جاستايىنان جاساندى تۇسىك جاساتۋشىلار كوپ

ەرتە جۇكتى بولعان جاس­وس­پى­رىمدەر, زورلىق-زومبىلىققا ۇشى­راعان جەتكىنشەكتەر ماسە­لە­سىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇرتشىلىقتىڭ, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ نازارىن وسى جاعدايعا اۋدارۋعا كۇش سالىپ ءجۇر. 

«زامانىنا قاراي – ادامى» دەسەك تە, وتپەلى جاس – اعزاسى تولىس­پاعان, تاجىريبەسى جوق جاستار­دىڭ ءتۇرلى قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىن كەزەڭى. وتپەلى كەزەڭدە قانى قىزۋ البىرت جاس ويلانباي جاساعان قىلىقتارىنا ءومىر بويى جاۋاپ بەرەتىندىگىن بىلە بەرمەيدى. ارينە, مۇنداي قاۋىپ-قاتەردىڭ ءتۇرى الۋان. جىنىستىق جولدارمەن جۇعاتىن ينفەكتسيا­لاردى ايتپاعاندا, سوڭى اجال قۇشتىراتىن ايتۆ سياقتى ەمى جوق ۆيرۋس­تار بار. ونىڭ قاسىندا جەتىل­مەي جاتىپ جۇكتى بولىپ قالۋ­دىڭ ءوزى دە كەيدە قايعىعا سوقتىرادى. وكىنىشتىسى, بارلىق جاعداي­دا اياعى اۋىر بولعان قىز بالا بويى­نا بىتكەن شارانادان قۇ­تى­لۋعا اسىعاتىنى ايان. ال جا­ساندى تۇسىك جاساتۋدىڭ ءتۇبى – بەدەۋلىك. قازىر ەلىمىزدە نەكەگە تۇرعان جۇپتاردىڭ 17 پايى­زى بەدەۋلىك تاقسىرەتىن تارتىپ وتىر.

ءارتۇرلى زەرتتەۋلەرگە سۇ­­­­يەن­­س­ەك, ەلى­مىز­دەگى 15-19 جاس ارا­لى­­عىنداعى جاس­­وس­پى­رىم­دەردىڭ 30 پايىزى بەلسەندى جىنىستىق قارىم-قاتىناستا ءومىر سۇرەدى. بۇل دەرەكپەن ەسەپتەسپەسكە بولمايدى. ەگەر ءار ءۇشىنشى ءجاسوسپىرىم جىنىستىق قارىم-قاتىناستا بولسا, ونىڭ مىن­دەت­تى تۇردە سالدارى دا قوساق­تاسىپ جۇرمەك. بۇل – جىنىس­تىق جۇقپالى اۋرۋلار ياكي جۇكتىلىك. مۇندايدا جاس­وس­پى­رىمدەردىڭ بارلىعى دەرلىك قان­داي جاعدايعا دۋشار بولعانى جايلى اتا-اناسىنا جۇمعان اۋزىن اشپايدى. 

قايبىر جىلى سەكسۋالدىق ساۋاتتىلىق باعدارلامالار اۆتورى, حالىقارالىق مەديتسينالىق كومپانيانىڭ كورپوراتيۆتىك ترە­نە­رى يۋليا يارمولەنكو (ۋكراينا) ەرە­سەكتەر مەن بالالار ارا­سىندا تا­جىريبەلىك لەكتسيالار جۇرگىزە وتى­رىپ, ءوزىنىڭ Sexinforia.com بلوگىندا بۇل وتە شىكامشىل ءارى شەتىن ماسەلە ەكەندىگىن ايتا كەلە: «سول جولى ءوزىمنىڭ تولىق دارمەنسىزدىگىمدى سەزىنگەنىم ەسىمدە. جىنىستىق زورلىق تۋرالى بلوگىمنان كەيىنگى ءبىر لەكتسيادا 10-12 جاسار ەڭ باتىل قىز ورنى­نان تۇرىپ: «مەن اناما بارىپ, مەنى ەرەسەك ەركەك سيپالادى دە­سەم, بۇل وتە وعاش بولار ەدى. ايتپايمىن», دەدى. ال قالعاندارى قىزدى قۇپتاپ, باس­تارىن يزەدى. دەمەك, وسى جاع­داي­عا دۋشار بولسا, ەش­قايسىسى دا اتا-اناسىنا ايتپايدى... 

سوندىقتان قۇزىرلى مەكەمەلەر 16 جاستان باستاپ ەر­ى­كتى تۇر­دە, ءوز بەتىنشە مە­دي­تسي­­­نا­­لىق كو­مەك­كە جۇگىنۋگە, شە­شىم قابىل­داۋعا رۇقسات بەرۋ­دى قاراستىرۋ­عا ءماجبۇر. دەگەن­مەن, مۇنىڭ ايا­عى قازىرگى كور­سەت­كىش­تەردى قاي جا­عى­نا قاراي بۇراتىنىن ەشكىم بولجاپ بەرە المايدى. 

«الەمنىڭ كوپتەگەن مەم­لە­كەت­تەرى, ونىڭ ىشىندە رەسەي, وزبەكستان, بەلارۋس, مولدوۆو, ۋكراينا ەلدەرىندە ەرىكتى اق­پا­رات­تاندىرۋ كەلىسىمى 15 جاس بولىپ بەلگىلەنگەن. ياعني بۇل ەل­دەردە 15 جاستان باس­تاپ ءوز بەتىنشە مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ باياعىدان بار. ونىڭ سوگە جاماندايتىن تۇگى جوق. ويتكەنى 15-18 جاس ارالىعىنداعىلار جەتكىلىكتى تۇردە ەرەسەك سانالادى. ولار قانداي دا ءبىر جاعدايعا تاپ بولعاندا ءوز بەتتەرىنشە ويلانىپ, شەشىم قابىلداۋى ءتيىس», دەيدى بۇۇ-نىڭ ەلىمىزدەگى حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورى­نىڭ اتقارۋشى وكىلى رايىم­بەك سيسەماليەۆ.

جىنىستىق جولمەن بە­رى­لەتىن ينفەكتسيالاردىڭ ەڭ جو­عا­رى دەڭگەيى 14 پەن 24 جاس ارالى­عىنداعىلاردا بايقالادى. ما­سەلەن, جۋىردا حالىقارالىق پار­لا­مەنتارالىق «جاستارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا. ەشكىمدى نازاردان تىس قالدىرمايمىز» اتتى كونفەرەنتسيادا ماڭىزدى دە­ك­لا­راتسيا قابىلداندى. بۇل قۇ­جات جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋ­لىعىنا ەرەكشە نازار اۋ­دا­رۋ­عا شاقىرادى. دە­كل­ا­را­تسيانىڭ 14, 15, 16, 17 پۋنكت­ت­ەرىندە ءبىرىنشى كەزەكتە جاس­تار­دىڭ العاشقى مەديتسينالىق كومەك الۋىنا قول­جەتىمدىلىك پەن تۇسىنىستىكتى بۇرىنعىدان دا كوتەرىپ, اسىرەسە جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋ, ونىڭ ىشىندە سپيد پەن جىنىستىق تار­بيەگە ارنالعان جولدار قارالعان. كەزەكتى 16 پۋنك­­­تتە جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق فاكتورلارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ, ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق, مادەني, سالت-داستۇرلىك كەدەرگىلەر, قارجىلىق قيىندىقتار, ەرتە نەكە قۇرۋدى ازايتۋ, قالاماعان جۇكتىلىك, ءوز وزىنە قول جۇمساۋدان, باقىتسىز وقي­عا­لاردان ساقتاندىرۋ قام­تىل­عان. سوڭعى پۋنكت جاس­تاردىڭ قانداي جاعدايعا دۋشار بولماسىن, اقپاراتتىڭ كەڭ اۋقىمى مەن سانيتارلىق اعارتۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە سەكسۋالدىق, رەپرودۋكتيۆتىك جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىق سا­ۋال­­­دارىندا اقپاراتتىق كوممۋ­ني­­كاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ين­نوۆاتسيالىق ادىستەردى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن پايدالانۋ قاراستىرىلعان. 

ستاتيستيكا بويىنشا ەلى­مىز­دە جىلىنا 15-18 جاستاعى 1 مىڭ قىزدىڭ 36-سى انا بولعان. قى­تاي­دا ءار 1000 قىزدىڭ ەكەۋى عانا بوسانادى. بۇل ايىرماشىلىق قا­زاقستاندا مەديتسينالىق قىز­مەت­كە, ارنايى دارىلەرگە جانە الدىن الۋ بىلىمىنە قول­جەتىم­سىز­دىكتەن تۋىنداپ وتىرعان كو­رى­نەدى.

ءوز كەزەگىندە سەناتور داريعا نازارباەۆا دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­­نيسترلىگىنىڭ جوعارىداعى ۇسى­­­­نى­­سىنا قاتىستى ءالى دە جاع­­­داي­دى ابدەن ەكشەپ بارىپ شە­شىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايت­تى. ويتكەنى اتا-انانىڭ رۇق­سا­تى­نىز تۇسىك جاساتۋدىڭ سال­دارى قا­ۋىپ­تى ەكەندىگىن ءبىل­دىر­دى. 

«اتا-اناسىنىڭ كەلىسىمىنسىز 16 جاس­تاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ جاسان­دى تۇسىك جاساتۋى» تۋرالى جاڭالىق ۇسىنىستاردىڭ ءبىر بو­لىگى عانا. نەگىزى بۇل وتە كۇر­دەلى تاقىرىپ. سوندىقتان ءار سوزگە اباي بولۋ كەرەك. ءبىز­دىڭ ۇيىم بۇل ءسوزدى جوققا شى­عار­ماي­دى, ول جەردە تەك جاساندى تۇسىك ماسەلەسى عانا ەمەس, سونى­مەن قا­­تار جاس­وسپىرىمدەرگە الدىن الا سا­­ۋات­تاندىرۋ جانە ومىر­لىك ماڭىزى جايىندا دا اي­تىلعان بولاتىن», دەيدى بۇۇ قورىنىڭ قازاقستانداعى ات­قارۋ­شى وكىلى ر.سيسەماليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا ەلىمىزدە 15-18 جاس ارالىعىنداعى ازامات­­تاردىڭ 30 پايىزى توسەك قا­تى­ناسىنا تۇسەدى. مىنە, وسى جاس­تار­دىڭ اتا-انانىڭ كو­مە­گىن­سىز وزدەرىنە كومەكتەسە الماي­تىنى قات­تى قىنجىلتادى. كوپتەگەن قاۋىپ­­تى اۋرۋ­ جى­نىس­تىق جول­­مەن پايدا بولادى جانە تارا­لادى. ءبىزدىڭ جاستار بۇل تۇر­­عىدا ساۋاتسىز, سەبەبى ۇيدە بۇل تاقىرىپتا اڭگىمە قوز­عال­­ماي­دى, مەكتەپتەردە ارنا­يى ءپان جوق. ال مەديتسينالىق قىز­مەت­كەرلەر رۇقساتسىز كومەك بەرە المايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا كامەلەتتىك جاستى 18 جاس دەپ ەسەپتەيدى. رەسەيدە 14 جاستان باس­تاپ, وزبەكستاندا 15 جاس­تان باستاپ جاسوسپىرىمدەر ءوز ەركىمەن شەشىم قابىلداۋعا مۇم­كىن­دىك­تەرى بار. قازاقستاندا وسى جاستاعى ادامعا بالا رەتىندە قاراۋ قالىپتاسقان, بۇل – قاتە. 16 جاستاعى ءجاسوسپىرىم ەسى كىر­گەن, ءوز بەتىنشە ويلاي الاتىن ازا­ماتقا جاتادى.

بۇل ماسەلەگە قاتىستى دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ءلاززات اقتاەۆا: «قول­دانىستاعى زاڭناماعا ساي­كەس كامەلەتكە تولماعان بالا­لار­عا اتا-انا رۇق­سا­تىنسىز مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋ جاسى شەكتەلگەن. بۇل شەك­تەۋ قالاماعان جۇكتىلىك, تۇسىك جاساتۋ جانە مەرزىمىنەن بۇ­رىن بوسانۋ كەزىندە كا­مە­لەتكە تولماعاندارعا ۋاقتىلى مە­دي­تسينالىق قىزمەت الۋعا كەدەرگى كەل­­­تى­­رەدى», دەگەن بولاتىن. ۆيتسە-مينيستر وسى ستاتيستيكاعا ساي­كەس, سوڭعى ءۇش جىلدا جاسوس­­­پىرىمدەر اراسىنداعى بوسانۋ كور­سەت­كى­شىنىڭ 26 پايىز تومەن­دە­گەنىنە قاراماستان, قازاقستان 15-18 جاستاعى جەت­كىن­­شەكتەردىڭ بوسا­نۋ دەڭگەيى بويىنشا الەمدە بولگاريا, مول­داۆيا, ەستونيا جانە وزگە پوستكەڭەستىك ەلدەرمەن قا­تار كوش باستاپ تۇرعانىن ايتتى.

UNFPA اقپاراتىنا سايكەس, جىل سايىن قازاقستاندا جاس­وس­پىرىمدەر اراسىندا 6 مىڭ جۇك­تىلىك تىركەلەدى. شامامەن ءار ءۇشىنشى جەتكىنشەك تۇسىك جاساتادى. «وسىعان بايلانىس­تى «حالىق دەنساۋلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسىنا 16 جاس­تان باستاپ اتا-انا كەلىسىمىنسىز مە­ديتسينالىق قىزمەت الۋعا كە­پىل­دىك بەرەتىن نورمانى قوسۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى ل.اقتاەۆا.

ايتقانداي, وسى وزەكتى ما­­سە­­لەگە وراي 27 قاراشادا كەزەك­­تى رەت قا­­زاق­ستانداعى بۇۇ كەڭ­­­سە­­سىن­دە كە­لەلى جيىن ءوتتى. جي­ىنعا Y-PEER جاستار قوز­عا­لى­سىنىڭ دا مۇشەلەرى شا­قىرىلدى.

– بىزدە جىگىتتەر دە, قىزدار دا دەنساۋلىعىندا كىنارات بول­عان جاعدايدا 18 جاسقا تولما­يىن­شا, گينەكولوگكە دە, اندرولوگكە دە ءوز بەتىنشە قارالا المايدى. كامەلەتكە جەتپەي مۇنداي ماسەلە تۋىن­داسا, ءبىز ونى اكە-شەشە­مىزگە ايتا ال­­ماي­مىز. ونىڭ ۇس­تىنە ستۋدەنتتەر­دىڭ كوپشى­لىگى باس­قا قالا­­لاردا تۇرادى. ءبىر جاع­دايعا تاپ بولسا, اتا-اناسىز دارىگەر قابىلدامايدى. ءوز بەتىنشە مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇگىنۋ جاسىن ازايتسا, بۇل كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشەتىن ەدى, – دەيدى Y-PEER مۇشەسى ايدانا ەسلامعالي.

سول سياقتى قازاقستانداعى جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆ­تىك دەنساۋلىق قا­ۋىم­داس­تى­عى­نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, اكۋشەر-گينەكولوگ گالينا گرەبەننيكوۆا جاس­تاردىڭ دەن­­­­­­­ساۋ­لىعىن دۇرىس­تاۋ­عا قا­تىستى ءۇش شارتتى العا تارتتى. بۇعان ادام­گەر­شى­­لىك­تى جى­نىستىق تاربيە, مەدي­تسي­نا­لىق قىزمەتتەردىڭ ىشىندە رە­پرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن جۇك­تى­لىكتەن ساقتاندىراتىن پرە­پاراتتارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە 16 جاستان باستاپ ءوز بەتىنشە دارىگەرگە قارالۋدى قامتاماسىز ەتۋ كىرەدى.

ايناش ەسالي,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى