مۇحاممەد حايدار دۋلاتي نەمەسە كاشميرگە بارعان ءتورتىنشى عىلىمي جانە مادەني ەكسپەديتسيا

مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي كور­نەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اسكەري قول­باسشى, تاريحشى عالىم, اقىن. ول XVI عاسىردا عۇمىر كەشتى. ءومىرىنىڭ كوپ­شى­لىك بولىگى ورتالىق ازيا مەن شىعىس تۇر­كىستان, تيبەت پەن ءۇندىستان ەلدەرىندە ءوتتى. 1540-1551 جىلدارى كاش­مير­دىڭ جە­كە-دارا بيلەۋشىسى بولدى.ول ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحى, ەتنو­گرافيا­­سى مەن گەوگرافيا­سى, ءتىلى مەن ادەبيەتى, ما­­دەنيەتى, جايىن ءسوز ەتە­تىن «تاريح-ي را­­­شيدي» جانە «جاھان نامە» اتتى كلاس­سيكالىق شىعارمالار­دىڭ اۆتورى. 

سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعانداي ىزگى نيەتپەن 2018 جىلدىڭ 23 قاڭتارى كۇنى الماتىدان دەليگە ۇشىپ شىعىپ, 4 ساعاتتان كەيىن ءۇندىستان استاناسىنداعى ينديرا گاندي اۋەجايىنا قوندىق. بۇل مەنىڭ ۇندىستانعا جاسالعان التىنشى ساپارىم ەكەن. سوڭعى رەت 2008 جىلى دەليدە وتكەن حالىقارالىق كونفە­رەن­تسياعا قاتىسقان ەدىم. سودان اللا تاعالا ءناسىپ ەتىپ ون جىلدان سوڭ مۇندا تاعى دا كەلىپ وتىرعانىم.

اۋەجايدا ءبىزدى ەلشىلىكتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى قارسى الدى. تۇسكى استان سوڭ ەلشىلىككە باردىق. ەلشىمىز بولات سەرعازى ۇلى سارسەنباەۆ دەگەن ازامات ەكەن. بۇعان دەيىن ول قازاقستاننىڭ يور­دانياداعى ەلشىسى بولعان. جاقسى قارسى الدى.

دەليگە 9 كىسى بولىپ كەلدىك. مەنەن باسقالار: تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماحمەتقالي نۇرعالي ۇلى سارىبەكوۆ جۇبايىمەن, دۋلاتي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دۋلاتي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور سالمەن قۇلباراق جانە اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى, ءتار­جىماشى. دەلەگاتسيادا سونداي-اق, وقۋ­ ور­نىنىڭ «مادەنيەت جانە ونەر» كا­فە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەسسور ايگۇل قابيەۆا حانىم باستاعان بىر­نەشە ستۋدەنت تە بولدى. ماقسات – تەك عالىمدار عانا ەمەس, سونداي-اق مۇحام­مەد حايدار دۋلاتي جۇرتىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قازاق حالقىنىڭ اندەرى مەن كۇي­لەرى, ءبيىن ورىنداپ, ۇندىلىكتەردى, كاش­ميرلىكتەردى ونەرىمەن دە تانىستىرۋ. 

دەليدەمىز. تاڭ اتتى. كۇن اشىق. كە­­­­شە­گىدەن گورى جىلىلاۋ. تۇسكە تامان اۋەجايعا كەلدىك. ساعات 14.00-دە «ين­ديگو» اۋەكومپانياسىنىڭ ۇشاعىنا وتى­­رىپ كاشميردى, ياعني ونىڭ استاناسى سري­­ناگاردى بەتكە الدىق. 

ماعان تانىس, بۇرىن دا بىرنەشە رەت كورگەن, دال كولىنە دە جەتتىك. ونىڭ شىعىس شەتىن بويلاپ كەلەمىز. سال­دەن سوڭ باتىس جاعىنداعى «كاشمير ۋني­ۆەرسيتەتى» دەگەن جازۋى بار ستۋدەنتتەر قالاشىعىنا جەتتىك. 

رەكتورات الدىنا كەلىپ توقتادىق. ىشكە كىردىك. رەكتور كۇتىپ وتىرعان زال­­­­­عا كەل­دىك. ول جالعىز ەمەس ەكەن. دە­كان­­­دار, كا­فەدرا مەڭگەرۋشىلەرى, ستۋ­دەنت­­تەر, ما­گيسترلەر, PhD دوكتورلارى جينالىپتى. اڭگىمە اۋەلى تانىسۋدان باستالدى. كاشميرلىكتەر نەگىزىنەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەلگىلى عالىمدارى بولىپ شىقتى. ىش­تەرىندە فيزيك تە, گەوگراف تا, ادەبيەتشى, تاريحشى, بيولوگ, حيميكتەر دە بار. اۋەلى تاراز بەن كاشمير ۋني­ۆەرسيتەتتەرى ارا­سىنداعى سۋىڭقىراپ قالعان بايلانىستى قايتا جالعاستىرۋ, الىس-بەرىس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سۇحبات بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى ءوزارا ۇسىنىستاردى قابىلداپ, ارىپ­تەستىك قا­تىناستارعا دايىندىقتارىن ءبىلدىرىستى. 

تاعى ءبىر تاڭ اتتى. كۇن سالقىن. ىزعار بار. تەرەزەدەن قالا جاقسى كورىنەدى ەكەن. سريناگاردى قورشاپ جاتقان گيمالاي تاۋ­لارى مەن ونىڭ پير پاندجال جوتالارى مەنمۇندالاپ تۇر. جوعارىدا ۋني­ۆەرسيتەت قالاشىعى دال كولىنىڭ جاعا­سىندا دەدىم. تاڭعى شايدان سوڭ جەڭىل ماشينالارعا بولىنە جايعاسىپ, وسى كولدىڭ باتىسىنداعى ەسكى قالاشىققا بەت الدىق. ءبىز بارا جاتقان «مازار-ي سالاتين» سريناگاردىڭ ەسكى ماحاللاسىندا ەدى. ۇزاماي دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك. جەلام وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى «مازار-ي سالاتين» ماعان تانىس. مۇندا بىرنەشە رەت بولعانمىن. 

«مازار-ي سالاتيندەگى» زيراتتار ورتاسىمەن ءوتىپ, قابىرستاننىڭ سولتۇستىك بولىگىنە كەلدىك. عالىم بابا زيراتى ءبىراز جونگە كەلتىرىلىپتى.

مىرزا حايداردىڭ زيراتىنا 1551 جىلى ول قازا تاپقان سوڭ, قۇلپىتاس قويىلعان. ول تۇت اعاشىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا, ال ونىڭ وڭتۇستىگىندە 1822 ۇلىبريتانيانىڭ اتبەگىسى ۋ.مۋركرافت (1770-1825) كاشمير ساپارىندا «ما­زار-ي سالاتيندە» بولىپ, عالىم زيراتىنا ەكىنشى قۇلپىتاس قويدىرعان. وندا تاعى دا بىرنەشە ۇلكەندى-كىشىلى قۇلپىتاستار بار. مەن ولاردى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ولتىرىلگەن وتباسى مۇشەلەرىنە قويىلعان دەپ ويلاعانمىن. قازىر دە سول پىكىردەمىن. ونى جوققا شىعاراتىن ناقتى دەرەكتەر ازىرگە تابىلعان جوق. تاس تا, ونداعى جازۋلار دا ءبىراز ەسكىرگەن. 

ەندى وسى ەكى قۇلپىتاستارداعى جازۋ­لار­عا نازار اۋدارايىق.

سونىمەن 1551 جىلى قويىلعان ال­عاش­قى قۇلپىتاس جانە ونداعى جازۋلار نە دەيدى؟ ۇلكەن تۇت اعاشىنىڭ ارعى جاعىندا ۇزىندىعى شامامەن 1 مەتر 15 سانتيمەتر, ال كولدەنەڭى 70 سانتيمەتر­دەي ءبىر كونە قۇلپىتاس جاتىر. تاستىڭ ەتەك جاعىنان قيعاشتاي سىنعان بولىگى جوعالىپ كەتپەسىن دەلىنگەندىكتەن دە باس جاعىنا تىرەۋىش ەتىپ قويىلىپتى. تاستارداعى جازۋلاردى قايتا-قايتا سا­لىس­تىرا قاراعان سوڭ, بۇلاردىڭ ءبىر دۇنيە ەكەنىنە كوزىم جەتتى.

وندا جازۋلار كوپ ەمەس. تاس­تىڭ جو­عارعى ۇشكىلدەۋ جاعىنا ء«لا يلاھا يللا اللا مۇحاممادۋر راسۋل اللا – اللادان باسقا جاراتۋشى جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى» دەگەن قاسيەتتى جازۋلار قاشالعان. ال قۇلپىتاستىڭ جيەكتەرىنە قۇران ءشارىپتىڭ 2-سۇرەسىنىڭ 255-اياتى («اياتۋ-ل كۇرسي») ۇلكەن ارىپتەر­مەن ور­نەكتەلىپتى دە ورتاسىنداعى ءتورت بۇ­رىش­قا ۇلى عالىمنىڭ قازاسى جايلى استارلاي ايتىلعان, جۇرەككە مۇڭ بايلار تومەندەگى ەكى ءبايىت جازىلىپتى.

1.شاھ گۋرگان مىرزا حايداردىڭ اقىرىندا, شاھيدتىك پاتشالىعىنىڭ دابىلى سوعىلدى.

2. اللانىڭ جازمىشى وسىلاي ەدى, قازا-ي يلاھي تاڭىرىمەن قاۋىشۋ مەر­زىمى بولدى.

ەكىنشى بايىتتەگى (جولداعى) «قازا-ي يلاھي» دەگەن شارتتى ءسوز بۇل جەردە حرونو­گرامما قىزمەتىن اتقارىپ مىر­زا حايداردىڭ باقيلىق بولعان جىلىن كورسەتىپ تۇر. بىراق ونى شەشۋدە قازىر­گە دەيىن عالىمدار اراسىندا مامىلە جوق. سريناگار ۋنيۆەرسيتەتى قولجازبا قو­رىن­داعى «باھاريستان-ي شاھي» اتتى ورتاعاسىرلىق قولجازبادا «قازا-ي ءيلا­ھيدى» ھيجرانىڭ 957 جىلى دەي وتىرىپ, مىرزا حايدار سول مەرزىمنىڭ زۋ-ل قاعدا ايىنىڭ 8-دە (1550 جىلدىڭ 18 قاراشاسى) ءولتىرىلدى دەپ كورسەتىلگەن.

ءۇندىستان عالىمى ر.ك.پارمۋ دە وسى ۋاجگە توقتايدى. ايتسە دە اعىلشىن وقى­مىستىسى نەي ەلياس (1844-1897) پەن كاشميرلىك تاريحشى گ.م.سۋفي «قا­زا-ي ءيلاھيدى» كەرىسىنشە ھيجرانىڭ 958 جىلى دەپ شەشكەن دە, ونى 1551 جىلعا قيىستىرعان. نەي ەلياس ءتىپتى «تاريح-ي راشيديدەگى» (لوندون باسىلىمى 1885, 1895 ج.) العىسوزىندە «ھيجرانىڭ 958 جىلى 1551 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا باستالعان» دەپ شەگەلەپ تە كەتكەن.

1822  جىلى قويىلعان ەكىنشى قۇلپى­تاس جانە ونداعى جازۋلار.

ءمارمار تاس بەتى 18 جولعا ءبولىنىپتى. سونىڭ ءبارى جازۋ. بىراق كەيبىر سوزدەر مەن ولاردىڭ نۇكتەلەرى وشۋگە اينالعان. سوندا دا كەشكە دەيىن وتىرىپ تەكستى داپتەرگە كوشىردىم. وندا:

«بۇل – باقيلىق مىرزا حايدار گۋرگان يبن مۇحاممەد حۇسەيىن گۋرگان ءجۇنىس حاننىڭ نەمەرەسى, بابىر پاتشانىڭ بولەسى, جاركەنت پەن موعولستاننىڭ بيلەۋشىسى ءابۋ سايد حان يبن سۇلتان احمەد حاننىڭ ءۋازىرى. احمەد حان اتالمىش ءجۇنىس حاننىڭ, ال ول توحلىق تەمىر حان اۋلەتىنىڭ, تەمىر حان شىڭعىس حان ۇلى شاعاتاي حان ۇر­­پاقتارىنىڭ ءبىرى. مىرزا حايدار ۇراتوبە قالاسىندا داڭقتى ھيجرانىڭ 905 (1499) جىلى تۋىلدى. ءبىراز (جىلدان سوڭ) ءابۋ سايد حاننىڭ بۇيرىعىمەن جاركەنتتەن اتتانىپ تيبەتتى باعىندىرعان جىلى – شابان ايىنىڭ 4 كۇنى 4000 اتتىلى ساربازدارىمەن كاشميردى دە وزىنە قاراتتى. مىرزا حايدار كاشمير ۋالاياتىنىڭ بيلىگىن كاشمير پاتشاسى مۇحاممەد شاھقا بەردى دە سول كەزدە تيبەتتە تۇرعان ءابۋ سايد حانعا قايتىپ كەتتى. حان وعان لحاسانى جاۋلاۋعا وكىلدىك بەردى دە ءوزى جاركەنتكە بەت الدى. مىرزا جولاي جول­داس­تارىنان ءبولىنىپ قالدى. (سودان) ول ات باسىن باداحشانعا بۇرىپ, ودان ءارى حۇمايۋن پاتشاعا بارۋ ءۇشىن تاعى دا ۇندىس­تانعا جول تارتتى. پاتشا كۇيزەلىپ يرانعا بارا جاتقاندا مىرزا ھيجرانىڭ 947 (1540) جىلى رادجاب ايىنىڭ 20 كۇنى (20 قاراشا) 450 اتتىلى ساربازدارىمەن لاھوردان شىعىپ, تاعى دا كاشميردى باسىپ الىپ, ونى ون جىل بيلەدى.

ول اللانىڭ, جازمىشىمەن ءبىر قا­تەلىك سەبەبىنەن بىرەۋدىڭ قولىنان شا­ھيد بولدى.

مىرزا تۇران مەن موعولستان جانە ءۇندىستان ەلدەرىندە بولدى. ول ۇلى ادامدارمەن قىزمەتتەس بولدى. ول كوپتەگەن ونەردى (مەڭگەردى) ءھام ءسوز شەبەرى, سوسىن ەرجۇرەك ازامات, بيىك پاراسات يەسى ەدى. ول «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى.

ونىڭ قابىرىنە سايد يزاتۋللا حان­­نىڭ ىنتا-جىگەرى, اعىلشىن يمپەريا­سىنىڭ باس اتبەگى, جوعارى مارتەبەلى ۋيليام مۋركرافتىڭ بۇيرىعىمەن بۇل قازا تاقتاسى داڭقتى ھيجرانىڭ 1238 (1822) جىلىنىڭ جۇمادا اس-ساني ايىندا ورناتىلدى» – دەپ «تاريح-ي راشيديدەگى» عالىمنىڭ ءوزى جايلى ايتقان دەرەكتەرى جازىلعان. دەسەك تە وسى رەتتە 3 ماسەلە تۋرالى ايتا كەتۋ كەرەك.

1. مىرزا حايدار جايلى زەرتتەۋلەردە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول تاشكەنتتە دۇنيەگە كەلگەن دەلىنىپ ءجۇر. ال قۇلپىتاستا ونىڭ تاشكەنتتە ەمەس, كەرىسىنشە ور­تالىق ازيانىڭ فەرعانا مەن سامارقان ارا­سىنداعى ەجەلگى قالالارىنىڭ ءبىرى – ۇراتوبەدە تۋىلعاندىعى كورسەتىلگەن. بۇعان دا قۇلاق قويۋعا بولادى. ويتكەنى اۆتوردىڭ ءوزى «تاريح-ي راشيديدە»: «سۇلتان ماحمۇت حان وزىنەن ءبىر جاس ۇلكەن حۇب نيگار حانىم اتتى اپكەسىن مەنىڭ اكەمە ۇزاتتى. ولاردىڭ نەكەسى شامامەن ھيجرانىڭ 809 (1493-1494) جىلى شاش (تاشكەنت) شاھارىندا قيىلدى. نەكەلەرى قيىلعان سوڭ, ول مۇحاممەد حۇسەيىنگە بۇگىندە ۇراتوبە دەگەن اتپەن بەلگىلى, بۇرىنعى ۋرسۋشانا ايماعىن بە­رۋ­گە جارلىق ەتتى... بۇل ايماقتى اكەم توعىز جىل بويى بيلەدى. وسى مەر­زىم ىشىندە كوپتەگەن وقيعالار بولدى. اكەم­نىڭ بيلىك جۇرگىزە باستاعانىنا 6 جىل وتكەندە دۇنيەگە مىنا مەن پاقىر كەلىپپىن» – دەيدى.

2. قۇلپىتاستا مير سايد يزاتۋللا حان مىرزا حايداردى «947 جىلى رادجاب ايىنىڭ 20 كۇنى تاعى دا كاشميردى... باسىپ الدى...» دەپ كورسەتكەن. مۇندا بىراق شامالى اعاتتىق كەتكەن. ويتكەنى مىرزا حايداردىڭ ءوزى «تاريح-ي راشيديدە» كاشميردى... رادجاب ايىنىڭ 20-دا ەمەس, 22-دە العانىن جازعان.

3.مير سايد يزاتۋللا حان قۇلپى­تاستا مىرزا حايداردىڭ قاي جىلى قازا تاپقانىن كورسەتپەسە دە ونى كاشميردى «ون جىل بيلەدى» دەپ جازعان. سوندا اسىل ەردىڭ 1551 جىلى ەمەس, 1550 جىلى قازا تاپقانى ما؟!

زيراتتىڭ باتىس جاعىنا مەموريال تاقتا قويىلىپتى. مەموريال تاق­تادا قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى تو­مەن­دەگىدەي جولدار بار. ولار 2015 جى­لى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن اتاپ وتىلگەن قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىل­دىعىنىڭ دەرەككوزى رەتىندە «تا­ريحي ءراشيديدىڭ» كورسەتىلۋى. 1997 جى­لى قاراشادا قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلى پەرزەنتىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ءۇشىن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ اتىن تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە بەردى. 1998 جىلى 26 تامىزدا ەجەلگى تارازدا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ قۇرمەتپەن اتى بەرىلدى دەگەن جازۋلار. 

ءۇندىستان ارحەولوگيالىق قىزمەتى اتىنان رەسمي تۇردە مەموريالدىق تاق­تا قويىلۋى, ەندى زيرات مەملەكەت قا­راۋىندا بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. 

ۋنيۆەرسيتەتكە قايتىپ ورالدىق. زال­عا جۇرت لىق تولىپتى. بۇل جەردە مۇنداي جيىن­دار كوپ وتە بەرمەسى انىق. ويتكەنى ەلدە سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. جينالىستار وتكىزىپ تۇراتىن شاق ەمەس. 

كونفەرەنتسيا اۋەلى تاراز بەن كاشمير ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەكتورلارىنىڭ ەكى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى جاڭا مەموراندۋمعا قول قويۋ راسىمىمەن باستالدى. ەكى جاق تا مۇحاممەد حايدار جايلى جاقسى سوزدەر, وڭدى پىكىرلەر ايتتى. سونان سوڭ سىي-سياپاتتارمەن ال­ماستى. 

وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, ماح­مەتقالي نۇرعالي ۇلى كاشميرگە وزىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ استانا قالاسى تۋرالى اعىلشىن تىلىندەگى ناسيحاتتىق 10 مينۋتتىق روليك الا كەلگەن ەكەن. كاشميرلىكتەر ونى قىزىعا كوردى. ونى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەم­لە­­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى تا­عى ءبىر روليك جالعاستىردى. وندا تاراز مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىندەگى فاكۋلتەتتەر, پاندەر, ۇستاز­دار مەن ستۋدەنتتەر ءومىرى, تارازدىڭ تا­بي­­عاتى, قالانىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار ەكەندىگى, وقۋ ورنىندا شەتەلدىكتەر دە وقىپ جۇرگەنى ادەمى دە اسەرلى باياندالعان.

كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ۋنيۆەرسيتەت مۇراجايىنا باردىق. وندا كىتاپحانا دا بار ەكەن. مۇراجاي دا, كىتاپحانا دا گۋمانيست اقىن, ويشىل دانا مۇحاممەد يقبال (1877-1938) اتىندا. ويپىرماي, ءۇندىستان پاكىستانمەن ءدۇرداراز سوعىس جاعدايىندا بولسا دا, كاشمير كىتاپحاناسى مەن مۇراجايىنا پاكىستاندىق زيالى, اقىن, ويشىل يقبالدىڭ اتىن بەرىپتى دەپ تاڭ­عالىستىق.

مۇراجايداعى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيگە ارنالعان بۇرىشتى دا كوردىك. وعان دۋلاتي جايلى از-كەم ماعلۇماتتار مەن مۇحاممەد حايدار بەينەلەنگەن كىلەمشە قويىلىپتى. ولاردى ارينە, بۇرىندارى وسىندا بولعاندارىندا تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى بەرگەن. 

ءتۇس قايتا جولعا شىقتىق. كاشميرلىك دوستار ءسات ساپار تىلەستى. 

مەن مۇحاممەد حايدار جايلى العاش رەت 1965 جىلى «ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ ۇلى عالىمدارى» اتتى كىتاپتان وقىعان ەدىم. دۋلاتي دەگەن نىس­پىسىنا قاراپ ايتەۋىر ونىڭ قازاققا قاتىسى بارىن ۇقتىم.

ستۋدەنتتىك جىلدارى ونىمەن اينا­لى­سۋعا مۇمكىندىك بولمادى. تەك قازمۋ-دا ۇستازدىق قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىلدارى عانا ول جايلى جازباشا دەرەكتەر جيناۋعا كىرىستىم. بىردە ماسكەۋدە م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن تمد ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى كونفە­رەنتسياسىنا بارعاندا, سول وقۋ ورنى جانىنداعى ازيا جانە افريكا ەل­دەرى ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحاناسىنان ۇندىستاندىق ر.ك.پارمۋ دەگەن عالىم­نىڭ ء«ۇندىستاننىڭ مۇسىلمان پاتشا­لارى» دەگەن كىتابىن كوردىم. وندا م.ح.دۋلاتيگە ارنايى تاراۋ ارنالعان ەكەن. اۆتور م.ح.ءدۋلاتيدىڭ كاشميردى 1540-1551 جىلدارى بيلەگەن كەزدە ەلدىڭ ءال-احۋالىن, مادەنيەتىن كوتەرگەنىن ايتا كەلە, ونىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوتە­رىلىسى كەزىندە ابايسىزدا قازا تاپقانىن, ءارى سونداعى «مازار-ي سالاتين» مازاراتىندا جەرلەنگەنىن جازىپتى. بىراق تاعى ءبىر دەرەكتەن ونىڭ قىتايدىڭ شىڭ­جاڭ ولكەسىندەگى ورتا عاسىرلاردا بول­عان قاشعار حاندىعىنىڭ استاناسى جاركەنتتە 20 جىلداي تۇرىپ, سوندا جەرلەنگەنى جايلى جولداردى دا وقىعانمىن. 1993 جىلى قىزمەت بابىمەن شىڭجاڭنىڭ اتالمىش قالاسىندا بولدىم. بىراق ول جالعان بولىپ شىقتى. تاعى ءبىر دەرەكتەردە ونىڭ پاكىستاننىڭ لاھور قالاسىندا كۇن كەشىپ, سوندا قاي­تىس بولعانى ايتىلىپتى. 1994 جىلى لاھوردا دا بولدىم. ول دا بوس ءسوز ەكەن. ەندى جوعارىدا ايتىلعانداي كاشمير دەرەگىن تەكسەرۋ عانا قالىپ ەدى.

1997 جىلى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.توقاەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ساۋد ارا­بياسى كورولدىگىنىڭ استاناسى ريادتا اشىل­عان ەلشىلىگىمىزگە ديپلوماتيالىق قىزمەتكە جىبەرىلدىم. سودان ءساتى كەلگەندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا حات جازدىم. كاشميرگە بارىپ م.ح.دۋلاتي جايلى ماعلۇماتتار جيناپ كەلۋگە رۇقسات سۇرادىم. مينيستر رۇقسات بەرگەن سوڭ دەليگە كەلدىم. ەلشىلىك كومەگىمەن دەليدە كاشميردى جاقسى بىلەتىن بىرنەشە عالىممەن كەزدەستىم. ولار «مىرزا حايداردىڭ كاشميردە عۇمىر كەشكەنى دە, سوندا قازا تاپقانى دا, وسى جەردە جەرلەنگەنى دە اقيقات. بىراق زيرات جوعالىپ كەتكەن شىعار. ودان بەرى 500 جىل ءوتتى ەمەس پە» دەگەن كۇدىكتەرىن ايتتى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەگەندەي, ءوز كوڭىلىم وزىمنەن قالسىن دەگەن ويمەن ورتا جولدان قايتپاي كاشميرگە, سريناگارعا بارىپ قايتايىن دەپ شەشتىم. «مازار-ي ءسالاتيندى» دە, وندا جەرلەنگەن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ زيراتىن دا تاپتىم. ريادقا ورالعان سوڭ قازاقستانعا ءتيىستى مەكەمەلەرگە رەسمي حات جىبەردىك. بىراق وتانداستارىمىز ونشا سەنىڭكىرەمەدى. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتسىن دەپ 8-9 كىسىدەن تۇراتىن ۇندىستانعا ارنايى دەلەگاتسيا جىبەردى. مەن قايتادان دەليگە كەلىپ, ولاردى كاشميرگە باستاپ باردىم. زيراتتى كوردىك. ونداعى جازۋلاردى وقىدىق. كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرلەسكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. ول جايلى ەلىمىزدىڭ باسشىلارىن دا حاباردار ەتتىك. 

1999 جىلى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ تۋىلعانى­نا 500 جىل تولۋىنا وراي الماتىدا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا باس باياندامانى جاسادىم.

...ءسويتىپ كاشميرگە جاسالعان ءتور­تىنشى ساپار وسىلاي مازمۇندى دا, نا­تيجەلى ءوتتى.  دەي تۇرعانمەن, ۋاقىتتىڭ ازدىعىنان دەليدەگى تاريحي ءبىراز جەرلەردە بولۋدىڭ, ولاردى كورۋدىڭ رەتى كەلمەدى.

كەلەسى كۇنى تۇسكە تامان ينديرا گان­­دي اۋەجايىنان ەلگە, وتانىمىز قا­زاق­ستانعا, الماتىعا ۇشىپ شىقتىق. ايتپاقشى كاشميردەن قايتاردا تا­راز توپىراعىنان اكەلىنگەن ءبىر ۋىس تو­پىراقتى زيراتقا قويدىق. اتاقتى عا­لىم, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن بابا زيراتىنان تارازعا دا ءبىر ۋىس توپىراق الا قايتتىق. بۇل وسىمەن ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس, م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر, ونى ناسيحاتتاۋ جالعاسىن تابا بەرەدى.

ءابساتتار دەربىسالى,

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ  كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور 

الماتى – دەلي – كاشمير – دەلي – الماتى