استانادا قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن «قازاقستاننىڭ ازامات-تىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ازاماتتىق قوعام جانە مەملەكەت: ديالوگ. سەرىكتەستىك. سەنىم» تاقىرىبىندا VIII ازاماتتىق فورۋم باستالدى.
فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن 850-دەن اسا دەلەگات قاتىسۋدا. ەكى كۇنگە سوزىلاتىن جيىن بارىسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ سالاسىندا قوماقتى تاجىريبە جيناقتاعان 100-دەن اسا كاسىبي ساراپشى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مينيسترلەر, قوعام بەلسەندىلەرى بايانداما جاسايدى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ۋاقىت ارالىعىندا فورۋمنان فورۋمعا دەيىنگى كەزەڭدەگى جيناقتالعان ورتاق ماسەلەلەردى تالقىلاپ, شەشىلۋ جولدارىن قاراستىرۋمەن قاتار, ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان ءتيىمدى جوبالار جايىندا دا ايتىلماق.
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان كالەتاەۆ وسى جيىن ازاماتتىق قوعام دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. فورۋم ەكى جىل سايىن وتكەنىمەن, بۇل الاڭداعى تالقىلانعان, شەشىم تاپقان ماسەلەلەر ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا سەرپىلىس بەرىپ كەلەدى.
– بيىل فورۋم ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن دە ماڭىزدى بولا تۇسپەك. ەكىنشىدەن, فورۋمدا ءارى قارايعى تىرشىلىگىمىزدى انىقتايتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بەتىن اشىپ الامىز. بىزگە ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە قانداي دا ءبىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى نەمەسە قانداي دا ءبىر ساياسي شەشىمدەردى قابىلداماس بۇرىن قوعامنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ماڭىزدى, – دەدى د.كالەتاەۆ.
وسى ارادان ءسال شەگىنىس جاساساق, وتكەن تاريحىمىزدان ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇلى دالاعا جات ەمەستىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ونىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى مەن داستۇرلەرى كەشەگى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان. وركەنيەتتىڭ, اشىقتىقتىڭ, «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق» ۇعىمىنىڭ قازاق جەرىنەن باستالعاندىعىن مەڭزەيتىن ۇتىمدى جاقتارى ەلباسىنىڭ جۋىردا عانا جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى قۇندى ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى.
ال جاڭا زاماندا, دالىرەك ايتقاندا 2000 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەركىن دە ەڭسەلى ءارى قاۋىپسىز قوعامعا» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەتكە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قۇرۋ تۋرالى العاشقى تاپسىرمالار بەرىلدى. مىنە, سول ۋاقىتتان باستاپ, ءوسىپ-ءونىپ, جەتىلگەن, مول تاجىريبە جيناقتاعان ۇيىمدار بۇگىندە ابدەن كەمەلدەنگەن شاققا جەتتى.
بۇل باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعى فورۋمنىڭ «مەن سەنەمىن 2.0» TEDx تۇرىندەگى الەۋمەتتىك جوبالار كونفەرەنتسياسىمەن اشىلۋىندا-اق اڭعارىلدى. زامانداستاردىڭ تاريحىن جەتكىزۋ ارقىلى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى, قوعامدىق جاڭعىرىق تۋدىرعان وقيعالاردى بايانداۋشىلار ەش ىركىلىسسىز اشىق اڭگىمە ايتا ءبىلدى. ءبىر ەسكەرەرلىگى, ورتاعا شىعىپ ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن سپيكەرلەردىڭ دەنى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قوعامدىق پىكىر تۋعىزا الاتىن جانە تۋعىزىپ تا جۇرگەن جاندار ەدى.
ماسەلەن, ءانشى اقمارجان كوشەرباەۆا الدىمەن جۇرتشىلىققا «قىز تاعدىرى» اتتى بەينەبايانىن كورسەتىپ الىپ, سودان سوڭ تاستاندى بالالار, ەرتە جۇكتىلىك, جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وي تولعادى. ءاربىر ويىن ناقتى وقيعالارمەن بايلانىستىرا ءبىلدى.
ال «ماما PRO» كوۆوركينگتىك جانە جاتتىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايجان ءالجانوۆا ەرەكشە بالالارعا قامقورلىق جايىن, «كوك جايلاۋدى قورعايىق» بەلسەندىلەر توبىنىڭ قاتىسۋشىسى دميتري جۋكوۆ وسى تابيعي دەمالىس الاڭىنا بايلانىستى احۋالدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك جانە مۋنيتسيپالدىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جانە اشىقتىعىن قاداعالاۋ جونىندەگى جوبا جەتەكشىسى شولپان ايتەنوۆا مەن باسقالارى دا وزدەرى تاڭداعان, قولعا العان سالالارى بويىنشا اقپاراتتارىمەن ءبولىستى.
ال پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆا بەلگىلى جۋرناليست دانا نۇرجىگىتپەن دەلەگاتتار الدىنداعى سۇحباتىندا ازاماتتىق سەكتوردىڭ كەلەشەگى تۋرالى اڭگىمە ءوربىتتى.
«قازىرگى تاڭدا الەمدىك ساياساتتا, قوعامدىق باستامالاردا ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگى تۋرالى كوپ ايتىلادى. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي قانداي دەپ ويلايسىز؟» دەپ سۇراق قويدى د.نۇرجىگىت.
قويىلعان ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ايدا بالاەۆا جالپى, ايەلدەر – مەملەكەتتىڭ تىرەگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل تۋرالى ءاردايىم مەملەكەت باسشىسى دا ايتىپ كەلەدى. ەلباسى ءوز سوزىندە ء«ىستى ايەلدەرگە تاپسىرعان دۇرىس, سەبەبى ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول» دەپ ايتىپ وتىرادى. سوندىقتان ايەلدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى مول ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق ايەلدەر قانداي جۇمىسپەن اينالىسۋدى ءجون دەپ تاپسا دا بارلىق جاعداي جاسالعان. ەر بولسىن, ايەل بولسىن ەلىمىزدەگى جاۋاپكەرشىلىگى مول كەز كەلگەن ازامات ءوز ماقساتىنا جەتە الادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, جۋرناليستيكادا دا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردا دا بارلىق سالادا. سوندىقتان ايەلدەر, البەتتە – مەملەكەتتىڭ تىرەگى», دەدى ا.بالاەۆا.
سونىمەن قاتار دانا نۇرجىگىت ازاماتتىق سەكتوردى كۇتىپ تۇرعان وزگەرىستەرگە قاتىستى ايدا بالاەۆانىڭ پىكىرىن سۇرادى. «مەنىڭ ويىمشا, وزگەرىستەر كۇنى ەرتەڭ باستالىپ كەتۋى كەرەك. ءتىپتى بۇگىن دە... سەبەبى مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە, وسى فورۋمداعى ءبىزدىڭ كەزدەسۋ كوپتەگەن ماڭىزدى ءارى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ناقتى شارالاردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تيىسىنشە, بۇل شارالار وتە ءتيىمدى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ءبارى دە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا اقپاراتتاندىرىپ ءىس اتقارسا, ماقسات ورىندالادى. ءبىزدىڭ وسىلاي جينالىپ, ماسەلەلەردى تالقىلاۋىمىزدىڭ ماڭىزى زور, دەپ جاۋاپ بەردى ا.بالاەۆا.
سونداي-اق ا.بالاەۆا بۇل فورۋم بۇعان دەيىنگى باستالعان جۇمىستاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋى تيىستىگىن, ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسى بولۋى سياقتى نەگىزگى قۇندىلىقتار حالىقتى بىرىكتىرە تۇسەتىنىن, الەۋەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماقسات-مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارشا قازاقستاندىقتارعا ورتاق ءىس ەكەنىن جەتكىزدى.
جالپى, فورۋم اياسىندا وسىنداي ماڭىزدى ويلار مەن قۇندى پىكىرلەر ايتىلاتىن سەمينارلار, شەبەرلىك سىنىپتارى, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, پىكىرتالاس الاڭدارى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارىمەن سالالىق كەزدەسۋلەر فورماتىنداعى تاقىرىپتىق سەسسيالار 35 الاڭدا وتۋدە. وسى ورايدا, جان-جاقتان كەلگەن دەلەگاتتارمەن دە تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, ازاماتتىق فورۋمنان قانداي ناتيجە كۇتەتىندىكتەرىن بىلگەن ەدىك.
سۇلتان كارتوەۆ, «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى (شىعىس قازاقستان وبلىسى):
– مەن ءۇشىن بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى مەن 2003 جىلى قازان ايىندا وتكەن ەڭ العاشقى ازاماتتىق فورۋمعا دا قاتىسقانمىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا بەلسەنە ارالاسىپ كەلەمىن. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرگە جەتۋى ءۇشىن ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعاراتىنداي» بىرلىك قاجەت ەكەندىگىن ۇدايى ايتىپ وتىرادى. وعان قوسا, ازاماتتىق قوعام, بيزنەس پەن بيلىكتىڭ كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت ەكەندىگىن ۇنەمى ەسكە سالىپ كەلەدى. سوندىقتان وسى جولعى فورۋمدا قوعامىمىزدىڭ وسى ءۇش تارماعىنىڭ الداعى ۋاقىتتا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىن جانداندىرا تۇسەتىن شەشىم قابىلدانادى دەگەن ويدامىن. ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋى حالىقتىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى.
قايداربەك قۇرماشەۆ, «اقجول-ماحامبەت» مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ جەتەكشىسى (اتىراۋ وبلىسى):
– مەن فورۋمعا اتىراۋ وبلىسى ماحامبەت اۋدانىنان كەلىپ وتىرمىن. ال قوعامدىق بىرلەستىگىمىزدى 2016 جىلى قۇردىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ءبىزدىڭ وڭىردە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا كومەك بەرىلىپ كەلەدى. بۇگىنگىدەي جاعدايدا جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن دا ايتىپ وتكەن ابزال. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ماحامبەت اۋدانىنداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىستارى جاندانىپ, اياقتارىنان تۇرا باستادى. «اقجول-ماحامبەت» مۇگەدەكتەر قوعامى اۋىلدىق جەردەگى قولداۋعا ءزارۋ مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى مىندەتىنە العان. جانى جابىرقاۋ جاندار مەن اتقارۋشى بيلىك اراسىندا كوپىر بولۋعا تىرىسىپ كەلەمىز. اتاپ ايتقاندا, قازىر اۋىلدىق جەرلەردە ءى جانە ءىى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە جۇمىس تابىلا بەرمەيدى. جۇمىس بەرۋشىلەر دە ولاردى جاقىنداتۋعا ق ۇلىقسىز. الايدا, مۇگەدەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋعا ەلباسىنىڭ ءوزى تاپسىرما بەردى ەمەس پە!؟ ولاردى ارنايى ماماندىقتارعا وقىتىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ كىم-كىمگە دە اسا سالماق بولمايدى. ءبىزدىڭ اۋداندا قازىر پاندۋستار سالىنا باستادى, العاشقى «ينۆاتاكسي» كولىگى الىنىپ جاتىر. قازىر وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا اۋدانداعى 989 مۇگەدەكتىڭ كوبى ەڭسەلەرىن كوتەرىپ, قوعامنىڭ تولىق مۇشەسى رەتىندە سەزىنە باستادى. مۇنىڭ بارلىعى – پرەزيدەنتىمىزدىڭ قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسى.
فورۋمنىڭ بۇگىنگى جۇمىسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋى جوسپارلانعان.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»