مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى − تەك وتانداستارىمىزدىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان, بولاشاققا باعدار بولار ەڭبەك. ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان ويلار ورتالىق ازياداعى, تۇركى دۇنيەسىندەگى, ءتىپتى تۇتاس ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى باقىلاپ وتىرعان ساراپشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ, بىرقاتار باتىس ەلدەرى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماقالا جايلى حابار تاراتۋى سونىڭ ايعاعى.
قازىرگى جاھاندانۋ ءداۋىرى كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وزىندىك كەلبەتى مەن بولمىسىن وزگەرتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. الايدا ۇلتتىق سيپات پەن بىرەگەيلىكتى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كۇرەس تە قارقىندى جۇرۋدە. وزدەرىن التايدان تاراتاتىن حالىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك وزىندىك كەسكىن-كەلبەتتەرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ءتۇرلى قادامدارعا بارىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە ادامزات وركەنيەتىن قالىپتاستىرعان ءتۇرلى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ دا سيپاتى وزگەرگەن. جەكەلەگەن ەتنوستار مەن حالىقتارعا عانا ءتان مادەنيەت ۇلگىلەرى بارشاعا ورتاق بولا باستادى. دۇنيەنىڭ ءتۇرلى قيىرىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر تەرەڭدەي تۇسۋىمەن قاتار, ءار حالىق وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتى وزگەلەرگە تانىتۋعا ۇمتىلا باستاعانى دا بايقالادى. ادامزات مادەنيەتىندەگى ءتۇرلى ەلەمەنتتەر قازىر تەك قانا رۋحاني سيپاتتاعى ەمەس, ءىشىنارا ەكونوميكالىق استارى بار قۇندىلىقتارعا اينالدى. ياعني, جاھاندانۋ ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساپ جاتىر. سوندىقتان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان باستامالاردى تەك قازاققا, تۇركى حالىقتارىنا عانا قاتىسى بار ويلار دەۋگە بولمايدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالىنىڭ ايتقانىنداي, « ۇلى دالانى بايقالدان بالقانعا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىككە» بەرىلگەن جالپى اتاۋ رەتىندە باعالايتىن بولساق, ەلباسى ماقالاسى التايدان تارايتىن بارشا جۇرتتىڭ تاعدىر-تالايىنا, تاريحىنا, بۇگىنگى بولمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى بولارى داۋسىز. دەمەك, ۇلى دالاداعى وزگەرىستەر, رۋحاني سىلكىنىس ەۋروپا تورىندەگى ماجاردى دا, ىرگەدەگى موڭعولدى دا, ءتىپتى كۇنشىعىستاعى كورەيلەر مەن جاپونداردى دا قىزىقتىرسا كەرەك.
سوڭعى جىلدارى تۇركى ينتەگراتسياسىنا, قازاق قوعامىنداعى وزگەرىستەرگە الىس-جاقىن ەلدەردىڭ عالىمدارى, عىلىمي ورتالىقتارى ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن (TWESCO) ارىپتەستىك ورناتقان شەتەلدىك زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ سانى 60-قا جاقىنداعان, بۇل قۇرىلىمعا بايقاۋشى رەتىندە ماجارستاننىڭ قوسىلىپ, وزگە بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ رەسمي تۇردە بايقاۋشى بولۋعا ۇمتىلىپ وتىرعانى بايقالادى. سوڭعى ەكى ايدىڭ وزىندە جاپونيا, قىتاي, فرانتسيا ءتارىزدى مەملەكەتتەردىڭ ءىرى زەرتتەۋ ورتالىقتارى TWESCO-دا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن جاقىننان تانىسىپ, بايلانىس ورناتتى. ال ەلباسىنىڭ ماقالاسى ءبىزدىڭ كەلەسى قادامدارىمىزدىڭ قانداي بولماعىن ايقىنداپ وتىر.
پرەزيدەنت كەڭىستىك پەن ۋاقىت ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋ ارقىلى كوشپەندىلەر قۇرعان وركەنيەتتىڭ جالپىادامزاتتىق مادەنيەتتەگى ورنىن ايقىنداۋ كەزەڭىنىڭ كەلگەنىن اڭعارتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن «نومادتار» دەپ, «جابايىلار» دەپ, ادامزات وركەنيەتىندە ەشقانداي ءىز قالدىرماعان قاۋىمداي سيپاتتالىپ كەلگەن ۇلى دالا حالىقتارى ءىس جۇزىندە تەڭدەسسىز مۇرا قالدىرعان. جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ مەن كونە مەتاللۋرگيا ادامزات دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. ەلباسى: «جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى. ال جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى. جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ دە نەگىزىن قالادى. بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى تاريح ساحناسىنا شىققان ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالدى», – دەيدى. الەم تاريحىنا, كونە حالىقتاردىڭ اڭىز-ءاپسانالارىندا سالت اتتى جاۋىنگەرلەر ءاۋ باستا كەنتاۆر بەينەسىندە ەنگەن ەدى. ال تەك قانا قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە قازاقستان اۋماعىندا ميلليونداعان توننا مەتالل ءوندىرىلىپتى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ قولا داۋىرىندە ءبىر عانا جەزقازعان ايماعىنان 1 ميلليون توننا مىس وندىرىلگەنىن جازدى. ودان بولەك التايدا, سىبىردە جانە باسقا دا وڭىرلەردە مەتالل وندىرىلگەنىن تاريحشىلار باياعىدا-اق دالەلدەپ قويعان. اڭ ءستيلى دە, تۇركى وركەنيەتى دە, ۇلى جىبەك جولى دا ۇلى دالانىڭ قادىم زاماندا ادامزات وركەنيەتىندە وزىندىك ورنى بولعانىن ايعاقتايدى. تەك ۇلى دالا حالىقتارىنىڭ وركەنيەتكە قوسقان ۇلەستەرى بەرتىنگە دەيىن مويىندالماي كەلدى. لايىقتى باعاسىن العان جوق. بالكىم, جاھانعا كوشپەندىلەر مۇراسىنىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى ايرىقشا ورنىن پاش ەتۋدىڭ ءساتى ەندى تۋعان شىعار. ازىرگە باعا بەرۋ قيىن. بىراق پرەزيدەنت ماقالاسىندا ايتىلعان ويلاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرا بىلسەك, بۇل مىندەتتى دە ورىنداۋعا بولادى.
جالپى, پرەزيدەنت ماقالاسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرى ريزا بولعانى بايقالادى. ماقالانىڭ تۇرىك, ازەربايجان, قىرعىز تىلدەرىنە اۋدارىلعان نۇسقالارى ماسس-مەديادا جۇزدەگەن مارتە باسىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. ساياسي قايراتكەرلەردىڭ دە ماقالاعا ەرەكشە كوڭىل بولگەنى بايقالادى. ماسەلەن, تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ باس كەڭەسشىسى يالچىن توپچۋ ماقالانى كۇللى تۇركىگە ورتاق «تىلدە, پىكىردە, ىستە – بىرلىك» يدەياسىنا قوسىلعان ۇلەس رەتىندە باعالاسا, تاعى ءبىر تۇركيالىق ساياساتتانۋشى كۇرشات زورلۋ: «بۇگىن قازاقستان مەملەكەت باسشىسى نازارباەۆ تۇركى الەمىنە ىقپال ەتەتىن «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانى جاريا ەتتى», دەپ جازدى ءوزىنىڭ twitter اككاۋنتىندا. ال «ازەربايجان تەلەۆيزيا جانە راديو حابارلارىن تاراتۋ» جاق اقپاراتتىق باعدارلامالار ستۋدياسىنىڭ باس ديرەكتورى فايك گۋسيەۆ: «مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىن وتە مازمۇندى جانە پايدالى ەڭبەك دەپ ەسەپتەيمىن» دەسە, تۇركيانىڭ ەسكيشەحير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نەديم ۋنال ماقالانى مانيفەسكە تەڭەگەن. ياعني, تۇركى حالىقتارى ەلباسى ماقالاسىنان مول ءۇمىت كۇتەدى. ويتكەنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلدىڭ وزىندە تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني سىلكىنىسىنە باعىتتالعان بىرنەشە ماڭىزدى شەشىم قابىلداعان-دى. ماۋسىم ايىندا تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋ ارقىلى تۇراننىڭ كونە اتاۋىن رەسمي تۇردە ساياسي ساحناعا الىپ شىقتى. راس, تۇركىستان قالاسىنىڭ اتاۋى ەشقاشان وزگەرمەگەنمەن, تۇتاس ءبىر ايماققا بۇل اتاۋ 1924 جىلدان كەيىن ەشقاشان بەرىلمەگەن ەدى. ياعني, كەڭەستىك جۇيە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ساناسىنان تۇركىستان يدەياسىن وشىرۋگە بارىن سالعان بولاتىن. سوندىقتان ماۋسىم ايىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى پرەزيدەنتتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسى كەڭيتىنىن اڭعارتقان-دى. ودان كەيىن, قىركۇيەك ايىندا شولپان-اتا قالاسىندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ VI سامميتىندە رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى رەسمي تۇردە كۇللى تۇركىنى قامتيتىن جوباعا اينالدى. قازاقستان پرەزيدەنتى شولپان-اتادا «تۇركى دۇنيەسىنىڭ كيەلى جەرلەرى» مەن «تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى» جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ەندى سول باستاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى جارىق كورىپ وتىر.
بۇل شەشىمدەردىڭ بارلىعى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءتارىزدى شارالاردىڭ بىرتە-بىرتە اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسكەنىن بايقاتادى. باستاپقى كەزدە جوبالار قازاقستانعا عانا تىكەلەي قاتىستى بولسا, تۇركى كەڭەسى سامميتتەرىندە ايتىلعان ويلار مەن تاپسىرمالار تۇركى دۇنيەسىنە بايلانىستى بولدى. ال « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالا كۇللى ەۋرازيا كەڭىستىگىن قامتىپ وتىر. دەمەك, اتقارىلاتىن شارالار دا بايقالدان بالقانعا دەيىنگى كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەتىن حالىقتاردىڭ رۋحاني ۇندەسۋىنە ىقپال ەتۋى ءتيىس.
دجەيمس كەمەرون «اۆاتار» فيلمىندەگى الىپ اعاش كوشپەندىلەر تانىمىنداعى بايتەرەككە ۇقسايدى. كاسىبي ماماندار يدەيالىق بايلانىس ورناتقان. ايگىلى «ترويا» فيلمىندە كيىز ۇيلەردىڭ كورسەتىلۋى دە ونەردەگى ىزدەنىستىڭ كورىنىسى. مول تابىسقا كەنەلگەن مۇنداي تۋىندىلار از ەمەس. پرەزيدەنت اتاپ وتكەن فەنتەزي جانرىنداعى تۋىندىلار دا كينو ونەرىندە مول تابىس تاباتىنى بايقالىپ ءجۇر. دجون تولكيننىڭ فەنتەزي جانرىنداعى ەڭبەكتەرى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن «جۇزىك ءامىرشىسى», «حوببيتتەر» ءتارىزدى تۋىندىلار ءبىزدىڭ سوزىمىزگە ناقتى مىسال بولا الادى. دەمەك, ۇلى دالا حالىقتارى رۋحاني تۇلەپ قانا قويماي, ءوز قويناۋىنداعى مول مۇرانى تابىس كوزىنە اينالدىرۋدى دا مەڭگەرمەگى كەرەك.
ەلباسى ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ باي ميفولوگيالىق جانە فولكلورلىق ماتەريالدارى بار ەكەندىگىن ايتقان. سامۇرىق, جەزتىرناق, تاۋتايلاق ءتارىزدى ميف پەن ەرتەگى كەيىپكەرلەرى كينو ونەرىنە سۇرانىپ تۇر. گومەردىڭ وديسسەيى مەن قازاقتىڭ شورا باتىرىنىڭ جالعىز كوزدى ديۋدىڭ قولىنا تۇسەتىن سيۋجەتتەرىنىڭ بىردەي بولۋى نەمەسە وعىز قاعان جورىق جاساعان يتباراقتىڭ ەلىندەگى اسكەرلەردىڭ ەڭ وسال جەرى تابانى بولاتىن تۇسى «احيللەستىڭ وكشەسىنە» ۇقسايتىن ءوزارا پاراللەل جۇرگىزۋگە جارايتىن اڭىزدار. دەمەك, ءاپسانالارىمىزدى وزگەگە ادەمى ەتىپ ۇسىنۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى − ۇلتتى رۋحاني ءھام ماتەريالدىق تۇرعىدا بايىتۋعا باعىتتالعان قادامدار.
امانگەلدى قۇرمەت ۇلى,
جۋرناليست