ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ – باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى

فورۋمدى وتكىزۋدەگى نەگىز­گى ماق­سات – زاماناۋي ازا­مات­­تىق قوعامدى قالىپتاس­تىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدە­رىس­تەرىندە ازاماتتىق قو­عام ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ جا­نە ازامات­تىق قاتى­سۋ­دى جاندان­دىرۋعا كۇش-جىگەردى بى­رىك­­تىرۋ ءۇشىن ازاماتتىق سەك­­تور­­­­­دىڭ, مەم­­لەكەت­تىك ور­­­­­گان­­­دار­دىڭ, بيزنەس قۇرى­لىمداردىڭ, حا­لىق­­ارا­لىق ۇيىمدار مەن ساراپ­تامالىق قاۋىمداستىقتىڭ ءوزارا اشىق ۇنقاتىسۋىن دامىتۋ.

جالپى, قازاقستان تاۋەل­سىز­­­دىكتىڭ العاش­قى جىل­دا­­­رى­­­نان باس­تاپ ەلدەگى ازامات­تىق قوعامدى دامىتۋدى باس­تى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ارنايى زاڭ قا­بىل­­دانىپ, اۋقىمدى شارالار قولعا الىندى. مۇنىڭ بارلىعى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ماسەلەن, 1994-1997 جىل­دار ارالىعىندا ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمدار (ۇەۇ) سانى 400-دەن 1600-گە ءوستى (قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 20 مىڭنان استام ۇەۇ تىركەلگەن). بۇل ءوز كەزەگىندە «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار» دەگەن اتاۋدىڭ قوعامدىق سانادا ورنىعۋىنا, سونداي-اق ولاردىڭ ەل الەۋەتىن ارتتى­رۋداعى ءرولىنىڭ ماڭىز­دىلى­عىن تۇسىنۋىمىزگە جول اشتى.

مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1994 جىلى ازاماتتىق كودەكس قابىلدانىپ, ول ءبىرىن­شى كەزەكتە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇي­ىمداردىڭ باعىت-باع­دا­رىن, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعا­لاردىڭ قاتىسۋىمەن پايدا بولا­تىن م ۇلىكتىك قارىم-قاتىناس­تار مەن م ۇلىكتىك ەمەس قاتىناستاردى رەتتەۋ جولدارىن ايقىندادى.

ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەم­­لەكەت ارا­سىن­دا­عى قا­­­­تى­­­­ناس­­تاردى جۇيەلى تۇردە دامىتۋ با­عى­تىنداعى جۇمىس­تاردىڭ بارلىعىن زاڭ اياسىندا جۇرگىزۋ تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىستارىن ۋاقىت تالابىنا ساي جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سانىنىڭ ارتا تۇسكەنى, سونداي-اق مەم­لە­كەت پەن ازاماتتىق قو­عام ارا­­سىنداعى قارىم-قا­تى­ناس­­­تار­دى جۇيەلى دامىتۋ قا­جەت­تىگى ەسكەرىلە وتى­­رىپ, 2001 جىلدىڭ قاڭ­تا­رىن­دا «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل ءوز كەزەگىندە سالاداعى ماقسات-مىندەتتەردى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى ءارى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى بايلانىستاردى جاڭاشىلدىقپەن دامىتۋعا جول اشتى. 

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپ­­­سىر­ماسى بويىنشا 2002 جىلى ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىم­داردى مەم­لەكەتتىك قولداۋ تۇجىرىمدا­ماسى جاريالاندى. ول مەملەكەتتiك ورگاندار مەن قوعامدىق سەكتور اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ تۇراقتى جانە تيiمدi جۇيەسiن قۇرۋعا, ەلدىڭ ازاماتتىق قوعامىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. بۇل تۇجىرىمداما نەگىزىندە ۇكىمەت تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مەم­لەكەتتىك قولداۋ ماق­ساتىندا 2003-2005 جىلدارعا ارنالعان ارنايى باعدارلاما قابىلداندى.

بۇلاردان بولەك, ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرى ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىندا دا جان-جاقتى ايتىلىپ كەلەدى.

جال­­پى, ەلىمىزدىڭ ازا­مات­­­تىق قوعامىن دامىتۋ با­عى­تىندا كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە. ولار­دىڭ ارا­سىن­دا ەكى جىل سا­يىن ۇيىم­­داس­­تى­رى­لىپ كەلە جاتقان ازامات­تىق فو­رۋم­نىڭ ورنى ەر­ەك­شە. بۇل فورۋم­دار ات­قا­رىلعان شارالاردى قو­رى­تىن­دىلاپ, الداعى ماقسات-مىندەتتەردى بەلگىلەۋدىڭ باس­تى الاڭى بولىپ تابىلادى.

بۇگىندە ازاماتتىق فورۋم ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى بايلانىس­­­تى نى­عايتۋدىڭ نەگىزگى  الا­ڭى رەتىندە وزىندىك بە­دە­لىن قالىپتاستىرا ءبىل­دى. فورۋم­­نىڭ تا­ريحىنا از-كەم شولۋ جاسار بولساق, ءى ازاماتتىق فورۋم ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن 2003 جىلدىڭ قازان ايىندا وتكەن بولاتىن. جيىندا ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلىمىزدى دامىتۋداعى ءرولى اتاپ كورسەتىلىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارىپتەستىگىن دامىتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى قارالدى. ونىڭ ىشىندە قوعامدىق كەلىسىم, ىشكى بىرلىك, دەموكراتيالىق قۇن­دى­لىقتاردى دامىتۋ جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلە­لەر قوز­عال­دى. بۇدان كەيىن وتكەن التى فورۋمدا دا ازاماتتىق قوعامدى دا­مى­تۋ باعىتىنداعى نەگىزگى مىندەت­تەر كۇن تارتىبىنە شى­عا­­رى­­لىپ, ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىم­داردى مەم­لەكەت تاراپى­نان قولداۋدىڭ با­سىم باعىتتارى بەلگىلەندى.

ءبىز ءسوز ەتكەن, ياعني ءى ازا­مات­­تىق فورۋمدا وتكەن 2003 جىل­­دان بەرگى ارالىقتا سالانى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدا­رى ناقتىلانىپ, بەل­گى­لەن­گەن مىندەتتەردى اتقارۋ ماقساتىندا قارجىلىق تۇر­عىدا كوپتەگەن كومەك جاسالدى. ماسەلەن, 2016 جىلى 11 جوبا گرانتتىق تۇرعىدا قارجىلاندىرىلسا (208 ملن تەڭگە), 2017 جىلى وسىنداي 57 جوبا قارجىلىق قولداۋعا يە بولدى (618,5 ملن تەڭگە). 2017 جىلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ارقىلى ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن 1,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ول 3 933 ادامدى قامتىدى. ال 2018 جىلى ارنايى الەۋ­مەت­­تىك قىز­مەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن (ادام ساۋدا­سىن­ىڭ قۇر­­با­نى بول­عان­دارعا, تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعاندارعا, ۇيىندە ارنايى كۇتىم قاجەت ەتەتىندەرگە جانە ت.ب.) 1,3 ملرد تەڭگە قارا­لىپ, بۇل قارجى 4 328 مىڭ ادامنىڭ قاجەتىنە جۇمسالدى. سونداي-اق «ينۆاتاكسي» قىز­مە­­تىن دامىتۋ ءۇشىن دە قار­جى­لىق قولداۋلار كورسەتىلدى.

سونىمەن, الداعى 27-28 قارا­شا كۇندەرى استانا­دا وتە­تىن VIII ازامات­تىق فو­رۋم­­دا سالاعا قاتىستى وزەك­تى ما­سە­لەلەر تالقى­لان­باق. ەلىمىز­دەگى ازامات­تىق قو­عام­دى دامىتۋ ماق­سات­­تارىن كوزدەيتىن بۇل جي­ىن­عا ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, حا­لىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ, قوعام­دىق كەڭە­ستەردىڭ وك­ىل­­­دەرى قاتىسادى. فورۋم ايا­­سىندا سەمينارلار, شەبەر­لىك سىنىپتارى, دوڭگەلەك ۇس­تەل­دەر, پىكىر­تالاس الاڭ­دا­رى, مي­نيستر­لىكتەر مەن ۆ­ە­دوم­ستۆولار باسشىلا­رى­مەن سالالىق كەزدەسۋلەر فورماتىنداعى تاقىرىپتىق سەسسيا­لار ۇيىم­­داس­تىرىلماق. بۇل شارالار بارىسىندا مەم­­لەكەتتىك ورگانداردى جاڭ­عىرتۋ, مەديا جانە اشىق­­تىق, ەكولوگيا جانە قورشا­عان ورتانى قورعاۋ, الەۋمەت­تىك كاسىپكەرلىك جانە يننوۆاتسيا, ءىت جانە Big Data, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­­تارىن قورعاۋ, بەلسەندى ازا­مات­تىق قوعامدى قالىپ­تاس­­تى­رۋداعى جوو مەن مەك­تەپ­تەر­دىڭ ءرولى جانە باس­قا دا وزەك­تى ماسەلەلەر قا­راس­­تى­رىلادى. بۇدان بولەك, قاتىسۋشىلار ازامات­تىق قوعام ينستيتۋت­تا­رىن دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدار­عا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن تالقىلايدى.

فو­رۋم سوڭىندا الەۋ­مەت­­تىك ما­سە­لەلەردى شەشۋگە ۇل­ەس قوس­قان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­­داردى ماراپاتتاۋ جانە «تا­نىم» جۇلدەسىن (ۇەۇ, بيزنەس جانە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا ار­نالعان جۇلدە) تاپسىرۋ ءراسىمى وتەدى. 

ايتا كەتەيىك, شارانى قو­عام­دىق دامۋ مينيسترلىگى مەن «قازاقستاننىڭ ازا­مات­­تىق اليانسى» زاڭدى تۇل­عالار بىر­لەس­تىگى ۇيىم­داس­تى­­رۋدا.

جولدىباي بازار,

«ەگەمەن قازاقستان»