وتكەن جۇمادا استانادا تمد ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. جيىندا 15 ماسەلە قارالىپ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق اپات پەن رادياتسيالىق جاعدايعا دايىن بولۋ, ونىڭ سالدارىن جويۋ, جوعارى تەحنولوگيالى ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار ءوندىرىسى, عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋ, مەملەكەتتەر اراسىندا ەلەكتروندى اقپارات الماسۋ سىندى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىدى.
تمد ەلدەرى ۇكىمەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءداستۇرلى تۇردە شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا ءوتتى. وتىرىسقا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى ب.ساعىنتاەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى د.مەدۆەدەۆ, ازەربايجان پرەمەر-ءمينيسترى ن.مامەدوۆ, بەلارۋس پرەمەر-ءمينيسترى س.رۋماس, قىرعىزستان پرەمەر-ءمينيسترى م.ابىلگازيەۆ, تاجىكستان پرەمەر-ءمينيسترى ك.راسۋلزادا, وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترى ا.اريپوۆ, ارمەنيانىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى ا.ميرزويان, تۇرىكمەنستان مينيسترلەر كابينەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گ.مۋرادوۆ, بەلارۋستەگى مولدوۆا ەلشىسى, تمد جانىنداعى تۇراقتى ۋاكىلەتتى وكىل ۆ.سوروچان, تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.لەبەدەۆ قاتىستى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىستى اشقان ب.ساعىنتاەۆ: ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ قورىتىندىسى دوستاستىق اياسىندا ەلدەرىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, كەڭەيتە تۇسۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن», دەدى. وسىدان كەيىن قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى ءسوزدى تاجىكستان پرەمەر-ءمينيسترى كوحير راسۋلزاداعا بەردى. ول ەڭ الدىمەن تمد ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعداي جاساپ, قوناقجايلىلىق تانىتقان قازاقستان ۇكىمەتىنە, پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا دوستاستىققا توراعالىق ەتەتىن تۇرىكمەن ارىپتەسىن قۇتتىقتاپ, بەلگىلەنگەن تۇبەگەيلى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جولىندا تابىس تىلەدى.
– ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم جوباسىن دايىنداۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇعان قوسا, وسىعان دەيىنگى جەتىستىكتەردى بەكىتۋىمىز دە قاجەت. بۇل دوستاستىقتىڭ ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى شارتىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتارعا قول جەتكىزۋگە جانە تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ساۋدا جانە باسقا دا كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ, پروتسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەت. كولىك-كوممۋنيكاتسيا سالالارىن دامىتۋ دا ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا ەڭ الدىمەن كولىك پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ەلدەرىمىزدىڭ اۋماعىندا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەدەرگىسىز تاسىمالىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت. تمد ءوڭىرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىقتاي پايدالانعان ءجون, – دەدى كوحير راسۋلزادا.
تمد-عا مۇشە-مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىم كولەمى بىلتىر 25 پايىزعا ارتىپ, 164 ميلليارد دوللارعا جەتتى. تمد-عا مۇشە 11 ەل اراسىندا 2011 جىلدان بەرى ورتاق كەلىسىم بار.
ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە تالقىلانعان ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالالارداعى ماسەلەلەر, ونىڭ ىشىندە يادرولىق جانە رادياتسيالىق اپاتتىڭ الدىن الۋعا ارنالعان قۇجاتتى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ياعني, ۇكىمەت باسشىلارى تمد ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا كۇتپەگەن جەردەن يادرولىق اپات بولعان جاعدايدا قانداي شارا قابىلداۋ كەرەكتىگىن نازارعا الدى. تاجىكستان پرەمەر-ءمينيسترى كوحير راسۋلزادا:
– يادرولىق اپات بولا قالعان جاعدايدا نەمەسە رادياتسيالىق اپاتتا ءبىر-بىرىمىزگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويدىق. قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا باعىتتالعان وزگە دە كەلىسىمدەر بار. الداعى ەكى جىلدا گۋمانيتارلىق بايلانىستى دا دامىتامىز دەپ ۋاعدالاستىق, – دەدى. «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نيكولاي سپاسسكي تمد ەلدەرىندە يادرولىق اپات كەزىندە حابارلاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ەنگىزىلەتىنىن جەتكىزدى.
̶ دوستاستىق ەلدەرىندە اتوم ەنەرگيا بلوكتارى, يادرولىق زەرتتەۋ قوندىرعىلارى جۇمىس ىستەيدى جانە سالىنىپ تا جاتىر. ۋران ءوندىرىلىپ, اتوم ستانسالارى ءۇشىن وتىن شىعارىلادى, راديواكتيۆتى كوزدەر دە كەڭىنەن پايدالانىلادى. يادرولىق ماتەريالدار, راديواكتيۆتى كوزدەر دوستاستىق مەملەكەتتەرىنىڭ شەكاراسى ارقىلى تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇرادى. بىراق بۇگىندە دوستاستىق كەڭىستىگىندە اپاتتىق ارەكەت ەتۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق. بۇل دۇرىس ەمەس», دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, دوستاستىق كەڭىستىگىندە مۇنداي اپاتتىق ارەكەت ەتۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى اسا قاجەت. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى دە بار.
̶ بىرىنشىدەن, اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ قولدا بار اۋقىمى مەن بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ەسكەرەر بولساق, وندا مۇنداي جۇيە شىنىمەن دە اسا قاجەت. ەكىنشىدەن, مۇنداي جۇيەنىڭ بولۋى يادرولىق اپات ورىن العان جاعدايدا جەدەل حابارلاۋ جانە كومەك كورسەتۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسيادان تۋىنداپ وتىر», دەدى ن.سپاسسكي. «روساتوم» وكىلى يادرولىق اپات جاعدايىندا نەمەسە رادياتسيالىق اپاتتى جاعداي ورىن العان ساتكە دايىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ سالدارىن جويۋ بارىسىندا ءوزارا كومەك كورسەتۋ بويىنشا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمنىڭ جاڭا مازمۇنىنا توقتالدى. وندا تمد-عا مۇشە ەلدەردەن ارنايى وكىلەت انىقتالادى. سونىمەن قاتار ماگاتە ۇسىنىسى نەگىزىندە حابارلاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي فورماسى ازىرلەنەدى. ەڭ باستىسى, كەلىسىمدە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بىرىندە يادرولىق نەمەسە رادياتسيالىق اپاتتى جاعداي كەزىندە كومەك قاجەت بولعاندا ءىس-ارەكەتتىڭ بىرىڭعاي الگوريتمى جان-جاقتى جازىلادى. ءوتىنىم جىبەرىلىپ, جەدەل رەجىمدە كومەك كورسەتەتىن توپ جاساقتالادى. ولار ارنايى تەحنيكامەن جانە قۇرال-جابدىقپەن جابدىقتالادى. كومەك سۇراۋشى تاراپ اتالعان توپتىڭ باسىمدىقپەن كىرۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
– رەسەي تاجىريبەسىنە سايكەس, ەگەر بارلىق پروتسەدۋرانى الدىن الا ناقتى ازىرلەپ قويساق, وندا مۇنداي توپ ءوتىنىم تۇسكەننەن كەيىن نىساندا 24 ساعاتتا, ءتىپتى ودان دا ەرتەرەك بولا الادى», دەدى «روساتوم» وكىلى.
تمد ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنان كەيىنگى بريفينگتە تمد-نىڭ اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقاندىعىن جەتكىزدى.
– استانادا تمد ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسى وتىرىسىنىڭ ءوتۋى تاعى دا قازاقستان تاراپى ءىرى شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا وتە قولايلى ءارى بەرەكەلى الاڭ ەكەنىن دالەلدەدى. ءبىر اپتا بۇرىن الماتى قالاسىندا تمد-عا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىك ورگاندارى مەن ارناۋلى قىزمەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ 45-وتىرىسى وتكەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, بيىل قازاقستان توراعا بولماسا دا, ۇيىمنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. استاناداعى تالقىلاۋ الاڭىندا ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويىلىپ, جەمىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى, – دەدى ول. سونىمەن قاتار سەرگەي لەبەدەۆ 8 قاراشادا استانادا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ ءسامميتى وتەتىنىن, ال 9 قاراشادا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ايماقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى (پەتروپاۆل قالاسىندا) ۇيىمداستىرىلاتىنىن ەسكە سالدى.
«وسى فاكتىلەردىڭ بارلىعى قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ ساقتالۋى مەن نىعايۋىنا ۇيىتقى بولىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى», دەدى س.لەبەدەۆ.
ال تمد ەلدەرىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنە كەلەسى جىلى تۇرىكمەنستان توراعالىق ەتەدى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»