي ەمەس. ويتكەنى, بۇگىندە ونىڭ ءتۇپنۇسقاسى بريتان مۋزەيىندە ساقتاۋلى, ال كوشىرمەسى بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى شتاب-پاتەرىنە قويىلعان. سونداي-اق ول 1971 جىلى بۇۇ-نىڭ رەسمي تىلدەرىنە اۋدارىلدى.
يران وركەنيەتى الەمگە وسىمدىك شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى, ارحيتەكتۋرا سالالارىنا ۇلكەن ۇلەس قوسۋىمەن دە تانىمال. وندا وسىمدىكتەر مەن جەمىس-جيدەكتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسىرىلەدى جانە كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ەكسپورتقا شىعارىلادى. ءتىپتى, جابايى ەشكى مالى مەن تاۋىقتى العاش رەت قولعا ءۇيرەتكەن وزگەلەر ەمەس, وسى يراندىق اعايىندار ەكەن. ونىڭ ۇستىنە كىرپىش قۇيۋدى, جەل ديىرمەندى, باسپالداقتى پيراميدا جاساۋدى يراندىقتار ويلاپ تاۋىپتى. مىنە, بۇعان عاسىرلار بويى الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ كەلە جاتقان يران كىلەمدەرىن قوسىڭىز. وسىنىڭ بارلىعى ەڭبەكقور يران حالقىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان شىعارماشىلىق ساباقتاستىعى مەن قولدانبالى ءونەر شەبەرلىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى بولسا كەرەك.
* * *
يران 1935 جىلعا دەيىن پەرسيا دەپ اتالعان. 1979 جىلعى اقپانداعى يسلام توڭكەرىسىنەن كەيىن بۇل مەملەكەت رەسمي تۇردە يران يسلام رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋعا يە بولدى. ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى كونستيتۋتسيا بويىنشا ايقىندالعان جانە ول بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى – زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىنەن تۇرادى. يراننىڭ كونستيتۋتسياسى 1979 جىلى قابىلدانعان. ال 1989 جىلى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا نەگىزگى زاڭعا ءوزگەرىستەر ەنگىزىلدى, وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستر لاۋازىمى جويىلدى. سودان بەرى پرەمەر-مينيستر فۋنكتسياسىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اتقاراتىن بولدى.
يسلام توڭكەرىسىنەن كەيىن قابىلدانعان يران كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بيلىك ءبولىنىسىنىڭ ارا-جىگى ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل جەكە جوعارى لاۋازىم يەسىنە نەمەسە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا شەكتەۋسىز بيلىك بەرىلمەۋى ءتيىس دەگەن قاعيدادان تۋسا كەرەك. ەلدە پرەزيدەنت, پارلامەنت, جەرگىلىكتى بيلىك جانە ساراپشى كەڭەسى تىكە سايلاۋ بويىنشا سايلانادى. باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, مۇنداعى ءبىر وزگەشەلىك – ساراپشى كەڭەسىنە قاتىستى. ويتكەنى, بۇل ورگان ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەڭ جوعارى قىزمەتى لاۋازىمىنداعى تۇلعا – جوعارعى كوسەمدى سايلايدى, ودان كەيىن ولار جوعارعى كوسەمنىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەر ءجونىندەگى كەڭەسشىسى رەتىندە جۇمىس ءىستەيدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, جوعارعى كوسەم مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى باسشىسى بولىپ تابىلادى. ول شاريات پەن مۇسىلماندىق تەولوگياسىن جەتىك مەڭگەرگەن تۇلعا بولۋى ءتيىس. سونداي-اق ونىڭ باسشىلىقتا بولۋ مەرزىمى شەكتەلمەگەن, ياعني مەرزىمى ەل كونستيتۋتسياسىندا كورسەتىلمەگەن. يراننىڭ بۇرىنعى كوسەمى اياتوللا ر.م.حومەيني قايتىس بولعان سوڭ, 1989 جىلى جاڭا جوعارعى كوسەم بولىپ اياتوللا سەيەد الي حامەنەي سايلاندى. ال يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس جوعارعى كوسەمنىڭ قۇزىرەتىنە مەملەكەتتەگى جانە قوعامداعى قىزمەت ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى كىرەدى دەسە دە بولادى. مىسالى, ول يران قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە سوعىس جاريالاپ, ازاماتتاردى جاپپاي اسكەري جۇمىلدىرۋعا شاقىرۋعا قۇقىعى بار. سونىمەن بىرگە, پارلامەنتتىڭ نەمەسە جوعارعى سوتتىڭ شەشىمى بويىنشا, ەگەر پرەزيدەنتتىڭ تەرىس ارەكەتتەرى دالەلدەنگەن جاعدايدا ونى بيلىكتەن شەتتەتە دە الادى. جوعارعى كوسەم, سونداي-اق ەلدىڭ بۇلاردان باسقا دا رەسمي تۇلعالارىن قىزمەتكە تاعايىنداۋ جانە قىزمەتتەن بوساتۋ قۇقىعىنا يە.
يراننىڭ مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىسىندا قاراما-قايشىلىق تۇستار دا بايقالىپ قالادى. ماسەلەن, ءبىر جاعىنان, بۇل مەملەكەت وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا يسلام رەسپۋبليكاسى سانالادى. ەكىنشى جاعىنان, وزدەرىنىڭ سول كونستيتۋتسياسىندا ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى «ۆەلايات-ە فاكيح» قاعيداتتارىمەن باسقارىلاتىندىعى بەلگىلەنگەن. وسى قاعيداتتارعا بايلانىستى مەملەكەتتىڭ جوعارى بيلىگىنىڭ بارلىعىن دەرلىك حالىق سايلاماعان جوعارعى كوسەم جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ۇستىنە دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان بيلىك ورگاندارى مەن قۇرىلىمدار – پارلامەنت, پرەزيدەنت, باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرىن جوعارعى كوسەم تاعايىندايدى. ال پرەزيدەنتكە اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنا باسشىلىق جاساۋ جۇكتەلگەن.
يران يسلام رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ستاتيستيكا ورتالىعىنىڭ رەسمي مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇل ەلدىڭ حالقىنىڭ سانى 75,6 ميلليون ادامدى قۇراعان. تۇرعىنداردىڭ جىلدىق ءوسۋ قارقىنى – 1,4 پايىز. استاناسى – تەھران قالاسىندا 13,4 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىلى – پارسى ءتىلى. سوڭعى جىلدارى سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋلارعا قاتىسۋ بەلسەندىلىگى بۇرىنعىعا قاراعاندا ارتا تۇسكەندىگى بايقالادى. مىسالى, 2009 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 46,5 ميلليون يراندىق قاتىسقان. بۇل سايلاۋشىلار تىزىمىندەگى سايلاۋشىلاردىڭ 85 پايىزى ەكەن. ساراپشىلار مۇنى رەكوردتىق كورسەتكىش دەپ باعالادى.
ال يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە كەلسەك, بارلىق اسكەريلەر سانى 1 ميلليون ادامعا جۋىقتايدى. بۇل يراننىڭ تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, اسكەر سانى ەداۋىر كوپ ەل ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق ولاردىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءوزى قۇرىلىمدىق ۇيىمداستىرىلۋى جاعىنان دا كوپشىلىك ەلدەردەن ەرەكشەلەنەتىندەي. مىسالى, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز ەكى اسكەري قۇرىلىم – تۇراقتى ارميا جانە يسلام توڭكەرىسىن قورعاۋشى كورپۋس قىزمەت ەتەدى. تاۋەلسىز بولاتىن سەبەبى, وسى ەكى اسكەري قۇرىلىمنىڭ ءارقايسىسىنىڭ جەكە-دارا قۇرلىقتاعى اسكەرى, اسكەري-اۋە كۇشتەرى ءجانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى بار.
ال ەلدىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى يران قارۋلى كۇشتەرىنە قورعانىس مينيسترلىگى ارقىلى ەمەس, قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق قۇرامالارى مەن بولىمدەرىن باسقاراتىن اسكەري جوعارى ورتالىق ورگان – باس شتاب ارقىلى جەتەكشىلىك جاسايدى. قورعانىس مينيسترلىگى سونداي-اق اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك قىزمەتتەرىنە دە تىكەلەي قاتىسا المايدى ەكەن. مينيسترلىككە اسكەري قۇرىلىس, اسكەري بيۋدجەتتى ازىرلەۋ, قورعانىس ونەركاسىبىن قارجىلاندىرۋدى قاداعالاۋ, جوسپارلانعان قارۋ-جاراق ءتۇرلەرىن ساتىپ الۋ, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ, ياعني ولاردىڭ قۇقىقتىق, مەديتسينالىق, ساقتاندىرۋ جانە زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جۇكتەلگەن.
* * *
ەگەر يرانعا بارۋعا نيەتتەنسەڭىز, جالپىۇلتتىق اۆياتاسىمالداۋشى «يران ەير» كومپانياسىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك. سەبەبى, ۇشاق بورتىنا كىرگەن ساتتە-اق ءسىز ەرەكشە ءبىر جىلىلىقتى سەزىنىپ, ستيۋاردەسسالاردىڭ جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە كورسەتكەن قىزمەتىنە ءتانتى بولاسىز. ۇشاق اۋە كەڭىستىگىنە كوتەرىلىپ, قالىپتى بيىكتىكتى باعىندىرعاننان كەيىن ستيۋاردەسسالار تاعامنىڭ ءۇش-ءتورت ءتۇرىن ۇسىنادى. ولاردىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن يراندىق اسپازدار دايىنداعان ۇلتتىق تاعام بولادى. جولاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوعان تاپسىرىس بەرىپ جاتادى. ويتكەنى, يراندىقتار اسحاناسى ءدامدى تاعامنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن دايىنداۋمەن دە كەڭىنەن تانىمال. بۇل كومپانيا, سونداي-اق وتكەن جىلى يران اۋماعىنا كەلەتىن جولاۋشىلار ءۇشىن تەگىن الىپ ءجۇرەتىن قول جۇگى سالماعىنىڭ نورماسىن 35 كيلوعا دەيىن كوبەيتتى.
تەھرانداعى يمام حومەيني اتىنداعى حالىقارالىق اۋەجاي پايدالانۋعا بەرىلگەنگە (2007 جىلى) دەيىن جولاۋشىلارعا مەحراباد اۋەجايى عانا قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن ەدى. ول اۋەجاي شاعىنداۋ جانە قازىرگى زامان تالابىنا ونشا ءسايكەس كەلە بەرمەيتىندىكتەن, جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە پروبلەمالار دا تۋىنداپ جاتاتىن. ءاسىرەسە, جولاۋشىلاردى ساعاتتاپ كەزەككە تۇرۋ مەزى ەتەتىن-ءدى. ال الەمدىك ۇلگىدە سالىنعان جاڭا اۋەجايدىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ىشكى جانە سىرتقى باعىتتارعا ۇشاتىن جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋلەردى ەداۋىر جاقسارتتى. قازىرگى كەزدە جاڭا اۋەجاي حالىقارالىق باعىتتارعا ساپارمەن باراتىن جولاۋشىلارعا, ال مەحراباد اۋەجايى تەك ەلىشىلىك باعىتتاردىڭ جولاۋشىلارىنا قىزمەت كورسەتەدى.
ۇشاق ارقىلى يران اۋماعىنا الكوگولدى ىشىمدىكتەر الىپ كىرەمىز دەپ استە دە ويلاماڭىز, ونى ءمۇلدە ەستەن شىعارعانىڭىز ءجون. ءويتكەنى, وعان قاتاڭ تىيىم سالىنعان. كەدەننەن جاسىرىن تۇردە سپيرتتى ىشىمدىكتەر الىپ ءوتۋ قىلمىس بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, بۇل ەلگە قوعامدا جاعىمسىز اسەر تۋدىرۋى مۇمكىن نارسەلەر بەينەلەنگەن ويىن كارتالارىن, باسپا ونىمدەرىن, فوتو-سۋرەتتەردى دە كىرگىزۋگە بولمايدى. ناقتىراق ايتقاندا, كەدەننەن الىپ وتەتىن باسپا ونىمدەرى مەن فوتو-سۋرەتتەردە قۇشاقتاسقان ايەل مەن ەركەكتىڭ, سونداي-اق اشىق-شاشىق كيىنگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بەينەسى بولماۋى ءتيىس. وندايلار قوعامعا جات بۇيىمدار نەمەسە جاريالانىمدار رەتىندە تاركىلەنەدى.
سونىمەن, كەدەندىك رەسىمدەۋدەن ءوتىپ, سىرتقا شىقتىڭىز دەيىك. بىرەۋلەر كۇتىپ السا, جاقسى. ال كۇتىپ الماسا شە؟ بۇعان الاڭداۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. اۋەجاي جانىنداعى تاكسي ديسپەتچەرلىگىنە بارىپ, باراتىن جەرىڭىزدىڭ مەكەن-جايىن نەمەسە قوناق ءۇيدىڭ اتاۋىن ايتساڭىز بولدى, تۇمسىق تىرەسكەن تاكسيلەردىڭ بىرىنە وتىرعىزىپ ءجىبەرەدى. بۇل ماڭعا ءبىزدىڭ اۋەجايلار مەن ۆوكزالدارداعىداي «تاكسي, تاكسي» دەپ, كەلگەن جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراعىتاتىن «بومبيلالاردى» مۇلدە جولاتپايدى.
ەل استاناسى تەھراندا, ءىرى قالالارى – مەشحەد, يسفاحان, تەبريز, شيرازدا كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتار, سونداي-اق ەكى-ءۇش قاباتتى كوتتەدجدەر كوپ كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءوزى يراندىقتاردىڭ, بىزشە ايتقاندا, جەر ۇيلەردە تۇرعاندى ۇناتاتىندىعىن بايقاتادى. مۇنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – كوتتەدجدەردىڭ ارحيتەكتۋرالىق سىرتقى كورىنىسى قاراپايىمداۋ بولىپ كەلەدى. ال ەسىك-تەرەزەلەرىنىڭ ارلەنۋىندە ۇلتتىق ناقىش باسىم. سونداي-اق ولار قالالاردا دا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە دە ءۇي اۋلالارىندا باۋ-باقشا ءوسىرىپ, ونى باپتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. شاڭى شىعىپ, بوس جاتقان ءۇي اۋلاسىن كەزدەستىرە المايسىز. مىنە, بۇل دا يراندىقتاردىڭ ەڭبەكقور, جالقاۋلىققا جانى قاس حالىق ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعانداي.
وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, يراندىقتاردىڭ ۇيىنە اياق كيىممەن كىرۋ ادەپسىزدىك بولىپ سانالادى. ونى تابالدىرىق الدىندا مىندەتتى ءتۇردە شەشۋىڭىز كەرەك. اسىرەسە, ايەلدەردىڭ وزىمەن بىرگە جۇقا ش ۇلىق الىپ جۇرگەنى ءجون. سەبەبى, جالاڭاش اياق پەن جەڭسىز قوس بىلەك قولايسىزدىق تۋدىرادى, ءۇي يەسى مەن كەلگەن قوناقتاردى سىيلاماعاندىق دەپ ەسەپتەلەدى. جالپى, يران ەلىندە ايەل زاتىنىڭ توبىقتان جوعارى كيىم كيىپ, اشىق-شاشىق ءجۇرۋى, باسىنا ورامال بايلاماۋى مۇسىلماندىققا جات ارەكەت بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, ءمۇيىزى قاراعايداي باتىس ەلدەرى ديپلوماتتارىنىڭ زايىپتارىنىڭ وزدەرى كوشەلەردە, قابىلداۋلاردا, ءتىپتى مەيرامحانالاردا باستارىنا جەڭىل ورامال تاعىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتاپ جۇرەدى.
* * *
يراندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنەن كوپشىلىگىمىزدى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن بىرقاتار قاراما-قايشىلىقتار دا كوزگە ۇرىپ تۇرادى. مىسالى, عيماراتتارعا كىرەتىن نەمەسە قوعامدىق كولىكتەرگە مىنەتىن ەسىكتەرگە قاتار كەلىپ قالساڭىز, ولار كىشىپەيىلدىك تانىتىپ, الدىمەن ءسىزدىڭ ءوتۋىڭىزدى قايتا-قايتا وتىنۋمەن بولادى. ءسىز كىرمەيىنشە, ەسىككە ەنتەلەپ ۇمتىلمايدى, كولىك باسقىشىنا اياق تا سالمايدى. مۇنداي سىپايىلىق الەمدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كوپشىلىگىندە كەزدەسە بەرمەيدى. بىراق اۆتوكولىك نەمەسە موتوتسيكل جۇرگىزۋشى يراندىق رۋلگە وتىرعاندا, اتقا مىنگەن قازاقتارداي ارقاسى قوزىپ كەتەتىن سياقتى. كوشە قيىلىستارىندا, كەپتەلەكتەردە جول قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ونشا كوپ ساقتاي بەرمەيدى. اسىرەسە, ماي قىزمەتكەرلەرى جوق جەرلەردە ءبىر-بىرىنە جول بەرۋدى مۇلدە ۇمىتىپ, ءبىرىنشى بولىپ وتۋگە ۇمتىلادى. بۇعان رەنىش ءبىلدىرىپ, ايقاي-شۋ شىعارىپ, جاعا جىرتىسىپ جاتقان تاعى ەشكىم جوق. سولاي بولا تۇرسا دا, يراندا ەكى رەت بولىپ, قالا كوشەلەرىن جاياۋ دا, كولىكپەن دە ارالاعان كەزدە بىردە-ءبىر جول-كولىك وقيعاسى كەزدەسپەدى. سول ءسۇيسىندىردى, سول تاڭقالدىردى, سول ويلاندىردى.
يران حالقىنىڭ قوعامدىق ءومىرىندەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ۇجىمدىق مادەنيەتتىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتۋى دەر ەدىك. ولار وزگە بىرەۋدىڭ كەم-كەتىگى مەن ولقىلىعىنا نازار اۋدارماۋعا ادەتتەنگەن. ونىڭ ەسەسىنە يراندىقتار ەل ءىشىندەگى ساياسي سيپاتتاعى ۇستانىمدار مەن كوزقاراستار وزگەشەلىگىنە قاراماستان, وتانداستارىنىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتتى بۇكىل ەلگە ورتاق دەپ قابىلداپ, قولدان كەلەتىن كومەكتەرىن كورسەتۋگە دايىن تۇرادى. مۇنداي كەزدە كوزقاراس الۋاندىعى كەيىنگە ىسىرىلىپ, قيىندىقتى جەڭۋ الدىڭعى ورىنعا شىعادى. جالپى, ولار ءۇشىن ەلىن, جەرىن قورعاۋ, سونداي شاقتا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇر ىسپەتتى. مىنە, بۇل يران حالقىنىڭ ءوز ەلىنىڭ باسىنا تۇسكەن تالاي-تالاي قيىندىقتاردى جەڭۋ جولىندا ۇيىمشىلدىق تانىتىپ, پاتريوتتىق سەزىم سەكىلدى اسىل قاسيەتتى بويلارىنا مىقتاپ سىڭدىرە بىلگەنىن كورسەتسە كەرەك.
تاريحى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن بۇل ەل وتكەن عاسىرلاردا تالاي رەت جويقىن تابيعات اپاتتارىنا ۇشىراپ, سان مارتە شەتەل باسقىنشىلارىنىڭ وكتەمدىگىنە دۋشار بولعانى تاريحتان بەلگىلى. قانشاما رەت جەرمەن جەكسەن بولىپ قيراتىلىپ, كۇلگە اينالىپ جاتسا دا, ءار كەز قايتا تۇلەۋ, قايتا وركەندەۋمەن بولدى. وسىنداي سان قيلى قيىندىقتاردى باستارىنان كەشىرگەن يراندىقتار بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتى جوعارى باعالايدى, توبەلەس پەن كيكىلجىڭدەردەن بويلارىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسادى. بىرەۋگە داۋىس كوتەرۋ, بىرەۋدى بالاعاتتاۋ, زورلىق كورسەتۋ دەگەن ولار ءۇشىن جات ارەكەت. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىر دەگەن قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ وزىندە دە قىلمىس وتە سيرەك كەزدەسەدى.
ماقالانى مىنا ءبىر دەرەكتەرمەن تۇيىندەسەك: تاريحشى-عالىمدار يراننىڭ تاۋلى قىراتتارىنان تابىلعان قازبالار بويىنشا, مۇندا بۇدان 800 مىڭ جىل بۇرىنعى پالەوليت داۋىرىندە ادامدار ءومىر سۇرگەن دەگەن بولجام جاساپ وتىر. بۇل يران اۋماعىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىندا كوشپەلى اريلەردىڭ تۇڭعىش تايپاسى پايدا بولعاندىعىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي.
جاسىراتىنى جوق, تالاي مارتە جويقىن ءزىلزالانى, سۇم سوعىستى, باسقا دا قيىندىقتاردى باستارىنان كەشىرگەن يراندىقتار بۇگىندە دە ءبىر «سالقىندىقتى» سەزىنىپ وتىر. ەگەر دە سولاي بولا قالسا, وتكەن تاريح كورسەتكەندەي, ول اۋىرتپالىقتى دا كوتەرەر, ۋاقىت وتە بويلارىن تىكتەپ, قايتا وركەندەۋ جولىنا دا تۇسەر.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».