ۇلتتىق ۇستانىمى بار ادام ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى ناعىز جاڭالىق بولدى.
زامانداستارىمىزدىڭ عانا ەمەس, اعا ۇرپاقتىڭ دا ۇعىمىندا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدى تەك قايعىلى جاعىنان ەستە ساقتاپ, ونى قازاق حالقىنىڭ باستان كەشكەن بىتپەيتىن قاسىرەتى مەن تراگەديالىق وقيعالارى دەپ قابىلداپ ءجۇر. بۇل قايعى-قاسىرەت قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن شاراسىز تاعدىرى دەگەندەي پىكىر قالىپتاستىردى. راسىندا, مۇنداي كوزقاراسقا تۇرتكى بولعان تاريحي وقيعالار دا جەتكىلىكتى: گەنوتسيدتىك سيپاتقا يە بولعان الاپات اشارشىلىق, جوڭعار شاپقىنشىلىعى, اقتابان-شۇبىرىندى زامانى, 30-جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, «الاش» قوزعالىسى كوشباسشىلارىنىڭ ازاتتىق جولىندا قۇربان بولۋى, جەلتوقسان وقيعاسى جانە 80-جىلدارداعى قازاق جاستارىن قۋدالاۋ...
مۇنداي تولاسسىز قاسىرەتتىڭ ءمانىن ۇعىنعان ادام بارىنەن بۇرىن حالىقتىڭ امان قالۋىن ويلايدى. مۇمكىن, سول سەبەپتەن بولار, ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق تاريحىمىزدى بىتىسپەيتىن كۇرەس دەپ تۇسىنەمىز, ال ۇلتتىق ۇستانىمدى – تىعىرىقتان, بىتپەيتىن اپاتتاردان قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى دەپ قابىلدايمىز. پروگرەسس, جاڭا تەحنولوگيالار, اشىق دۇنيەمەن قاتىناسۋ – بۇلاردىڭ ءبارىن ازاپ شەگۋدىڭ تاريحي تۇجىرىمداماسى اياسىندا كەيىنگە شەگەرىپ, ىعىستىرىپ تاستادىق.
الايدا, ەلباسى تاريحي پوزيتيۆيزم نەمەسە تاريحتى جاعىمدى جاعىنان تانۋ تۇرعىسىنان وتكەننىڭ جاڭا بەيمالىم تۇسىن كورسەتىپ بەردى.
مەن جانە مەنىڭ كوپتەگەن ارىپتەسىم ءۇشىن مۇنداي كوزقاراس – توسىننان كوتەرىلگەن ماڭىزدى باستاما. بiراق ەلباسىمىز ءاربىر ءسوزدى مىسالدارمەن دالەلدەپ, ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تولىق اشىلماعان دۇنيەلەردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە شاقىرىپ وتىر.
ءبىر قاراعاندا, ماقالاداعى كەيبiر نارسەلەر بۇرىننان بەلگiلi سياقتى, بىراق ولاردى كاسىبي تاريحشىلار ەمەس, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عانا بiر جۇيەگە بىرىكتىرىپ, وسىنداي باعىتتا قاراستىرۋدى ۇسىندى. ماسەلەن, اتقا مiنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى بارشامىزعا ابدەن تانىمال, كوزىمىز دە, قولىمىز دا ۇيرەنگەن, بۇرىننان كەلە جاتقان تۇرمىستىڭ ءبىر ەلەمەنتى. بۇگىندە شارۋاشىلىقتا جىلقىلاردى پايدالانۋ كەيدە ءتىپتى بەينە ءبىر ەسكىرگەن ارحايزمگە ۇقسايدى.
دەگەنمەن, شىن مانىندە ەلباسىمىز كورسەتكەندەي, XIX عاسىردا بۋ قوزعالتقىشىن ەنگىزگەنگە, ياعني ونەركاسىپ رەۆوليۋتسياسىنا دەيiن ەڭ دامىعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا, تۇرمىستا دا, وندىرىستە دە باس وندىرىستىك كۇش بولعان ءدال سول جىلقى ەدى. ەگەر جىلقىلاردى پايدالانۋ سان مىڭداعان جىلدارعا ۇلاسسا, ەندەشە ونى اۋىستىرعان ەلەكتر جانە ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتىڭ ءداۋىرى ءبىر-ەكى عاسىر عانا ۇستەمدىك قۇردى. تاريحي تۇرعىدان العاندا, ادامزاتتىڭ بۇرىنعى شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ كەمىندە 90%-ى اتتىڭ كۇشى باسىم قولدانىلعانىن كورسەتتى.
بىلە بىلسەڭىز, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى سەكىلدى جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن باستاۋ العان, وعان ۇيتقى بولعان – ارعى اتا-بابالارىمىز.
ونىڭ ۇستىنە, اسكەري ءىس-قيمىلداردا اتتاردى پايدالانۋ, اتتى اسكەرلەردى قۇرۋ سول كەزدەگى تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا قاتتى اسەر ەتتى. مىسالى, قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايمان, بەرەن, قالقان جاساۋ ءۇشىن تەمىر قاڭىلتىرلاردى, شىبىق, سىمداردى ءوندىرۋدى مەڭگەرۋ قاجەت بولدى. بۇل ماشىق-داعدىلاردى دا الەمدە تۇڭعىش بولىپ ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىمىز يگەرگەن.
ەلiمiزدە كونە مەتاللۋرگيانىڭ دۇنيەجۇزىلىك ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى ورنالاسقانىن جانە دە شىعىس, سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاندا كونە بالقىتۋ پەشتەرى تابىلىپ, ولاردىڭ زەرتتەلگەنىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ جاقسى بiلەمiز. الايدا, ءبىز سول كەزدەگى زامان ءۇشىن بۇل تاڭعاجايىپ قۇبىلىس رەتىندە تەڭدەسى جوق, سانادا جارىلىس تۋدىرعان تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا بولعان دەپ ەش ويلاماعان ەكەنبىز.
بۇل جەردە تەك مەتالدىڭ ءوزىن عانا شىعارۋ تۋرالى ءسوز بولىپ تۇرعان جوق, سودان بىرەگەي بۇيىمداردى دا وندىرگەن: تەك قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايماندارمەن شەكتەلمەي, ارعى اتالارىمىز ات ابزەلدەرىن (جۇگەن, ەر-توقىم, ۇزەڭگىنى قوسا العاندا), تۇرمىستىق قۇرالداردى, زەرگەرلىك بۇيىمداردى جاسادى.
عىلىمي دامۋدى زەرتتەۋشى لينن ۋايتتىڭ ايتۋىنشا, ۇزەڭگىنى شىعارۋ – ءوز كەزىندە ادامزاتتىڭ تاعدىرىنا اۆتوكولىك نەمەسە ۇشاق شىعارعان تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيامەن بىردەي ىقپال ەتكەن جاڭالىق ەدى.
ايتپاقشى, زەرگەرلىك بۇيىمدار تۋرالى ايتسام, تەك قانا ۋتيليتارلىق زاتتارعا عانا شىرعالانىپ قالماي, قازاق حالقى ادەت-عۇرىپتىق ماعىناعا تولى جوعارى ونەرگە دە نازار اۋدارىپ, شەبەرلىكتەرىن پاش ەتكەن. قازاقستان تەرريتورياسىندا ب.ز.د. V-VI عاسىرلاردا جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ دەڭگەيىنە وزگە ەلدەر جۇزدەگەن جىلدار وتكەننەن كەيىن عانا قول جەتكىزدى. ال ونەردىڭ وركەندەۋى – ەتنوستىڭ رۋحاني دامۋىنىڭ كورسەتكىشى مەن ماتەريالدىق كورىنىسى ەمەس پە؟!
قالالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دەڭگەيى, ول – ءبىر بولەك اڭگىمە. كوشپەلى وركەنيەتتەرمەن قاتار ارعى قازاقتار (ياعني كەيىنگى زاماندا قازاق حالقىن قالىپتاستىرعان تۇركى تايپالارى) كوپتەگەن دامىعان قالاشىقتار جانە كادىمگى قالالاردى سالعان. قالا قۇرىلىسى جاپپاي ورىن العان جانە سول كەزدەگى زامان ءۇشىن ەرەكشە قولايلى, ىڭعايلى بولعان. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا مەن ءوزىمنىڭ اعا دوسىم ءارى تاريحشى قۋاندىق قاقىلباەۆپەن بىرگە ان-24-تە جايباراقات الماتىدان تالدىقورعانعا ۇشتىق. سوندا, جوعارى بيىكتىكتەن ول ماعان جيىرمادان استام ەسكى قالانىڭ ورنىن كورسەتكەن بولاتىن. سول ءبىر عانا مارشرۋتتىڭ بويىنان وسىنشا كونەرگەن قالا جۇرناعىنا كۋا بولدىم!
بالالىق شاعىمىزدان بەرى تاراز, قويلىق, وتىرار, ساۋران, سىعاناق سىندى ەجەلگi قالالاردى بىلەمىز. استانا ماڭىندا ورنالاسقان بوزوق قالاسىنىڭ تابىلعانىنا دا كوپ بولعان جوق. بۇل قالالاردان مىڭداعان جىلدار بويى ۇلى جىبەك جولى ءوتتى, باتىس پەن شىعىس ءتۇيىستى, دۇنيەتانىم, مادەنيەت پەن تەحنولوگيالار ءوزارا بايلانىسقا ءتۇستى. ءدال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءوز زامانىنىڭ ەڭ وزىق دۇنيەلەرى قۇيىلىپ, قورىتىلىپ شىققان بۇل وركەنيەت وشاعىنىڭ ۇستاۋشىسى, كەپىلگەرى مەن قامقورشىسى بولعان.
سول كەزدە اتا-انالارىمىزبەن نەمەسە سىنىپتاستارىمىزبەن بىرگە قيراعان كونە قالالاردىڭ ورنىنا بارىپ, ارالاپ كوردىك, ەجەلگى ىدىستىڭ سىنىقتارىن قولمەن ۇستاپ, جەبەلەردىڭ ۇشتارىن تەردىك. سوندا كونە سۋ ارنالارىنىڭ, كارىز جۇيەسىنىڭ, مونشالاردىڭ iزدەرiن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ال نەگە تۇركى قالالارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن سول داۋىردەگى ەۋروپالىق قالالاردىڭ جاعدايىمەن سالىستىرىپ كورۋدى ويلامادىق؟ ەۋروپادا سۋ قۇبىرى مەن مونشانىڭ ءوزى سيرەك كەزدەسەتىن, ال كارىز جۇيەسى تىپتەن ورىندالماس ارمان ەدى ولارعا.
ماقالانى قايتا ايتىپ بەرۋدىڭ ەش ءمانى جوق, بىراق العان اسەرىمە سۇيەنسەم, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ نازارىن اۋدارعان, ال ءبىز بۇرىن كوزگە ىلمەي, ءمان بەرمەگەن دۇنيەگە قايتا قاراپ, پايىمداۋعا تۋرا كەلدى. جانە بۇل وتكەندى سارالاۋ, سالىستىرۋ ۇلتتىق رۋح پەن ابىرويىمىزدى اسقاقتاتتى. سويتسە, ءبىزدىڭ تاريح تەك قاندى شايقاسپەن كەلگەن جەڭىستەرىمەن عانا ەمەس, اشىقتىعىمەن, اقىل-پاراساتىنىڭ, وي-ءورىسىنىڭ بيىكتىگىمەن, جالپى ادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ قارىشتاۋىنا ىقپال ەتكەن جاڭالىقتارىمەن, شارۋاشىلىق سالتى جانە تۇرمىس ساپاسىمەن دە داڭقتى ەكەنىن تۇسىندىك.
مەنىڭ ويىمشا, اتالعان قۇجاتتىڭ تۇپكىلىكتى ءمانى – تاريحتا ەمەس, ونىڭ زامانداستارىمىز بەن بولاشاق ۇرپاققا قالاي اسەر ەتىپ, قانداي سەرپىلىس بەرەرىندە بولىپ تۇر. قازiرگi جاھاندانۋ زامانىندا قازاق جاستارى, كەڭىنەن الساق – بارشا قازاقستاندىق بوتەنگە جالتاقتاماي, باتىل تۇردە ارەكەت ەتىپ, ءوسىپ-ونە الادى. سەبەبى, ولاردىڭ بويىندا – تاريح پەن وركەنيەتتى دۇنيەنى وزگەرتكەن اتا-بابالاردىڭ گەنەتيكالىق كۇشى بار, قانى تۋلاپ جاتىر.
وسكەلەڭ ۇرپاق ءوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا, تابيعي بولمىسىنا كۇمان كەلتىرمەي, يكەمدiلىگىنە, جاڭالىق اشۋعا قابىلەتتى ەكەنىنە سەنىمدى بولىپ, بۇرىن-سوڭدى ەشكiم ويلاپ تاپپاعاندى جاساۋعا قاۋقارلى ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەۋى قاجەت. كەرىسىنشە, نوۆاتورلىق, ياعني جاڭاشىلدىققا دەگەن بەيىمدىلىك, باتىلدىق پەن كوشباسشىلىق ولاردىڭ ۇلتتىق كودىندا بار. بۇل – ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ مۇرا ەتىپ قالدىرعان اماناتى.
بۇرىن ۇلتتىق ۇستانىمى بار ادامداردىڭ اتىنا ايتىلعان كسەنوفوبيا, نەگاتيۆيزم, قازاق تراگەدياسىن زارلاۋشى دەگەن سىندى ءجيى ەستيتىنمىن. الايدا, پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى كۇن تارتىبىندەگى ۇلتتىق تاقىرىپتى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى: بۇدان بىلاي ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەۋشىلەر, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە – پروگرەسشىل, جاسامپاز, اشىقتىققا جانى قۇشتار جانە يننوۆاتسياعا قابىلەتتى تۇلعا ەكەنىن دالەلدەيدى.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ەڭبەگىندە عاجاپ تۇردە نەگىزدەلىپ, ايشىقتالعان تاريحي پوزيتيۆيزيم – قازاقستاننىڭ كەلەشەك ۇرپاعى ءۇشىن بەرىك دىڭگەك, ولاردىڭ جارقىن جەڭىستەرى مەن جاڭالىقتارىنا جول كورسەتەتىن تەمىرقازىعى!
ازات پەرۋاشەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى