لەنينگراد شايقاسى ارداگەرىنىڭ ەسىمىن قالاي قاستەرلەسەك تە ورىندى
ۇستىمىزدەگى جىلعى 27 قاڭتار كۇنى قاھارمان قالا – لەنينگرادتىڭ فاشيست باسقىنشىلارى قورشاۋىنان ازات ەتىلگەنىنە 68 جىل تولدى. بۇل كۇندى تمد ەلدەرىندە ۇلكەن قاستەرلى سەزىممەن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە رەسەيدە, ونىڭ ىشىندە قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ, بۇرىنعى لەنينگراد قالاسىندا قورشاۋدان بوساعان كۇن ەجەلدەن-اق جالپىحالىقتىق, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اسا ماڭىزدى ءىس-شارا رەتىندە, كەڭ اۋقىمدا اتالىپ وتىلەدى.
لەنينگراد شايقاسى ارداگەرىنىڭ ەسىمىن قالاي قاستەرلەسەك تە ورىندى
ۇستىمىزدەگى جىلعى 27 قاڭتار كۇنى قاھارمان قالا – لەنينگرادتىڭ فاشيست باسقىنشىلارى قورشاۋىنان ازات ەتىلگەنىنە 68 جىل تولدى. بۇل كۇندى تمد ەلدەرىندە ۇلكەن قاستەرلى سەزىممەن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە رەسەيدە, ونىڭ ىشىندە قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ, بۇرىنعى لەنينگراد قالاسىندا قورشاۋدان بوساعان كۇن ەجەلدەن-اق جالپىحالىقتىق, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اسا ماڭىزدى ءىس-شارا رەتىندە, كەڭ اۋقىمدا اتالىپ وتىلەدى.
لەنينگرادتى جاۋ قورشاۋىنان ازات ەتۋ كۇنى قازاقستاندا دا ەسكەرۋسىز قالعان جوق. مىسالى, الماتىدا قورشاۋدا بولعانداردىڭ قوعامدىق ۇيىمى بار. وسى ۇيىم مۇشەلەرى وتكەن اپتادا 28 گۆارديا-شى-پانفيلوۆشىلار ساياباعىنداعى ماڭگىلىك الاۋ مەن «لەنينگراد تاسىنا» گۇل شوقتارىن قويىپ, قورشاۋ قۇرباندارىن ەسكە الدى. سونداي-اق الماتىنىڭ اۋەزوۆ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى وسى اۋداندا تۇراتىن لەنينگراد سوعىسى ارداگەرلەرىن قۇتتىقتاۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا ۇيىتقى بولىپ, ولارعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى, سىي-سياپات جاسادى.
قاھارمان قالا – لەنينگراد قاسىرەتى تۋرالى كوزى قاراقتى ادامدار تاريحتان جاقسى بىلەدى. لەنينگراد ءۇشىن شايقاس 1941 جىلعى 8 قىركۇيەكتە باستالىپ, 1943 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن سوزىلدى. قالاعا جەڭىس تولىعىمەن 1944 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا عانا كەلدى. ياعني قالا وسى ۋاقىتقا دەيىن جاۋ قورشاۋىندا بولدى. لەنينگراد حالقى تۇپ-تۋرا 900 كۇن قاسىرەت شەكتى.
وسىناۋ تەڭدەسسىز 900 كۇننىڭ جىرى دا, سىرى دا ەشقاشان تاۋسىلماق ەمەس. ولىسپەي بەرىسپەۋدى سەرت ەتكەن لەنينگرادتىقتار جاۋعا تىزە بۇكپەي شايقاسىپ, وشپەس ەرلىك ونەگەسىن كورسەتتى. ۇلى جىراۋ جامبىل جاباەۆ اتامىزدىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» دەپ تەبىرەنە, تولعانا جىرلايتىن تۇسى دا سول كەز ەدى.
900 كۇن بويى جاۋ قورشاۋىندا قالعان لەنينگراد شايقاسى كەزىندە 640 مىڭنان استام ادام اشتىقتان قىرىلدى, جۇزدەگەن مىڭ ادام جاۋ سناريادتارى مەن اۆيابومبالاردان قازا تاپتى, ەۆاكۋاتسيا كەزىندە وققا ۇشقاندارى قانشاما؟!
تاريحي دەرەكتەردە لەنينگراد قورشاۋى كەزىندە 850 مىڭعا جۋىق بەيبىت تۇرعىن كوز جۇمدى دەلىنەدى. ال بۇعان قورشاۋ كەزىندە جاۋمەن جاعالاسىپ ءجۇرىپ شەيىت بولعان جاۋىنگەرلەردى قوسساڭىز, جالپى قۇربانداردىڭ سانى ميلليوننىڭ ۇستىنە جەتىپ جىعىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وسى تاقىرىپقا وراي ءبىز بۇگىن سونداي بوزداقتاردىڭ بىرەۋى تۋرالى ءسوز ەتكەندى ءجون كوردىك. ول – بۇرىنعى قاراتاس, قازىرگى قازىعۇرت اۋدانىنداعى قارجان اۋىلىنىڭ تۋماسى, وڭتۇستىك وڭىرىنەن شىققان تۇڭعىش اۆياينجەنەر, لەنينگراد قورشاۋىندا باستان-اياق بولىپ, ءاسكەر قاتارىندا جاۋمەن شايقاسقان جاۋىنگەر ءجۇنىس تاسقۇل ۇلى.
ءبىر وكىنىشتىسى, جەرگىلىكتى مۇراعاتتاردا ول كىسى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر مۇلدە جوق. ونىڭ اتى-ءجونى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جارىق كورگەن «بوزداقتار» ەسكەرتكىش كىتابىنا دا ەنگىزىلمەگەن. شىمكەنتتەگى ۇلكەن مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەگى تىزىمنەن دە تاپپايسىز. ونى ايتاسىز, وسىناۋ اردا ازاماتقا ءتىپتى ءوزى تۋىپ-وسكەن جەرىندەگى بەس-التى كوشەنىڭ اتاۋى دا بۇيىرماي قالعان.
بۇل كەلەڭسىزدىكتەردىڭ باستى سەبەبى – لەنينگراد شايقاسىنا باستان-اياق قاتىسۋشى ءجۇنىس اتامىز سوعىسقا ءوز اۋىلىنان, ءوز ولكەمىزدەن شاقىرىلماعان. ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە ول كىسى مۇلدە باسقا جاقتا اسكەري بورىشىن وتەپ ءجۇرگەن. ءجۇنىس تاسقۇل ۇلىنىڭ بۇل جاقتاعى ءتىزىمدەردە جوق بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى عانا.
ول كىسى سوندا سوعىس باستالعاندا قاي جەرلەردە جۇرگەن؟ ءجۇنىس اتانىڭ ءومىربايانى جايلى نە بىلەمىز؟ ەندى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە كەتەيىك.
ءجۇنىس تاسقۇل ۇلى – ۇلكەن دە ۇلگىلى وتباسىنداعى جەتى ۇل بالانىڭ ءبىرى بولعان. 1905 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قارجان اۋىلىندا ءدۇنيەگە كەلگەن ول 1920 جىلدارى كومسومول قاتارىنا ءوتكەن, 1924 جىلدان باستاپ ۆكپ(ب) ءمۇشەسى بولعان.
كەڭەس وكىمەتى ورناعان جىلدارى جوعارى جاقتان ءار اۋىلدان ءبىر بالادان وقۋعا جىبەرۋ جونىندە تاپسىرما كەلەدى. بۇل حاباردان ەلدىڭ ءبارى ۇرەيى ۇشىپ قورقىپ, بالالارىن وقۋعا جىبەرۋگە جۇرەكتەرى داۋالاماي تۇرعانىن كورگەندە ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بىردەي ۇلى سۋىرىلىپ شىعىپ, ەكى اۋىلدىڭ ەسەبىنەن وقۋعا بارۋعا بەل بۋادى. ولار – ءجۇنىس پەن ونىڭ بىرگە تۋعان باۋىرى ۇسەن تاسقۇلوۆتار ەدى.
اعايىندى ەكى جىگىت 1920-شى جىلداردىڭ سوڭىندا تاشكەنت قالاسىنداعى كيم اتىنداعى «فزۋ» مەكتەبىندە ءبىلىم الادى. سول تۇستا تۇسكەن ولاردىڭ سۋرەتتەرى ۇرپاقتارىنىڭ ارحيۆىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاۋلى. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان سول سۋرەتتەگى وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلعان 20-21 جاستاعى جىگىتتەردىڭ جۇزدەرى ەرەكشە جالىنداپ, كوزدەرى وت شاشا قارايدى.
ءيا, ولار بۇل توڭىرەكتەن شىققان تۇڭعىش وقىمىستى ادامدار بولاتىن. بۇل ەشبىر اسىرەلەۋسىز ايتىلعان تالاسسىز شىندىق.
تاشكەنتتەگى «فزۋ»-ءدى, ياعني فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىن, اۋىزەكى اڭگىمەدە «رابفاك» دەپ اتالاتىن وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن اعايىندى جىگىتتەر سول دەڭگەيدە قالىپ قويماي, ودان ءارى ءبىلىم الۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ ۇسەن زاڭگەرلىك وقۋدى تاڭداسا, ءجۇنىس اۆياينجەنەر ماماندىعىن الۋعا بەل بۋادى.
ءسوز رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىك, ۇسەن ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن لەنينگراد قالاسىندا بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى, لەنينگرادتا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى لاۋازىمىندا بولادى. كەيىننەن زاڭ سالاسىنا اۋىسىپ, قازاقستانعا قونىس اۋدارادى. تالدىقورعان وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىندا, ياعني ءۇشارال قالاسىندا پروكۋرور قىزمەتىندە جۇرگەندە 1942 جىلدىڭ 12-قاڭتارىندا سوعىسقا اتتانادى. الايدا, وكىنىشكە وراي, ول اعامىز سوعىستان قايتىپ ورالمادى, ارتىندا ءۇش پەرزەنتى قالدى.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. ال ءبىز ەندى لەنينگراد قورشاۋىنىڭ كۋاگەرى ءجۇنىس اعامىزدىڭ جايىنا قايتا ورالايىق.
ايرىقشا نازار اۋدارارلىق ءجايت, ءجۇنىس اعامىز «رابفاكتان» كەيىن سول تۇستاعى وتە سيرەك ءارى جوعارى باعالاناتىن ماماندىق بويىنشا لەنينگراد قالاسىنداعى ازاماتتىق اۋە فلوتى (گۆف) ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ونى 1935 جىلى ويداعىداي ءبىتىرىپ, اۆياتسيا ينجەنەرى ماماندىعىن الىپ شىعادى.
وسى ارادا ءبىر ءسات وي جىبەرىپ كورىڭىز. سوناۋ 1935 جىلدارى ءبىر قيىرداعى لەنينگرادتا اۆياتسيا ينجەنەرى اتانۋ دەگەنىڭىز ۇلكەن جەتىستىك, ەرەكشە وقيعا ەمەس پە؟ ول كەزدە مۇنداي دارەجەدە ءبىلىم الۋ تۇكپىردەگى اۋىل قازاعىنىڭ بالاسى ءۇشىن ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە دە كىرە بەرمەيتىن جاعداي ەكەنى دە راس. ەگەر سۇم سوعىس باستالىپ كەتپەگەندە ول كىسىلەر الدەقايدا بيىكتەن كورىنىپ, حالقىنا بۇدان دا زور قىزمەت كورسەتەر ەدى-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىڭ.
سونىمەن, ءجۇنىس اعامىز 1935 جىلى ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. اسكەردە قىزىلتۋلى بالتىق فلوتىنىڭ ۇشقىشتار پولكىندە اۆياتسيا ينجەنەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
1940 جىلى ولاردىڭ اسكەري پولكى تاللين قالاسىنا كوشىرىلەدى. ءجۇنىس تاسقۇل ۇلى ۇلى وتان سوعىسىن سول جاقتا قارسى الادى. 1941 جىلدىڭ جازىندا, ياعني سوعىس باستالعان كەزدە بالتىق فلوتىنىڭ ۇشقىشتار پولكى لەنينگراد قالاسىنا جىبەرىلەدى. مىنە, ءجۇنىستىڭ بۇدان كەيىنگى جاۋىنگەرلىك ءومىرى وسى قالامەن تىكەلەي بايلانىستا ءوربيدى.
1941 جىلدىڭ كۇزىندە لەنينگراد قالاسى جاۋ قورشاۋىندا قالعان كەزدە الدا 900 تاۋلىككە سوزىلاتىن ازاپتى كۇندەر كۇتىپ تۇرعانىن ول كەزدە كىم بولجاپتى دەيسىز؟ ءجۇنىس اعامىز دا مىڭداعان لەنينگرادتىقتارمەن بىرگە بارلىق اۋىرتپاشىلىقتى باستان كەشىرەدى. اشتىقتان, سۋىقتان, جاۋ بومباسىنان ونداعان مىڭ ادام اجال قۇشىپ جاتقان شاقتا ءجۇنىس اعامىز دا جارالانىپ ءارى اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ, گوسپيتالگە تۇسەدى.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەر» دەگەن ەمەس پە, سونداي الاپات اجال اپانىنان امان شىعۋ دا تاعدىردىڭ تارتقان سىيى شىعار.
الايدا, ءبىر وكىنىشتىسى, ءجۇنىس اعامىز لەنينگراد قورشاۋىنان ايىقپاس دەرت جاپسىرىپ شىعادى. سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارى اعامىز سوعىس مۇگەدەگى رەتىندە اسكەردەن بوساتىلادى. بۇل تۇستا ول كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان.
ءجۇنىس اعامىز سوعىس باستالماي تۇرىپ-اق وتباسىلى بولاتىن. ونىڭ جۇبايى مەن قىزى باستاپقىدا لەنينگراد قالاسىندا تۇرعان. 1942 جىلى ولار قورشاۋداعى قالادان تىلعا ەۆاكۋاتسيالانعان ەلدىڭ قاتارىندا تاتار اسسر-ءىن پانالايدى. ال سوعىس اياقتالار تۇستا ءجۇنىس اعامىز وتباسىمەن تابىسىپ, 1945 جىلى تاشكەنت قالاسىنا ورالادى. سول جىلدارى ول ءوزبەك سسر-ءى ەت جانە ءسۇت ونەركاسىبى مينيسترلىگىندە مينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
ول كەزدەردە وقىعان, كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ از كەزى عوي. ءجۇنىس اعامىز دەنى ساۋ, ءوزى امان بولعاندا بۇدان دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالار ما ەدى, بىراق, اتتەڭ, ول كىسىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولمادى. لەنينگراد قورشاۋى كەزىندە تاپقان اۋرۋى اسقىنىپ كەتىپ, اقىرى داۋاسىز دەرت دەگەنىن ىستەدى. 1955 جىلدىڭ تامىز ايىندا قازىرگى «التىنتوبە» اۋىلىندا تۇراتىن تۋعان اعاسى وماردىڭ ۇيىنە كەلگەن ول كوپ ۇزاماي وسى جەردە كوز جۇمادى. سوندا ول 50-گە ءالى تولماعان ەكەن.
كوڭىلگە ءبىر مەدەۋ بولارى, كەزىندە تۋعان جەردەن جىراققا كەتىپ, وقۋ-ءبىلىم سوڭىندا ءجۇرگەن, ەل-جۇرتىنىڭ ۇلكەن ءۇمىتىن ارقالاپ, سان ءتۇرلى قىزمەت اتقارعان, سودان سۇراپىل سوعىسقا تاپ بولىپ, وتان ءۇشىن وت كەشۋدى دە باستان وتكەرگەن ابزال ازاماتقا تۇبىندە ءوزى تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرىپتى. ول كىسىنىڭ بەيىتى قازىرگى «التىنتوبە» اۋىلىنىڭ شىعىس تۇسىنداعى زيراتتا جاتىر. جۇبايى ءاسيا مەن قىزى عاليا سول زاماننىڭ ءوزىندە ونىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا ارنايى تۇردە الىستان اكەپ قۇلپىتاس ورناتقان ەكەن. ارى وتكەن – بەرى وتكەندە ول قۇلپىتاس ءالى كۇنگە دەيىن مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەدى. سودان بەرى ارادا الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى.
ءجۇنىس اعامىزدىڭ ارتىندا جالعىز عانا تۇياق قالدى. ول – عاليا جۇنىسقىزى تاسقۇلوۆا. كەزىندە ول كىسى ۇزاق جىلدار بويى ءوزى تۋىپ-وسكەن لەنينگراد قالاسىندا عۇمىر كەشتى, سول جاقتا وتباسىلى بولدى, ەكى ۇلىنان بىرنەشە نەمەرە ءسۇيدى. ال وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ولار يزرايل مەملەكەتىنە قونىس اۋداردى.
اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعىنداي بولىپ اردا ازاماتتىڭ ارتىندا قالعان عاليا جۇنىسقىزى الداعى اقپان ايىندا مەرەيلى جەتپىس بەس جاسقا تولماق.
«ءومىر – وزەن» دەگەن وسى دا. سۋ اعادى, تاس قالادى. وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ, ەلى ءۇشىن ەتىگىمەن سۋ كەشكەن ەرلەردىڭ ەسىمدەرى دە ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسكە الىنىپ, ءاردايىم جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرۋعا ءتيىس.
يسا ومار.
شىمكەنت.