تەمىرحان مىڭايدار ۇلىن قىلشىلداعان جىگىت كەزىنەن بىلەمىن. ەكەۋمىز سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان بەرى دوسپىز, سىيلاسپىز. ءالى ەسىمدە, الماتى قالاسىندا ءىرى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتەتىن بولدى. كونفەرەنتسياعا ماسكەۋدەن اسپيرانتۋرادا وقىعان كەزىمدە جەتەكشىلىك جاساعان ۇستازدارىمنىڭ دا كەلەتىنىن ەستىدىم. سودان ابىگەرگە ءتۇستىم. سەبەبى ماسكەۋلىك ۇستازدارىم ەلگە كەلگەن كەزدە ءبىر شاي بەرىپ, قازاقي داستۇرمەن, قوناقجايلىلىق تانىتۋ – مەنىڭ مىندەتىم بولاتىن. ءوزىم شىمكەنتتە جۇرگەن سوڭ الماتىدا كوپ تانىسىم جوق.
مۇندايدا ادام جاقىن دوسىنا قولقا سالادى ەمەس پە. بوزبالا كەزدەن بىرگە بوكسپەن شۇعىلدانعان ستۋدەنتتىك جىلداردان بەرگى دوسىم الماتىلىق ميحايل ناۋرىزباەۆقا جاعدايدى ايتتىم. ميحايل ەكى سوزگە كەلگەن جوق. «تەمىرحان دەگەن دوسىم بار. سول جىگىتپەن اقىلداسىپ, قوناقتاردى ريزا قىلىپ اتتاندىرامىز», دەدى. ءسويتىپ ميحايلدىڭ دانەكەر بولۋىمەن تەمىرحانمەن تانىستىم. ول قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت كافەدراسىندا قىزمەت ىستەيدى ەكەن. بۇعان قوسا سامبودان جاتتىقتىرۋشى. كومىردەي قارا مۇرتتى, دەنەسى قۇرىشتان قۇيىلعانداي, ورتا بويلى ازامات. ادامعا جاتتىعى جوق. سالعاننان اڭقىلداپ, ءبىر تۋعان جاندارداي ارالاسىپ كەتتىك.
مەجەلى كۇنى قوناقتار دا كەلىپ جەتتى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قامشى سالدىرعان جوق. بىردەن ءۇيىرىپ الا جونەلدى. سول جولى جيىرمانىڭ بەل ورتاسىنان جاڭا اسقان تەمكەڭنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ماسكەۋلىك عالىمداردى ابدەن ريزا قىلدىق.
الماتىنىڭ ىرگەسىندە تاماشا فورەل شارۋاشىلىعى بار دەپ ەستيتىنبىز. تەمىرحانعا ىلەسىپ, سول جەرگە باردىق. مايشاباقتان باستاپ نەبىر ءىرى بالىقتار وسىرەتىن بەرەكەلى ۇجىم ەكەن. قوناقتارمەن تازا اۋادا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ەكىنشى جاعىنان تامىلجىعان تابيعات اياسىندا ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن بالىق جەپ, ءبىر جاساپ قالدىق.
ودان كەيىن قوناقتارعا الاتاۋدىڭ كورىكتى جەرلەرىن, الماتىنىڭ ساۋلەتتى تۇستارىن ارمانسىز ارالاتتىق. وسى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا كەشە عانا تانىسقان تەمىرحان ءجۇردى. سول جولى ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتى زور ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى.
سودان ارامىزداعى سىيلاستىق بەكي ءتۇستى. تەمكەڭ وڭتۇستىككە جولى تۇسكەندە شىمكەنتكە كەلىپ ماعان سوعىپ تۇردى. ال مەن الماتىعا كەلگەنىمدە ۇيىنە شاقىرادى. زايىبى ساۋلە دە جۇرەگى كەڭ, داستارقانى مول ادام. تەمىرحاننىڭ بالالارى دا سونداي تاربيەلى. تەمىرحان دوسىم كەيبىر جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەر ءتارىزدى بالا تاربيەسىنە ءاتۇستى قاراعان ەمەس. قانداي جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرسە دە وتباسىنا, ۇرپاق بولاشاعىنا جەتە ءمان بەرىپ وتىردى.
سونىڭ ارقاسىندا بالالارى ومىرگە بەيىم, ورتاسىنا سىيلى, ونەگەلى بولىپ ءوستى.
قاراعاندىدا ون جىلداي قىزمەتتە (پرورەكتور, ديرەكتور) بولعان كەزىمدە قارىم-قاتىناسىمىز ءسال سيرەگەنى بولماسا, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن كوڭىلىمىز ورتايعان ەمەس. قاراعاندىدان كەيىن تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ اۋىستىم. تەمىرحان بۇل تۇستا بيزنەسكە دەن قويعان ەدى. قاي شارۋانى قولعا السا دا, توتە جولىن, جۇيەسىن تابا بىلەتىن دوسمۇحامبەتوۆ كاسىپكەرلىك سالادا دا تابىستى بولدى. ۋنيۆەرسيتەتكە بىلىكتى كادرلار كەرەك بولدى, وندا دا تەمىرحانعا ءوتىنىش ءبىلدىردىم, تالاي ازامات جىگىتتەردى تاۋىپ بەردى.
1995 جىلى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. الماتى قازاقتىڭ تالاي ازاماتتارىنىڭ جولىن توعىستىرعان, سىيلاستىعىن ارتتىرعان بەرەكەلى ءارى ساۋلەتتى قالا ەمەس پە. تۇركىستاننان الماتىعا كوشىسىمەن دوسمۇحامبەتوۆپەن بۇرىنعىدان گورى ءجيى قاتىساتىن بولدىق.
ءبىر كۇنى تەمىرحان دوسىم كەلدى. «ۇكىمەت مەنى جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى قىزمەتىنە لايىق ساناپ وتىر, بۇل قىزمەتتى اتقارۋعا شامام جەتە مە؟», دەدى دوسىم مەنەن اقىل سۇراپ. باسقا بىرەۋ بولسا, مۇنداي مانساپقا جاتا كەپ جابىسپاي ما؟ ال تەمىرحان مىڭايدار ۇلى بولسا, مەنىمەن كەڭەسۋگە كەلىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى ءار شارۋاعا وي كوزىمەن, تەرەڭ زەردەلەي قارايتىنىن اڭعارتسا كەرەك. وسى ارەكەتى ونىڭ قاراپايىم ءارى اقىلدى ادام ەكەنىن بىلدىرەدى. ول اتاققۇمار, تاققۇمار كىسى ەمەس. ءوزىن ورىنسىز ماقتاپ, ناسيحاتتاعاندى ۇناتپايدى. نەبىر مىقتى جىگىتتەردىڭ شاماسى كەلمەيتىن شارۋالاردى ۇندەمەي ءجۇرىپ بىتىرەدى. جاۋاپتى تاپسىرماعا جانىن سالىپ كىرىسەدى. بۇلعاعى جوق. سوسىن جاراتىلىسىنان عاجاپ ۇيىمداستىرۋشى. ءوزى قولعا العان ءىستىڭ وڭى مەن سولىن, ىعى مەن جەل جاعىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزىپ تۇرادى. ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن جاقسى بىلگەندىكتەن: «بۇل قىزمەت سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى, – دەدىم سەنىممەن. سەن قاي ءىستى قولعا الساڭ دا, قاتارىڭنىڭ الدىندا بولدىڭ. ءوزىڭ ىستىق-سۋىعىن ءبىر ادامداي كورگەن سپورت سالاسى, ساعان جات ەمەس. سەن سپورتتىڭ ءوز ادامىسىڭ. مامانداردى, سپورتشىلاردى بىلەسىڭ. ءارى بۇل سالادا تانىمال ادامسىڭ. الەمدىك سپورتتان دا حابارىڭ بار. ەندەشە, تارتىنبا! تاۋەكەل!» – دەدىم.
ءسويتىپ 1991-1996 جىلدارى «ينتۋريست-قازاقستان» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, «ياساۋي» مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتتەرىن تابىستى اتقارعان تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ 1996 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى مينيسترلىكتىڭ شارۋاسىن بىردەن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتتى. سول جىلى تاۋەلسىز قازاقستان سپورتشىلارى اتلانتا وليمپياداسىنا تۇڭعىش رەت دەربەس قۇراممەن باردى. 200-دەي مەملەكەتتىڭ سپورتشىلارى باق سىناعان وليمپيا ويىندارىندا قازاقستان قۇراماسى 3 التىن, 4 كۇمىس, 4 قولا مەدال ولجالاپ, جالپى ەسەپتە 23-ورىنعا تابان تىرەدى. وسى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز تاريحىندا وليمپيا ويىندارىنا جەكە كوماندا بولىپ ءبىرىنشى رەت قاتىستى. سونىڭ وزىندە دۇنيە جۇزىندەگى نەبىر دامىعان, ءىرى مەملەكەتتەردى ارتقا تاستادى. ءۇندىستان, برازيليا, مەكسيكا, ارگەنتينا, انگليا, يران, شۆەتسيا, تايلاند, اۋستريا, نورۆەگيا, فينليانديا... سەكىلدى ىرگەلى, كۇشتى ەلدەر ءبىزدىڭ سوڭىمىزدا قالدى. بۇل – وتپەلى كەزەڭدە ەتەك-جەڭىن ءالى جيا قويماعان, ەكونوميكالىق داعدارىستا تۇرعان قازاقستان ءۇشىن زور تابىس بولاتىن. وسى جەردە مينيستر تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تاماشا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىن ەرەكشە قاسيەتىن باسا ايتۋ كەرەك.
وسى قىزمەتتى تابىستى اتقارعان تەمىرحان مىڭايدار ۇلى 1998 جىلى پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسىنا باسشى بولىپ تاعايىندالدى. ءدال وسى جىلدارى ەلوردامىز استانانىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتتى. دوسمۇحامبەتوۆ ناعىز تىنىمسىز, قىم-قۋىت شارۋانىڭ بەل ورتاسىنا ءتۇستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەنىمدى كادرلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاپسىرمالارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىردى. ول بۇل قىزمەتتى دە ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ىسكەرلىگىنە كوزى جەتكەن ەلباسى ونى استانا قالاسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە تاعايىندادى. بۇدان كەيىن ەكى جىل پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسىن قايتا باسقارعان تەمىرحان مىڭايدار ۇلى 2006 جىلى كوكتەمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
پرەزيدەنت كومانداسىندا ابدەن ىسىلىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۇسىندا رەسپۋبليكا سپورتشىلارى تاماشا جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى. جازعى وليمپياداشىلارىمىز 2008 جىلى بەيجىڭدە تابىستى ونەر كورسەتسە, 2011 جىلعى قىسقى ازيا ويىندارىندا قازاقستان قۇراماسى تاريحتا تۇڭعىش رەت كوماندالىق باس بايگەنى ۇتىپ الدى. قىسقى سپورتتىڭ كەشەندى جارىسىندا قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان, سپورتتىق دامۋ جۇيەسى جاقسى قالىپتاسقان ەلدەردەن وزىپ شىعۋ ەرلىككە پارا-پار دۇنيە. تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ كومانداسى ءبۇتىن ەلدىڭ سەنىمىن اقتاي ءبىلدى. ازيا ويىندارى ناعىز سپورت مەرەكەسىنە اينالدى. بۇل ويىندار قازاقستان حالقىنىڭ ىنتىماعى مەن قوناقجايلىلىعىن دۇنيە جۇزىنە جايدى.
2012 جىلعى لوندون وليمپياداسىندا تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ باستاعان قازاقستان وليمپياداشىلارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىككە قول جەتكىزدى. رەسپۋبليكا قۇراماسى 204 مەملەكەت سپورتشىلارى اراسىندا كوماندالىق 12-ورىنعا يە بولدى. ءبىزدىڭ قۇرامانىڭ ەنشىسىندە – 7 التىن, 1 كۇمىس, 5 قولا مەدال. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا قاراعان ەلدەردىڭ ىشىندە رەسەي عانا ءبىزدىڭ الدىمىزعا شىقتى. بۇل – قازاقستان وليمپياداشىلارى ءۇشىن تاريحي جەڭىس بولدى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى مەن ونىڭ كومانداسى بۇل جولى دا سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى.
لوندون وليمپياداسىنان كەيىن تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ كوپ ۇزاماي پرەزيدەنتتەن رۇقسات سۇراپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبىرجولا دەن قويدى. شىنى كەرەك, باسىندا دوسىمنىڭ بۇل تىرلىگىنە كۇمانمەن قاراعانىم راس. ال تەمىرحاننىڭ سپورتتاعى جەتىستىگىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق: باپكەرلىگىمەن كەشەگى كەڭەس وداعىن, ەۋروپانى مويىنداتتى; ەكى رەت رەسپۋبليكا سپورتىن باسقارىپ, بۇعان قوسا ءبىراز ۋاقىت قازاقستان ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى, ازيا وليمپيالىق كەڭەسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردى; كاسىپكەرلىگى تالايلارعا ۇلگى بولعانى انىق; رەسپۋبليكانىڭ تۋريزم سالاسىنا ءبىر ادامداي سەرپىلىس اكەلۋمەن قاتار, بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولدى; اكىمشىلىك قىزمەتتەگى ابىرويى ءبىر باسىنا جەتىپ اسادى... ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تاۋەكەل ەتىپ وتىر. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى بۇل سالاعا ابدەن دايىندالىپ, كوپ نارسەنى ىشتەي تارازىلاپ, وسى سالانى تەرەڭ زەرتتەپ بارىپ تاۋەكەل جاساعان ەكەن. ول اۋىل شارۋاشىلىعىنا مىقتى عالىمداردى تارتتى. بۇل سالاداعى كوپ كاسىپكەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىممەن بايلانىستىرۋعا ءمان بەرمەيدى. ال شەنەۋنىكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى عالىمدارعا ات ۇستىنەن قارايدى. دوسمۇحامبەتوۆ بولسا, جاسى ۇلعايىپ, ءومىر بويعى ىزدەنىسى مەن عىلىمي جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدى اڭساپ جۇرگەن بىلىكتى مامانداردى ءوزى ىزدەپ تاپتى. عالىمدارعا دا تەمىرحان مىڭايدار ۇلى ءتارىزدى عىلىمنىڭ قادىرىن بىلەتىن كىسى قاجەت ەدى. دوسمۇحامبەتوۆ عالىمدارعا ءورىس اشىپ ەدى: ولار ۋاقىتپەن ساناسپاي القاپ باسىندا, عىلىمي لابوراتوريادا كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتۋگە كوشتى. وسىنداي قاجىرلى ءارى بەرەكەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا دوسمۇحامبەتوۆ قۇرعان «بايسەركە اگرو» حولدينيگى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ۋاقىتتا رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىقتى.
2017 جىلى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى كەلىپ, بايانداما جاسادى. پرەزيدەنت ءوز بايانداماسىندا تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنە باسا توقتالدى. پرەزيدەنت «بايسەركە اگرو» حولدينيگىندە ەڭبەك ەتەتىن سەگىز عالىمنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءيا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ «بايسەركە اگرو» حولدينگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە رەكوردتىق ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر.
مەن دوسىم قۇرعان شارۋاشىلىققا ارنايى بارىپ, كوپ نارسەگە قانىعىپ قايتتىم. «بايسەركە اگرو» زامان تالابىنا ساي وزىق تەحنيكامەن جابدىقتالعان, ءارى عىلىممەن قارۋلانعان مىقتى شارۋاشىلىق ەكەن. بۇل شارۋاشىلىققا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاپ, ۇكىمەت مۇشەلەرى ارنايى كەلىپتى. كەيىنگى جىلدارى «بايسەركە اگرونىڭ» وزىق تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدەرى باستاعان دەلەگاتسيالار مۇندا ات باسىن ءجيى بۇراتىن بولدى. ويتكەنى «بايسەركە اگرو» – ناعىز كوپ سالالى اگروكەشەن. مۇنداي كەشەندى مەن شەتەلدەردە كەزدەستىرە المادىم. ەڭ كەرەمەتى, كوپتەگەن جاس مامانداردى, ونىڭ ىشىندە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا اقش پەن ەۋروپانىڭ ەڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاستاردى ەگدە جاستاعى اكادەميكتەردىڭ قاسىنا بەكىتىپ, تاجىريبە جيناتقىزادى. ولاردىڭ بىرازىمەن اڭگىمەلەسىپ ەدىم, ماعان كەرەمەت اسەر قالدىردى. جاستار: «دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتاردىڭ ءالى تالايىن جاسايمىز», دەيدى سەنىممەن. وسى كەزدە ماعان اقش-تىڭ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, ءوزىنىڭ ءومىر جولىن ءبىر كىشكەنتاي قالاشىقتاعى مەكتەپتىڭ قاتارداعى مۇعالىمىنەن اقش پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا قول جەتكىزگەن ريچارد نيكسوننىڭ جۋرناليستەردىڭ: ء«سىز قاراپايىم بۇقارادان شىعىپ, قالاي پرەزيدەنت بولدىڭىز؟» – دەگەن سۇراعىنا بەرگەن مىنا جاۋابى ەسكە تۇسەدى: «مەن الدىما ماقسات قويعاندا يدەاليسپىن, وتە جوعارى تالاپ قويامىن, ال ونى ورىنداۋ كەزىندە رەاليسپىن, ءار قادامىمدى ولشەپ باسامىن».
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلدىڭ 5 قازان كۇنگى جولداۋىندا تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ باسقاراتىن «بايسەركە اگرو» كومپانياسى تۋرالى ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا تاعى دا ىقىلاسپەن ايتىپ ءوتتى. بۇل دەگەنىڭىز, دوسمۇحامبەتوۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەرەن ەڭبەگى مەن تاماشا تابىسى بۇكىل ەلدىڭ اۋزىندا ءجۇر دەگەن ءسوز. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءار جينالىسىندا وسى كەرەمەت تۋرالى ءسوز ايتىلادى. دوسىمنىڭ بۇل مارتەبەسىنە شىن پەيىلمەن قۋانعان جاننىڭ ءبىرى مەنمىن دەسەم, اسىلىق بولماس. سەبەبى تەمىرحان مىڭايدار ۇلى دوستارىنىڭ قادىرىنە جەتە بىلەتىن ۇلكەن جۇرەكتى ازامات.
مۇرات جۇرىنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك