يت ادامنىڭ دوسى ما؟

يت ادامنىڭ دوسى ما؟

نەمەسە قاڭعىباس يتتەردەن قالاي قۇتىلماق كەرەك؟

ءداۋ داربازانى اقىرىن اشىپ, ءۇي ىشىنە ەنە بەر­گەنىمىز سول ەدى, كوزدەرى قىپ-قىزىل, ءوزى سۇپ-سۇر يت جۋان سانعا جارماستى دا, جابىسىپ قالدى. ويدا-جوقتا, قاننەن-قاپەرسىز كەلە جاتقاندىقتان با, زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتكەن. بىراق بىردەن ەس جيدىق. جان-دارمەن سىلكىلەپ, تەپكىلەپ ءجۇرىپ, قۇتىلعانداي بولدىق. قازاقى مىنەز دەيسىز بە, الدە بەيقامدىق دەيسىز بە, يت قاپقان سوڭ دارىگەرگە بارمادىق. بالا كەزدە ەسىك الدىنداعى قۇتتوبەت مۇرىندى ج ۇلىپ الا جازداعان. مىناۋ جانىمىزعا ونداي باتپاعاسىن, اسا ەلەمەگەنىمىز دە راس ەدى.

 

نەمەسە قاڭعىباس يتتەردەن قالاي قۇتىلماق كەرەك؟

ءداۋ داربازانى اقىرىن اشىپ, ءۇي ىشىنە ەنە بەر­گەنىمىز سول ەدى, كوزدەرى قىپ-قىزىل, ءوزى سۇپ-سۇر يت جۋان سانعا جارماستى دا, جابىسىپ قالدى. ويدا-جوقتا, قاننەن-قاپەرسىز كەلە جاتقاندىقتان با, زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتكەن. بىراق بىردەن ەس جيدىق. جان-دارمەن سىلكىلەپ, تەپكىلەپ ءجۇرىپ, قۇتىلعانداي بولدىق. قازاقى مىنەز دەيسىز بە, الدە بەيقامدىق دەيسىز بە, يت قاپقان سوڭ دارىگەرگە بارمادىق. بالا كەزدە ەسىك الدىنداعى قۇتتوبەت مۇرىندى ج ۇلىپ الا جازداعان. مىناۋ جانىمىزعا ونداي باتپاعاسىن, اسا ەلەمەگەنىمىز دە راس ەدى.

ارادا ءبىر اپتا وتكەن. سول اياق سىزداپ, ۇيىپ قالا بەرەتىن ادەت تاپتى. سىلتىپ باسىپ, تاعى ءۇش كۇندى وتكىزدىك. بول­ماعاسىن, قالالىق اۋرۋحاناعا باردىق. موسقال تارتقان ەر كىسى يت قاپقاننان كەيىن ون كۇن وتكىزىپ العانىمىزدى ەستىپ, ۇرىسا جونەلدى. مەيىرلى مەيىربيكە جامباسقا ءبىر, يىققا تاعى ءبىر ءدارىسىن ەگىپ, شىعارىپ سالدى. سوسىن قولعا جولداما ۇستات­­­تى. سونىمەن تىركەۋدە تۇرعان ەمحاناعا بارۋىمىز كەرەك ەكەن. ونداعىلار ەندى قۇتىرماعا قارسى ءدارىنىڭ ءۇش اي بويىنا ەگىلەتىنىن ايتتى. ال كەرەك بولسا…

قۇتىرما اۋرۋى قالاي تارايدى؟

وسىدان سوڭ شىنداپ ويلاندىق. يت قاۋىپ جاتقان جالعىز ءبىز ەمەس. قا­لا­لىق اۋرۋحاناداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كۇنىنە وننان اسا ادام وسىنداي جاعدايمەن الدارىنا كەلەدى ەكەن. مۇنداي وقيعالاردىڭ كۇن ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن, قالادا يتتەردىڭ قاپتاپ جۇرگەنىن, ولاردىڭ ادامدارعا اسا قاۋ­­ىپتى بولىپ تۇرعانىن قوسا ايتتى. ەندى وسىدان كەيىن اتالمىش تاقىرىپقا قى­زىقپاي گور. دەندەپ زەرتتەۋگە كىرىستىك.

الدىمەن, تراۆماتولوگيا ءبولىمىن­دەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ايتقان اڭگىمەسىن تۇزدىق ەتە كەتەيىك. وتكەندە مەكتەپ جاسىنداعى ءبىر بالا اۋىر سومكەسىن يىعىنا ءىلىپ, ءىلبىپ باسىپ كوشەدە كەلە جاتادى. ءدال سول كەزدە توبەدەي بولعان الاباي تۇقىمداس يت بالاعا تاپ بەرەدى. شوكەدەي بالاعا ەسەكتەي ءيتتىڭ تونە كەتكەنىن ەلەستەتىڭىز. وقۋشىنىڭ كيىمىن دار-دار ايىرىپ, تالاپ تاستاپتى. قايتا كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان ادامدار ارا ءتۇسىپ, امان الىپ قالعان. «ايتپەسە, انا بالانى تىرىدەي جەيتىندەي ەكەن. سونىڭ وزىندە دىمىن قالدىرماعان» دەيدى اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرى.

ءبىز اۋرۋحانادا وتىرعاندا يت تالا­عان ەكى ايەل كىسى كەلدى. الپىستى ال­قىم­داپ قالعان اپاي قولدىڭ ءسۇتىن ساتىپ الماققا كورشىسىنە بارىپتى. تۋرا قول­تىقتان الىپ, جەرگە اۋناتقان. ونان سوڭ ارقاسىنان تىستەپ, سىرت كيىمىن ىسكە ال­عىسىز ەتىپ تاستاعان. ەكىنشى كىسى كوشەدە كەتىپ بارا جاتقانىندا توبىقتان ءتىس­تەپ, جاراقاتتاعانىن ايتادى. اينالاسى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ءۇش ادام بول­دىق. وسىدان سوڭ, قالالىق اۋرۋحاناعا كۇنىنە وننان استام ادام يت قاۋىپ ءتۇ­سەدى دەگەنگە سەنبەي كورىڭىز. ال قۇداي­دىڭ كۇنى كوپ پە, ون ادام كوپ پە؟ وي ەلەگىنەن ءبىر وتكىزە سالىڭىزشى.

قىزىلوردا قالاسىندا بىلتىر يت اۋلاۋمەن اينالىسقان ەربول احمەتوۆ مىنانى ايتتى. ءبىر جىل بويىنا قا­لادان تاپسىرىس الىپ, يتتەردى اۋلادىق. سوندا بايقاعانىمىز, قاڭعىباس يتتەر ادامعا شابۋىل جاسامايدى. ولار الدىمەن تاماقتارىن تاۋىپ السىن. ونىڭ ۇستىنە كۇشىك كەزىنەن تاياقتاپ تاستاعان ولار ادام كورسە الىستان قاشادى. ال قولدا تۇرعان, يەسى بار يتتەر ادام تالاعاندى قىزىق كورە مە, الدە كۇشىك كەزىنەن ىزالاندىرىپ وسىرگەندىكتەن بە, بوسانىپ كەتسە, بەي-جاي جۇرگەن ادامدى تالاپ تاستايدى, دەيدى ول.

جوعارىدا ءبىز ايتقان الاباي ءيتىنىڭ دە قاڭعىباس ەمەس ەكەنى انىق. تۇركىمەن توبەتىنىڭ بۇگىندە «تۇكىرىگى» جەرگە ءتۇس­پەي تۇر. بازاردا باۋىرىن ەندى كوتەرىپ, كوزدەرىن كەشە اشقان كۇشىكتەرىنىڭ ءوزى 100 دوللاردان كەم باعاعا ساتىلمايدى. ال اكەسى پالەنباي چەمپيون, شەشەسى تۇگەنباي جەڭىمپاز بولسا, وندا باعاسى ءتىپتى شارىقتاپ كەتەدى. ءبىر قىزىعى, ولاردىڭ تۇقىمىنىڭ سونداي ەكەنىن زەرتتەپ, كۋالاندىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. قۇر سوزگە سەنگەن قازاق توبەدەي توبەتتەردى ساتىپ الىپ جاتىر.

قوش. يت اسىراماسىن دەگەن زاڭ جوق. ونىڭ تۇقىمى قانداي, تەگى قايدان شىققان دەپ تىزاقتاپ تەكسەرىپ جاتقان دا ەشكىم كورىنبەيدى. دەگەنمەن, قولدا يت تۇرماق, مال ۇستاۋدىڭ دا وزىندىك ەرەجەلەرى بار. مىسالى, ءيتتىڭ تۇراتىن ءوز ورنى بولۋى كەرەك. ونى قىدىرت­قان­دا مىندەتتى تۇردە تۇمىلدىرىق تاعى­لۋى شارت. كۇندىزگى ۋاقىتتا ءيتتى قورا­نىڭ ىشىندە بوس جىبەرۋگە بولمايدى. ادامداردان الشاق بولۋى ءتيىس. ۇنەمى ۆەتەرينار دارىگەردىڭ قاداعالاۋىنا اپارىپ تۇرۋ قاجەت. جىلىنا ءبىر رەت قۇ­تىرماعا قارسى ءدارى ەگىلىپ, دەن­ساۋ­لىعى تەكسەرىلۋى شارت. بىراق وسى ايتىلعان­داردىڭ ءبىرى دە جاسالمايتىن جاعدايلار كوپ كەزدەسەدى. ءيتتى تەكسەرتۋ, قورادا بوس جىبەرمەۋ بىلاي تۇرسىن, ەسىگىنىڭ ال­دىنداعى توبەدەي توبەتتىڭ قايدا ءجۇر­گەنىن بىلمەيتىندەر بار. وبلىستىق سا­نيتارلىق-ەپيدەميو­لو­گيا­لىق دەپارتا­­مەنت­­تەگى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قول­داعى يتتەردىڭ جارتىسى «جارتىلاي قاڭ­عىباس» دەگەن كاتە­گو­رياعا جاتادى ەكەن. ول قالاي؟ ءيتتىڭ ناقتى يەسى بار. بىراق قاراۋسىز. قولى­نان تاماقتانادى. دەسەك تە, ونى قادا­عالامايدى. «ءيتىڭ قايدا؟» دەسە, «ءاي­تەۋ­ىر وسىندا جۇرگەن» دەگەن جاۋاپ الاسىڭ. ولاي بولاتىنى بار, ەندەشە نەگە يت اسىرايدى؟

ەندى «يت قۇتىرما اۋرۋدى قايدان جۇقتىرادى؟» دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇل ولار­عا جابايى جىرتقىشتارمەن قاتىنا­سى­نىڭ ارقاسىندا جۇعاتىن كورىنەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, قاس­قىر, تۇلكى, شاعال سەكىلدى جىرتقىش­تار­مەن يتتەر قاتىناسقا تۇسەدى. ال قۇتىر­ما اۋرۋىن تاسىمالدايتىن دا نەگىزىنەن وسىنداي جىرتقىشتار بولىپ تابىلادى. بۇگىندە بۇرىنعىداي دالادا مىڭ­عىر­عان مال جوق. اقبوكەننىڭ ءوزى «قى­زىل كىتاپقا» ەنۋدىڭ الدىندا تۇر. قويان دەگەننىڭ دە قاراسى ازايدى. سوندىقتان جابايى جىرتقىشتار ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىن اينالشىقتايدى. تاماعىن وسى جاقتان تابادى. سودان كەلىپ يتتەرمەن بايلانىس جاساپ, سىلەكەيى ارقىلى ولارعا جۇقتىرادى. ال يتتەر ادامداردى قابادى. ءسويتىپ, ادامدار اۋرۋعا شالدىعادى.

بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىندا قۇ­تىرما اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار بول­مايتىن. نەگىزىنەن مۇنداي اۋرۋ وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تىركەلەتىن. بىرەر جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, قىزىل­ور­داڭىزدا دا قۇتىرما اۋرۋى تىركەلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2010 جىلى 1 ادام قۇ­تىرما اۋرۋىنا شالدىققان. ول قالا­نىڭ تۇرعىنى ەدى. بىلتىر بولسا, 3 ادام وسى اۋرۋمەن اۋىرعان. ونىڭ بىرەۋى قى­زىلوردا قالاسىنىڭ, ەكەۋى قازالى اۋدا­نىنىڭ تۇرعىندارى. ال بۇل اۋرۋدىڭ شيپاسى جوق. ەمى ءالى كۇنگە تابىلماعان. وسى ارادا سوڭعى ەكى جىلدا وبلىس بويىنشا يتتەردەن جاپا شەككەن ادام­داردىڭ سانىن ايتا كەتەيىك. 2010 جىلى 2561 ادامدى يت تالاعان. ونىڭ 10-ى جابايى جىرتقىشتار ەكەن. ال 2011 جىلى 3894 كىسى جاراقات العان. بۇل جىلى 33 ادامدى جابايى جىرتقىشتار جا­راقاتتاعان. بايقاپ وتىرعان شىعارسىز, يتتەردەن زارەزاپ بولعان ادامداردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ بارادى. ال ولاردى اۋلاۋعا, جويۋعا قاتىستى جىل سايىن قانشاما قارجى بولىنەدى. ءسوي­تىپ, مىڭداعان ءيتتىڭ ولگەنى تۋرالى ەسەپ بەرىلەدى. بىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتە­ر­لىك ەمەس. نەگە؟

 

جادىڭىزدا ساقتاڭىز!

ەگەر ويدا-جوقتا ءسىزدى نەمەسە تانى­سىڭىزدى يت قاۋىپ السا, وندا مىندەتتى تۇردە جارانى كىر سابىنمەن جۋىپ, يود قىشقىلىن جاعۋ كەرەك. ال ابزالى, دارىگەرگە بارىپ قارالۋ. دارىگەر جارا­ڭىزدى تاڭىپ, قاجەتتى دارۋمەندەر ەگە­دى. سونان سوڭ ەمحاناعا تىركەۋگە الىناسىز. ءبىرىنشى ءدارى يت قاپقان كۇنى, ودان سوڭ ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن ەگىلەدى. سوسىن ءۇشىنشىسى ءبىر اپتا ۋاقىتتان سوڭ سالىنادى. سول ارالىقتا ءسىزدى قاپقان ءيتتى ماماندار تەكسەرىپ, قۇتىرعان-قۇتىر­ما­عانىن انىقتايدى. ەگەر ونداي اۋرۋدىڭ نىشانى بايقالماسا, ءدارى ەگۋ توقتاتى­لادى. ال يت تابىلماي جاتسا, نە بولماسا اۋرۋدىڭ نىشانى بايقالسا 3 اي بويىنا دارىگەردىڭ قاراۋىندا بولاسىز. قۇتىرما اۋرۋى يتتەردىڭ سىلەكەيى ارقىلى تارايدى. بۇل اۋرۋ ەكى جىلعا دەيىن اعزادا ساقتالادى. سوندىقتان ونداي اۋرۋعا شالدىققان-شالدىقپاعانىن ادامدار بىردەن بىلە المايدى.

 

كۇرەس قالاي جۇرۋدە؟

دەرەكتەرگە قاراپ وتىرمىز. «قۇداي-اۋ, مىنادان كەيىن يت قالماۋى كەرەك قوي قىزىلوردادا» دەگەن وي جىلت ەتىپ ءوتتى. قاراڭىز: بىلتىر وبلىس بويىنشا 24 مىڭ 174 يت اتىلعان. سۇمدىق سان عوي. بۇنىڭ اراسىندا 346 مىسىق تا كە­تىپتى. سونىمەن قاتار, 2 قاسقىر دا موربيىپتى. ال قاڭعىباس يتتەرمەن كۇرەس­كە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 22 ميلليون 883 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنگەن. الدىڭ­عى جىلى بۇل قارجى 13 ميلليون 683 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. كورىپ وتىر­عانىڭىزداي, يت اتۋعا قارجى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بىراق…

ەكى جىل قاتارىنان قىزىلوردا قا­لا­سىندا قۇتىرما اۋرۋىنىڭ فاكتىلەرى تىركەلگەنىن ايتتىق. نەگىزىنەن, يتتەردىڭ كوپتەپ شوعىرلانعان تۇسى دا وسى قالا. قالاڭىز قالاي كۇرەسىپ جاتىر ەكەن؟ قارايىق. 2011 جىلى قالالىق بيۋدجەتتەن 10 ميلليون 114 مىڭ تەڭگە قاڭعى­باس يت-مىسىقتاردى اۋلاۋعا جۇمسال­عان. قالالىق اكىمدىكتەگىلەر قارجى تو­لى­عىمەن يگەرىلدى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 11149 قاڭ­­عىباس ءيتتىڭ مىلتىق نىساناسىنا ءىلى­گىپ, جويىلعانىن جەتكىزەدى. ونىڭ ءىش­ىندە 20 مىسىق تا بار ەكەن. بايقا­س­ا­ڭىز, وبلىس بويىنشا بولىنەتىن قارجى­نىڭ جارتىسى قالا بيۋدجەتىنەن شىعىپ وتىر. سوعان سايكەس ولتىرىلگەن قاڭعى­باس­ يت-مىسىقتاردىڭ دا جالپى سانى­نىڭ جارتىسى قالا ەسەبىندە. ستاتيستيكا جاقسى. دەي تۇرعانمەن يتتەن زارداپ شەككەن ادامدار ازايماي تۇر. مىسالى, قالا اكىمدىگى بەرگەن رەسمي دەرەك بويىنشا بىلتىر قىزىلوردادا 710 تۇر­عىندى يت قاپقان. بىزگە بۇل پەردەنىڭ بەرگى جاعى سياقتى كورىنەدى. ويتكەنى, تراۆماتولوگيا بولىمىندەگى قىزمەت­كەرلەردىڭ كۇنىنە 10 ادام يتتەن زارداپ كورگەنىن ايتىپ كەلەتىنىن جوعارىدا جەتكىزدىك. قارا­پاي­ىم قيسىنعا سالساق, 100 كۇندە 1000 ادامنىڭ سانى شىعا كەلەدى. ال ءبىر جىلدا 365 كۇن بار.

بيىلدان باستاپ, قالادا قاڭعىباس يت-مىسىقتارمەن كۇرەسەتىن ارنايى مەم­­­لەكەتتىك-كوممۋنالدىق ورتالىق ق­ۇ­رىلىپ جاتىر ەكەن. بىلتىر ونىمەن «نۇرراحمان» دەگەن جەكە كاسىپكەر اي­نالىسقان. ونىڭ باسشىسى ەربولات احمەتوۆتەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سۇ­را­دىق. ول بىلاي دەدى:

– ءبىر جىل بويىنا قالا اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن يت اۋلاۋمەن اين­ا­لىس­تىق. 11 مىڭنىڭ ۇستىندە قاڭعىباس يت-مىسىقتاردى جويدىق, – دەيدى ول.

ءبىز ايتامىز «11 مىڭ بولسا, وندا قالادا يت قالمايتىن جاعدايعا تاياعان شىعار؟» دەپ. ول ايتادى:

– يت پەن مىسىققا تولەنەتىن قارجى بىردەي. سونداي-اق كۇشىكتەرىنە دە قار­جى سولاي تولەنەدى. مىسالى, ءبىز كوپ­تەگەن كۇشىكتەپ جاتقان يتتەردىڭ ۇياسىن تاپتىق. سونىڭ ءبارىن جويدىق. ول دا ەسەپتەلەدى عوي. مىسالى, ءبىر يت كەم دەگەندە 7-8 كۇشىك تابادى. اناسىمەن قوس­قاندا, سوندا 9 يت بولادى. ال جاڭاعى كۇشىكتەر بىرنەشە ايدان كەيىن ادامدار­عا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.

ءجون ەكەن. تۇسىنگەنىمىز, ەندى كوزىن اشقان كۇشىكتەر دە ستاتيستيكاعا كىرىپ كەتكەن. قيسىنعا سالار بولساق, ءولتىرىل­گەن 11 مىڭ ءيتتىڭ تەڭ جارتىسى كۇشىك بولىپ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندا ءبىزدىڭ قالا قاڭعىباس ءھام قاۋىپتى يتتەرمەن كۇرەسىپ جاتىر ما, الدە ءتىسىن ەندى جارعان كۇشىكتەرمەن بە؟ مىنە, سۇراق!

جالپى, قۇتىرما اۋرۋىن جۇقتىرعان بولسا, كۇشىك تە قاۋىپتى. كۇشىك دەيمىز-اۋ, قۇستان دا قاۋىپ بار. دەگەنمەن, قاڭ­عىباس يتتەرمەن كۇرەس دۇرىس جۇرگى­زىل­مەي جاتقان سىڭايلى. ايتپاقشى, يت­تەر­دى قالاي جويادى؟ يتتەردى اۋلايدى ەكەن. سوسىن ءولتىرىپ, ءبىر شۇڭقىرعا سالىپ, ورتەپ, كومىپ تاستايتىن كورىنەدى. بولماسا, ارنايى يت ورتەيتىن ورى­ن­دار­عا اپارىپ سۇيەگىن تاستايدى. ارينە, بۇل تۋرالى تىركەلگەن قۇجات بار. بىراق قۇ­جاتتى ەكىنىڭ ءبىرى جاساي الاتىنىن, سوسىن تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋ­شىنىڭ ءوزارا كەلىسىم جاساپ, قارجىنى باسقا ماقساتقا جۇمساۋعا بولاتىنىن ەس­كەرسەك, ولتىرىلگەن يتتەردىڭ سانىنا دا كۇدىك كەلتىرۋگە بولادى. قىسقاسى, بۇل ارادان دا جەمقورلىقتىڭ ءىزىن بايقاۋعا بولاتىن سىڭايلى. بىراق قول­مەن ۇستاپ, كوزبەن كورمەگەسىن پالەن دەي المايسىڭ. دەي تۇرعانمەن, وندايدىڭ ىقتيمال ەكەنىن ايتقان دا ابزال.

سونىمەن, اتام قازاق جەتى قازى­نا­نىڭ بىرىنە كىرگىزگەن ءيتىڭىز بۇگىندە ادامعا دوس بولماي تۇر. «قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەگەن قي­سىنعا سالساق, يت ادام دوسىنا قاستىق جاسايتىن دارەجەگە جەتكەن. قىسقاسى, يت يتتىگىن جاسايدى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار ايىقپاس اۋرۋعا شالدىعىپ, ءولىپ كەتىپ جاتىر. ەندى ونىمەن ناقتى, جۇيەلى, ستراتەگيالىق تۇردە كۇرەس كەرەك. جىلىنا مۇنشا قارجى ءبولىندى, وعان مىناداي كولەمدە يت ءولتىرىلدى دەگەن جالاڭ تسيفر مەن ستاتيستيكاعا سۇيە­نە بەرسەك, ەرتەڭ مۇنىڭ بەتىن قايتارۋ قيىن بولىپ قالۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى قاڭعىباس يتتەرمەن كۇرەستى وسى باستان مىقتاپ قولعا العان دۇرىس. ءويت­كەنى, ونىڭ ارتىندا ادام تۇر…

ەرجان بايتىلەس.

قىزىلوردا وبلىسى.