البەرتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگى ەندريۋ دەروكەر اق ايۋلاردى 30 جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەدى. ول جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭىندە اركتيكاداعى ايۋلاردىڭ جاعدايىنا, مۇناي مەن گاز بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنىڭ تابيعات وكىلىنە قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىنە ءجىتى نازار اۋدارعان. تاياۋدا ونىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
حەنري فونتان, ستيۆ ەدەر, «نيۋ-يورك تايمس»
– اركتيكادا شامامەن 25000-عا جۋىق اق ايۋ بار. ولاردىڭ جاعدايى قالاي؟
– ادامدار اق ايۋدىڭ ءبارى قيىن جاعدايدا دەپ پايىمدايدى. بىراق ماسەلە ونداي ەمەس. قازىر اركتيكانىڭ كوپ بولىگىندە ولار مامىراجاي تىرلىك كەشىپ جاتىر. وڭىردە اق ايۋدىڭ 19 ءتۇرى بار. سوندىقتان ءار ءتۇردىڭ احۋالى ءار الۋان.
– الياسكاداعى اركتيكالىق ۇلتتىق قورىقتاعى ايۋلار تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ونداعى اق ايۋلار – 19 ءتۇردىڭ ءبىرى ءھام كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن زيان شەگىپ جاتقاندار دا تاپ سولار. تاريحقا جۇگىنسەك, ولاردىڭ سانى 1500-دەن اسىپ جىعىلعان ەكەن. قازىرگى تاڭدا 800-900-دەي ايۋ قالدى. سوندىقتان الياسكا ايۋلارىنىڭ مۇزدىڭ ەرۋىنەن زارداپ شەگىپ وتىرعانى انىق بايقالادى. جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن ولار سولتۇستىككە قاراي قونىس اۋدارا باستادى.
– 1980 جىلدان بەرى اركتيكاداعى تەڭىز مۇزى ءار ونجىلدىقتا 13 پايىزعا ازايىپ وتىرعان ەكەن. بۇل ايۋلارعا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟
– اق ايۋلار مورجداردى اۋلاۋ ءۇشىن تەڭىز مۇزىنا شىعادى. ەگەر مۇز جويىلسا, بۇل ايۋلاردىڭ تاماقتانۋىنان باستاپ, ايماقتى مەكەندەيتىن بالىقتارعا, سودان كەيىن مورجدارعا كەرى اسەر ەتەدى.
– دەمەك, تەڭىز مۇزىنىڭ ازايۋىنان ايۋلار قۇرلىقتا كوپ ۋاقىت وتكىزە باستايدى عوي. مۇنىڭ اسەرى قانداي؟
– ولار نەگىزگى جەمتىگىنە جەتە الماعاندىقتان, سالماق جوعالتىپ, ارىقتاي باستايدى. ەڭ قاۋىپتىسى, ايۋلار قۇرلىقتا اشتىقتان بۇرالىپ, انالىقتارى ماي جەتىسپەگەندىكتەن ۇرىقتانا المايدى. بالكىم, ءبىز مورجداردىڭ كوبەيىپ, ايۋلاردىڭ الىسقا كەتىپ, ۇزاق ۋاقىت اش جۇرۋىنە سەبەپ بولىپ, تاماقتانۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان شىعارمىز. وسىنىڭ ءبارى قوسىلىپ ايۋلاردىڭ قۋاتىنىڭ كەمۋىنە اكەپ سوعادى. وسىنىڭ سالدارىنان قونجىقتار ازايىپ, ءومىر ءسۇرۋ قيىنداي تۇسەدى. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ سانى تومەندەيدى.
– گاز جانە مۇناي بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنىڭ اق ايۋعا اسەرى تۋرالى عالىمدار نە دەيدى؟
– كەيبىر ايۋلار ادامداردان, قارداعى ماشينالاردان, امبەباپ جۇك كولىكتەرىنەن قورىقپايدى. ەندى ءبىرى ۇركىپ, الىسقا قاشىپ كەتەدى. ولار قونجىقتارىن ەرتىپ جۇرسە, ساق بولادى. ەگەر اپاندا جاتقان ايۋدى قورقىتساڭىز, قونجىعىن ەرتىپ قاشىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. كىشكەنتاي قونجىقتار تولىق جەتىلمەگەندىكتەن, قورعانىش ءۇشىن اپان قاجەت. ونى تاستاپ كەتۋ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ايۋلاردى ۇركىتۋگە بولمايتىنىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. قانشالىقتى زيان؟ ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. الايدا مىنا نارسە انىق, تەڭىز مۇزىنىڭ جويىلۋىنان تۋىنداعان تۇيتكىلدى ودان ءارى ۇستەمەلەۋ اق ايۋلار ءۇشىن وراسان زارداپ اكەلەدى.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»