قازاق عىلىمىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

بۇل – ۇلكەن قولداۋ ءارى اۋقىم­دى مەجە. وسى ورايدا ەلىمىزدە عىلىم سالاسىنىڭ قارجىلان­دى­رىلۋى كوڭىل كونشىتە مە دەگەن ساۋال تۋادى. ەگەر, رەسمي ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق, 2017 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تا­جىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىستارعا جۇمسالعان قارا­جاتتىڭ مولشەرى ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 0,13 پايىزىن قۇراعان ەكەن. بۇل – ارينە, ەلباسى ايت­قان مەجەمەن سالىستىرعاندا تەڭىزگە تامعان تامشىداي. ال ور­كەنيەتتى ەلدەردە عىلىمنىڭ قار­جىلاندىرىلۋى الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, يزرايل – 4,3, وڭتۇستىك كورەيا – 4,2, شۆەيتساريا – 3,23, جاپونيا – 3,21, شۆەتسيا – 3,2, اقش – 2,79, قىتاي – 2,07, رەسەي – 1,1 پايىز كولەمىندە ىشكى جالپى ونىمنەن عىلىمعا قارا­جات بولەدى. سايكەسىنشە, اتال­عان ەلدەردە عىلىم سالاسى, سو­نىڭ ىشىندە نانوتەحنولوگيالار, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن بيوحيميا جانە تاعى باسقا سالا­لار­دىڭ دامۋى كوش بويى ۇزاپ كەتتى. تۇتاس ءوندىرىس سالالارى رو­بوت­­تان­دىرىلىپ, ونەركاسىپتىك رەۆو­ليۋ­تسيانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ەر­كىن ءوتىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سە­بەپ­­تەرىنىڭ ءبىرى, بۇل ەلدەردە بيز­­نەس قۇرىلىمدارىنىڭ عىلى­مي جو­با­لاردى كوممەرتسيالاندى­رۋدا ىق­پالى ايتارلىقتاي جوعارى. 

ماسەلەن, ايگىلى ءوندىرىس توڭكەرىسشىلەرى ساناتىنداعى يلون ماسك عارىشتى يگەرۋ, كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ, ەلەكترلى كولىكتەر شىعارۋ سالاسىن مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردا دا دامىتۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەدى. 

بۇل بۇل ما, ادامنىڭ ويى­نا كەل­­مەي­تىن ماقسات-مۇ­رات­­­تارىمەن بايىز تاپپايتىن ميللياردەر قالالار مەن قۇرلىقتاردىڭ اراسىن جا­قىن­داتۋ ءۇشىن ءتۇرلى عىلىمي جو­با­لاردى قارجىلاندىرۋعا بەل شەشە كىرىسكەنى بەلگىلى. ال دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءھام پرەزيدەنتى كلاۋس شۆاب ءوزىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» اتتى ەڭبەگىندە 2025 جىلعا دەيىنگى جيىرمادان اسا بەتبۇرىستى مەزەتكە باستايتىن وزگەرىستەر تۋرالى بولجامىندا ادامداردىڭ 10 پايىزى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان كيىم كيەتىنىن, 90 پايىزى مالىمەتتەردى تەگىن جانە شەكتەۋسىز ساقتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىنىن, ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان 1 تريلليون داتچيك بولاتىنىن, اقش-تا العاشقى روبوت-فارماتسەۆت جۇمىس ىستەي باستايتىنىن, وقۋعا ارنالعان كوزىلدىرىكتەردىڭ 10 پا­يىزى ينتەرنەتكە قوسىلاتىنىن, 3D باسىپ شىعارۋ ارقىلى العاش­قى اۆتوكولىك ءوندىرىسى پايدا بولاتىنىن, حالىق ساناعى سياقتى ۇلكەن مالىمەت كوزدەرىن اۋىس­تىراتىن ۇكىمەت قۇرىلاتىنىن, تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ 5 پايىزى 3D باسىپ شىعارۋ تەحنولوگياسىمەن شىعارىلاتىنىن جانە باسقا دا كوپتەگەن جاڭاشىلدىقتار كۇ­­تى­لەتىنىن ايتادى. ارينە, مۇ­نىڭ ءبارى شەتەلدىك عىلىمنىڭ كوممەرتسيالاندىرىلۋى جولعا قويىلعانىن مەڭزەيتىن ماڭىزدى بولجامدار.

قازاقستان دا عىلىمي باعىت­تار­دى كوممەرتسيالاندىرۋعا قا­دام باسقانى بەلگىلى. ياعني, ۇزاق جىل بويى نارىقتىق قاتى­ناس­تاردىڭ ەنۋىمەن بىرگە توقىراپ قال­عان عىلىمدى وندىرىسپەن, ين­­نوۆاتسيالىق الەۋەتپەن ۇش­تاستىرۋدا بىرقاتار شارۋا قولعا الىندى. ماسەلەن, ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن, ناقتى ايتقاندا 2009 جىلى 4 قىركۇيەكتە وتان­دىق عالىمداردىڭ باسىن قوس­قان القالى جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ عىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ار­ىپ­تەستىكتى دا­مىتۋدىڭ جاڭا مو­دە­لىن قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وسىدان ەكى جىلدان كەيىن ءبىرشاما ۋاقىت ورتالىق جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ نازارىنان تىس قالعان «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق «عىلىم قورى» اق-تىڭ دەربەس قىزمەتىن جە­­تىل­­دىرۋ ماقسا­تىندا ونى «پا­را­سات» حولدين­گىنەن شىعارۋ ۇدەرىسى جۇرگى­زىلدى. اتالعان قور عالىم­دار­دىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنداعى جوبالارىن بيزنەسپەن بىرگە جۇزەگە اسىرۋدا ۇلتتىق وپە­راتور رولىنە بەكى­دى. بۇل ۇدە­رىس­تەر ارينە, عىلى­مي جوبالاردى كوممەرتسيالاندى­رۋ­دا وتاندىق عىلىمداعى قا­ساڭ قاعيدانىڭ قابىرعاسىن سو­گىپ, سەڭدى جىبىتكەندەي بول­عا­نى­­مەن, ۇلت­تىق عىلىمدى قار­جى­­­­لان­دىرۋ توڭى­رەگىندە الىپ-قاش­تى اڭگىمەلەردىڭ تىيىلۋى­نا, عىلىمي الەۋەتتىڭ تەڭدەي ريزاشىلىعىنا ءالى كۇنگە دەيىن يە بولا الماي كەلە جاتقانى باي­قا­لادى. 

ويتكەنى ەلىمىزدە ءالى دە بولسا يننوۆاتسيا كورسەتكىشى تومەن, جال­عان عىلىمي باسىلىمدارعا ماقالا شىعارۋدان باس تارتا قويعان جوقپىز. ايتالىق, 2016 جىلى حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىقتا 1797 عىلىمي پاتەنت ساتىلسا, قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار بولعانى 1 ملن دوللاردى قۇراعان ەكەن. عىلىمى العا وزعان ەلدەر بۇل سالادا وراسان تابىس تابادى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ – عىلىم ارقىلى تابىس تابۋ دەگەن ۇعىم. سوندىقتان ەلباسى جولداۋىندا الەۋمەتتىك سالا­عا بولىنەتىن شىعىستاردى 10 پايىزعا ارتتىرۋ اياسىندا عىلىمنىڭ دا بيۋدجەت قازانىنىڭ ءبىر قۇلاعىنا يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل ەڭ الدىمەن قازاق­ستان­دىق عىلىمي الەۋەتتى ەلى­مىز­دە ساقتاپ قالادى, وسى ارقىلى وتان­دىق عىلىم سالاسىن دا­مى­تۋ­عا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كور­سە­تىلەتىن قۋاتتى قولداۋ بولادى دە­گەن ءۇمىتتى وياتىپ وتىر.

بۇل رەتتە عالىمدار نە دەيدى؟ تەح­نيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەيىتقاسىم باي­بە­كوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدا شەشۋشى رولگە يە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ (ۇعك) فۋنك­تسياسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. «عى­لىم كوميتەتى مەم­لە­كەتتىك تاپ­سىرىسقا بىرنەشە با­عىت بو­يىنشا بايقاۋ وت­كىز­ەدى. عالىمدار ءوز جوباسىن قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىش بەرە­دى. ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتا­لى­عى (ۇمعتسو) ءبىر جوبانى ءۇش ساراپشىعا جىبەرەدى. ونىڭ ەكەۋى – شەتەلدىك ساراپشى. ولارعا ەڭبەكاقى تولەيدى. ال شەتەلدىكتەردىڭ ەڭبەكاقىسى وتاندىق ساراپشىلاردان الدە­قايدا كوپ. وسى بويىنشا جوباعا قويىلاتىن ماكسيمالدى بالل – 36. بۇدان كەيىن جوبا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە كەلەدى. ونىڭ 30 شاقتى مۇشەسى بار. ۇمعتسو-نىڭ جوباعا بەرگەن بالىن ۇعك وتىر­ى­سىندا ەسكەرمەۋى, وتكىزبەي تاس­تاۋى ىقتيمال. نەمەسە تومەن بالل جي­­ناعان جوبانى ۇعك وت­كىزىپ جى­بەرەدى. وسىدان كەلىپ عىلىم­نىڭ توڭىرەگىندە داۋ-داماي, جەم­قورلىق تۋرالى كۇمان تۋادى. مىنە, نەگىزگى ماسەلە وسىدا», دەيدى ول. 

ال ۇلتتىق عى­لى­مي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ءۋاجى – شەتەلدىك ساراپشىلار جوبانىڭ ءمان-ماڭىزىن تۇسىنبەيدى دەگەنگە سايادى. ۇعك-دا ۇمعتسو بالىن جويۋ وكىلەتتىگى بولسا, وندا ساراپتامانىڭ قاجەتى قانشا؟ بۇل رەتتە ۇمعتسو وكىلدەرى جوبانىڭ الەمدىك تۇرعىدان وزەكتىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن ساراپتاما قاجەت دەگەندى العا تارتادى. وسى ورايدا عالىمنىڭ ۇسىنىسى مىناداي. بىرىنشىدەن, ۇمعتسو تومەن بالل قوياتىن بولسا, ونى ۇعك مۇلدە قاراماۋى كەرەك. قازاقستاندا ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بەكىتىلگەن. وسى بويىنشا شەكتى بالدى بەلگىلەگەن ابزال. ەكىنشىدەن, ۇعك مۇشەلەرى قۇپيا داۋىس بەرىپ, ونى بالعا اينالدىرۋى ءتيىس. سونداي-اق كەي گۋمانيتارلىق عىلىمي جوبالاردى باعالاۋدا شەتەلدىك ساراپشىلار قا­جەت ەمەس. سوندىقتان وعان ارتىق قاراجات شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇشىن­شىدەن, كومپيۋتەرلىك باع­دارلاما ارقىلى شەشىم قا­بىل­دانۋى ءتيىس. وعان سۇرالعان قارا­جات پەن ۇمعتسو جانە ۇعك با­لىن ەنگىزسە, كومپيۋتەرلىك باع­دار­­لاما باس تارتۋ نەمەسە قابىل­­داۋ تۋرالى شەشىم شىعارا­دى. ەسەپ بويىنشا سۇ­رال­­­عان قارا­جات­تى بەرەدى نەمەسە كەمىتەدى. ياعني عالىمدار ارا­سىنداعى عى­لى­مي ەڭبەكتەردى باعا­لاۋ جانە قارجى­نى ءبولۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى رەتىندە داۋ-دامايدى تىياتىن اشىق ءارى ادىلەتتى جۇيە بولار ەدى, دەيدى س.بايبەكوۆ.

بۇعان ورتالىق ۆەدومستۆو وكىلدەرى نە دەيدى؟ سوڭعى جىلدارى ەل ۇكىمەتىنىڭ عىلىمي-تەح­­ني­­­ك­ا­لىق سايا­ساتىنا زەر سال­­­ساق, ۇلت­تىق ەكو­نوميكادا شي­كى­زات رە­­­­سۋرستارىنا تاۋ­ەل­دى­لىك­­­تى ازاي­­تىپ, عىلىمدى قا­جەت ەتەتىن ءوندىرىس سالاسىن قۇ­­­رۋعا با­­عىتتالا باستا­عانىن باي­­قاي­­مىز. بۇل تاراپ­تا ءتۇرلى باع­دار­لامالار قابىل­دانىپ, بىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىنا قارا­ما­ستان, وزەكتى ماسەلە جە­تەر­لىك. وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميت­ەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەركىن سادىقوۆپەن اڭ­گى­مەلەسكەنىمىزدە, ول اتال­عان ۆەدومستۆودا سالالىق مەم­لە­كەتتىك ورگاندارمەن جانە عىلىمي قوعامداستىقپەن بىرگە عىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋ تۇ­جى­رىمداماسىنىڭ جوبا­سى جا­­سال­­عا­نىن جەتكىزدى. ە.سادىق­وۆ­­­تىڭ ايتۋ­ىنشا, عىلىمي گرانت­تار باي­قاۋ­ى­نىڭ قۇ­جات­­­تارىنا قويىلار تالاپتى جە­تىل­دىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ماسە­لەن, ءوتىنىم فورماسىنا حا­­لىق­ارالىق تالاپقا ساي, عى­لى­مي-تەحنيكالىق تاپسىرمانى جۇر­گىزۋگە قاجەتتى شىعىن­دار­دىڭ نە­گىز­­دەمەسىن باپتار بويىنشا كور­سەتەتىن قوسىمشا ءوتىنىم فورما­سى كەرەك. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامامەن قوسا العانداعى باعدار­لامانىڭ ماقساتىن, مىن­دەتىن, تىكەلەي جانە سوڭعى نا­تي­جەلەرىن, سونداي-اق سالا دا­مۋ­ىنىڭ ستراتەگياسىن اي­قىن­دايدى. سونىمەن بىرگە بايقاۋ وت­ى­نىمدەرىن قاراۋ ۇدەرىسىن جە­­تىلدىرۋ قاراستىرىلىپ, حا­لىق­­­ارالىق ستاندارتقا ساي ءسوز سانى, زەرتتەۋ توبىنا تالاپتار, Turnitin, iThenticate جۇيەلەرى ارقىلى پلاگياتتىققا تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەك. سونداي-اق ۇعك قىزمەتىن جە­­تىلدىرۋ قاراستىرىلۋدا. ياعني, عىلىمي-زەرتتەۋ ين­ستي­تۋتتارى مەن جوو, عىلىمي قوعام­داستىق بىر­لەس­­تىك­تەرى­نىڭ ۇسىنۋىمەن كە­ڭ­ەس قۇرامىنا ەنەتىن عالىمداردا 3 حيرشا يندەكسى بولۋى ءتيىس. جانە باسىم باعىتتار بويىنشا عالىمداردىڭ پايداسىنا بيزنەس قۇرىلىمدارى وكىلدەرىنە قاتىستى پايىزدىق وزگەرىستەر, ەتيكالىق كودەكستى ەنگىزۋ, قۇپيا داۋىس بەرۋدى اشىق داۋىس بەرۋگە اۋىستىرۋ, ۇعك وتىرىستارىن ۇمعتسو ينتەرنەت-رەسۋرسىندا تىكەلەي ترانسلياتسيالاۋ جانە ءارى قاراي وتىرىس جازباسىن ساقتاۋ سياقتى وزگەرىستەر قاراستىرىلعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما وتكىزۋدى ۇيىم­داستىرۋدى جەتىلدىرۋ دە قا­رال­ماق. ءبىر ۋاقىتتا 1 شەتەلدىك, 1 قازاقستاندىق ساراپتاما, ەكو­نو­مي­كالىق ساراپ جانە ۇعك قاراۋى, ساراپشىنى اۆتوماتتى تۇردە تاڭداۋ كوزدەلىپ وتىر. عىلىم كوميتەتى سونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورنى عىلىمىن دامىتۋدى, عىلىم سالاسىنداعى سالىق سالۋدى دا جەتىلدىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. 

جالپى «عىلىم مەن عى­لى­­مي-تەحنيكالىق قىزمەت نا­تي­جەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ءبىرىنشى باعىتتا بىر­قا­­تار قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اك­تى­لەر قابىلدانىپ, عىلىمي جۇ­مىس­تاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جوبا­سىن قارجىلاندىرۋ مەن ساراپ­تامادان وتكىزۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى. ال ەكىنشى باعىتتا 2016-2017 جىلدارى گرانتتىق باعدارلامالار بويىنشا 4 بايقاۋ وتكىزىلدى. قور جەلىسى بويىنشا – 2 بايقاۋ, دۇنيەجۇزىلىك بانك جوباسى اياسىندا 2 بايقاۋ ءوتىپ, جالپى سوماسى 28 ملرد تەڭ­گە­نى قۇرايتىن 138 جوبا قارجى­لان­دى­رىلدى. 2017-2018 جىلدارى دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ جوباسى ايا­سىندا «وندىرىستىك سەكتور كونس­ورتسيۋمى» گرانتتىق باعدار­لار­ماسى بويىنشا 2 بايقاۋ ءوتتى. حالىقارالىق عىلىم مەن كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىنا سايكەس, 6 جوبا تاڭداپ الىندى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلباسى جولداۋىنداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جوو جانىندا عالىمداردى باسەكەگە قابىلەتتى, حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە ارالاسۋ جانە جەكە ين­تەل­لەكتۋالدىق مەنشىگىن قورعاۋ مەن كوممەرتسيالاندىرۋى ءۇشىن اعىلشىن تىلىنە وقىتۋ جوسپارلا­نىپ وتىر. 

«عالىممەن جاقىن بولساڭ, قو­لىڭ جەتەر» دەگەندەي, عىلىمعا جا­قىنداۋ جەر-جاھانداعى جاق­سى­لىق­قا جاقىنداۋ عوي. سون­دىق­تان عىلىم سالاسىندا وق بويى وزىق بولۋعا مۇددەلى الەمدىك قاۋ­ىم­داس­تىقتا ەلىمىزدىڭ دە ۇلەسى بولۋى ءتيىس.

دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»