جاز شىبىنسىز, جايلى بولدى. ساي-سالا, وي-ويپاڭ عانا ەمەس, جولبارىس جوندى بەتكەيلەر دە ىلعالدىڭ مولدىعىنان ىڭىرانىپ جاتتى. بىتىك وسكەن كوك شالعىنعا ءبۇيىرى شىعىپ, مەلدەكتەي تويىنعان كوكالا جىلقى جارىقتىق كۇزگە دە جىلىگىنە ماي جيناپ, قوڭدانىپ كىردى.
ەلدەگى اعايىن ناپاقاسىن سىنىقسۇيەم ارتتىراتىن ارقاداعى سوعىم ماۋسىمىنان قاراجات تاۋىپ قالامىز با دەپ, ەكى قولىن ىسقىلاپ دامەلەنىپ وتىر. ەندى قايتسىن, كۇندىز-ءتۇنى مال سوڭىندا جۇرگەن سوڭ كول-كوسىر, قيساپسىز بەينەتتەرىنىڭ زەينەتىن كورۋى كەرەك-اق.
باعانىڭ شارىقتاپ تۇرعان جەرى – وبلىس ورتالىعى. ەل كەزىپ, قوڭدى, سەمىز ءارى ارزان مالدى ىزدەپ تاۋىپ قالاعا جەتكىزەتىن, سودان سوڭ ساتىمەن ساۋدالايتىن دەلدالداردىڭ قويعان باعاسى جۇمسارتىپ ايتقاندا, كۇيىپ تۇر. سەرە قازى شىعاتىن بەستى بيەلەرىڭىزدىڭ باعاسى دەنەسىنىڭ ىرىلىگىنە قاراي 430-450 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ارينە كەز كەلگەن ادامنىڭ ەتكە قانشا اڭسارى اۋىپ, تابەتى شاۋىپ تۇرسا دا, مۇنداي جىلقىنى جالعىز ءوزى جىعىپ الا المايتىنى بەلگىلى. ىلكىدەگى قازاقتىڭ «جىلقىنىڭ ەتى جەسەڭ تىسىڭە, جەمەسەڭ تۇسىڭە كىرەدى» دەپ ءتامسىل ايتاتىن تۇسى ءدال وسى جەرگە ءدوپ كەلەتىندەي. جىلقىنىڭ ءوتىمدى تۇسى – تورقالى توي, توپىراقتى ءولىم. كوكشەتاۋدا سوڭعى جىلدارى جانازاعا ەكى, ايتپەسە ءۇش جىلقى سويۋ ءۇردىسى ەتەك الىپ كەتىپ ەدى. ساتارماننىڭ ايتقان باعاسىن سۋىرىپ بەرىپ, قىپ-قىزىل باسەكەگە تۇسەتىن قازاقى دارحاندىقتىڭ, بالكىم جالعان نامىستىڭ يگىلىگىن ساۋداگەرلەر كورىپ كەلدى. ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ بۇرىنعى بار مۇشەسىن تۇگەندەپ استاۋ-استاۋ ەت تارتۋ قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن جەرگىلىكتى ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ, ەل اعالارىنىڭ اتسالىسۋىمەن ساپ تىيىلماسا دا, بىرتىندەپ يكەمگە كەلە جاتىر. ياعني, ءدال بۇرىنعىداي استا-توك ىسىراپقا, بەي-بەرەكەت راسۋاعا جول جوق. ەندىگى ارادا ەتتى تۋراپ اكەلەدى. ءسال تاراتا كەتەلىك, ءىرى جىلقىدان مۇشەلەگەندە 24 تاباق ەت شىقسا, تۋراپ تاباق تارتقانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر جىلقىنىڭ ەتى 55-60 تاباققا ەركىن جەتىپ قالادى. باعانىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولىپ تۇرعان وسى ءبىر جاي جايلاپ تىزگىن تارتتى. ال ەكىنشىسىنە, ياكي توي اتاۋلىعا ازىرگە توقتام جوق. بار قازىناسىن تويعا شاشۋعا جينايتىن حالىقتىڭ قالتاسىندا قاراجاتى بولماسا, نەسيە الىپ توي جاساۋدان تايىنبايتىن داراقىلىق شەڭبەرى داليماسا, تارىلعان جوق. جىلقىنىڭ ءوتىمدى جەرى دە وسى.
ەكى ەلى قازى ەركىن شىعاتىن قۇنان-بايتالداردىڭ كۇيىنە قاراي باعاسى دا ارقيلى. بىراق 350-360 مىڭ تەڭگەدەن تومەنى جوق. تاي باعاسى دا 250 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ قالعان. تەك سەمىرتىلمەگەن, تابىندا جۇرگەن مال عانا ارزان. ماسەلەن, تايدى ەل ىشىندە 160-170 مىڭ تەڭگەگە الۋعا ابدەن بولادى. بىراق ونى سەمىرتۋدىڭ ءوزى ءبىر جۇك.
– بىرەر قاراسىنىڭ بەتىنە قاراپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوز مالىن وزدەرى بۇلداپ ساتا الماۋى ۇلكەن ماسەلە, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى قانات بالتاباەۆ, – ءبىر جىلقىنى سەمىرتۋ ءۇشىن كەمىندە ەكى اي ۋاقىت كەرەك. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءىرى جىلقىڭىز ءبىر توننا ارپا جەيدى. بيىل جەمنىڭ باعاسى دا جىلداعىعا قاراعاندا قىمباتتاۋ. ماسەلەن, ارپانىڭ ءبىر تونناسى 40 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى. بورداقىعا بايلاعان مال جەم عانا جەمەيدى عوي, شۇيگىن ءشوپ تە قاجەت. تىركەمەسى 35-40 مىڭ تەڭگە. ەندى وسىنىڭ ءبارىن قوسساڭىز, جىلقى باعاسى اسپانداماعاندا قايتەدى.
ەت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى مال باسىنىڭ ازايۋىنان ەمەس, قازىر ەل ىشىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ قارامى بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر كوبەيگەن. باعا قىمباتتاۋى ەكى ورتاداعى دەلدالدىڭ, ياكي الىپساتارلاردىڭ تابەتىنىڭ تىم اشىلىپ كەتۋىنەن شىعار. ماسەلەن, سيىر ەتى وبلىس ورتالىعىنداعى بازارلاردا ءار كەلىسى ورتاشا باعاممەن العاندا 1500-1800 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا. ەندى وسى ارادا جىل ون ەكى ايعى بەينەتى اقتالماي جاتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەلىكتەن كولدەنەڭ كوك اتتىعا جەم بولىپ وتىرعاندىعىن تاراتىپ ايتا كەتەلىك. بىرىنشىدەن, شالعايداعى شاعىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىعىنا مال ونىمدەرىن اكەلىپ ساتا المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار, الدىمەن قۇجات جيناۋ ماشاقاتى, ەكىنشىسى, كولىكتىڭ جايى. بار قيىندىققا بەل بۋىپ كەلە قالسا, بازاردان ورىن الۋدىڭ ءوزى, ونىڭ ءتارتىبىن ءتۇسىنۋدىڭ جايى جۇيكەسىن جۇندەي تۇتەدى. وسى ماسەلەنى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جونگە قويامىز دەپ تالپىنعان كوكشەتاۋ قالالىق اكىمدىگى ارنايى كوممۋنالدىق بازار دا اشقان. بىراق سول بازاردا قازىر اۋىلدىڭ اڭقاۋ قازاعى ەمەس, قۋ سۇيەكتەن ءبىر تاباق قۋىرداق شىعاراتىن ساۋداگەرلەر سىڭسىپ تۇر. ولار اۋىل قازاعىن كەۋدەسىنەن ءارى يتەرىپ, ەتەگىنەن بەرى تارتىپ, بۇل جەرگە كىرگىزبەيدى دە. ويتكەنى قاۋىپ قالۋىنان قاناعاتى كوپ, «وسىعان دا شۇكىر» دەۋدەن جاڭىلمايتىن اۋىلداعى اعايىن بازارداعى باعانى ءتۇسىرىپ جىبەرۋى دە ىقتيمال.
بارىن باعالاپ, بازارعا شىعارا الماعان بەيقام جۇرت مالىن قوراسىنان ساتۋعا ءماجبۇر. جەم بولاتىن جەرى دە وسى. بۇرىن ساۋداگەر اتاۋلى تارازىدان جەيدى دەيتىن, قازىر تارازىدان جەمەيدى, شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا تىپىرلاعان ءتىرى مالدى قۇلاعىنان باسىپ اكەلىپ ولشەيتىن تارازى دا جوق. الدەقاشان مەتالل جينايتىندار سىپىرىپ-سيىرىپ وتكىزىپ جىبەرگەن. ەندىگىسى كوزبەن نوبايلاۋ. كۇن سايىن مال سويىپ جۇرگەن, قاي مالدان قانشا ەت شىعاتىنىن ساۋداگەر اتاۋلى جازباي تانيدى. ال جىلىنا ءبىر-ەكى رەت مال ساتاتىن اعايىننىڭ تاجىريبەسى كەم.
– قارا مالدىڭ ەتىن شامامەن كيلوسىن 1000 تەڭگەدەن تاپسىرامىز, بالكىم ودان دا كەم, – دەيدى سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءداۋىتباي عابيدەنوۆ.
– جول جامان بولعان سوڭ مال الۋشىلار سيرەك كەلەدى. اي ارالاتىپ كەلەتىن الىپ-ساتارلاردى كورگەندە, تۋىسىڭدى كورگەندەي قۋاناسىڭ. قانشاعا السا دا سول كەلگەنىندە تاپسىرىپ جىبەرۋگە ۇمتىلامىز.
اۋىلداعى اعايىننىڭ بۇل نيەتىن دە تۇسىنۋگە بولادى. باعاسىن قىمباتتاتىپ, بۇلداپ ساتامىن دەپ شىرەنىپ وتىرۋدىڭ ءوزى قىپ-قىزىل شىعىن. سەمىرتىلگەن مالدىڭ قوڭىن جۇقارتپاي, قوراسىندا ۇستاپ وتىرۋى ءۇشىن تاعى قانشاما جەم-ءشوپ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە دالانىڭ قاسقىرى مەن ادامنىڭ قاسقىرى كوزدەرىنىڭ سۇعىن قاداپ وتىرعان جوق پا؟
راس, اۋىل ەڭسەسىن كوتەرۋگە ۇمتىلعان تالپىنىس از ەمەس. مەملەكەتتىڭ تالاي-تالاي ءتيىمدى باعدارلامالارى ءتۇزىلىپ, جاقسى جاڭالىقتان قۇلاقتانعان ەل قۋانىپ, مال باسىن كوبەيتىپ-اق جاتىر. ەندىگىسى سول مالدىڭ يگىلىگىن كورۋ. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ اق ادال مالىن ءوز باعاسىنا ساتىپ, پايداسىن وزدەرى كورسە بولعانى. ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا بۇل دا ءبىر سەبەپ.
– مەن مال باعاسى وسسە قۋاناتىن ەدىم. شىنىن ايتقاندا, اۋىل تۇرعىندارى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىر عوي. پىشاق كوتەرەتىن ەكى-ءۇش قاراسىن نەمەسە بىرەر جىلقىسىن ساتسا, ءبىر ميلليونعا جۋىق تابىس تۇسەدى. ون ەكى ايعا ءبولىپ جىبەرسەڭىز, ايلىعى 80-90 مىڭ تەڭگەدەن شىعىپ قالماي ما. بىراق ەڭ وكىنىشتىسى, سوعان قولدارى جەتپەي وتىر, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەسەنباي جاپاروۆ, – تابىس باققاندىكى ەمەس, ەبىن تاپقاندىكى بولعان سوڭ بەرەكەسى قوجىراپ تۇرعاندىعى جانىڭا باتادى.
دەمەك, ەندىگى ارادا وبلىس ورتالىعىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جارمەڭكەلەردە, بازارلاردا مال ونىمدەرىن ساتۋ جولدارىن جەڭىلدەتۋ قاجەت. ارنايى دۇكەندەر اشىلسا. سوندا عانا مال باققان مالساق قاۋىمنىڭ ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ, ماسايرايتىن كۇن تۋادى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى