«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قانداي بولۋى كەرەك؟

جالعان رەيتينگ جارعا جىعادى

جولداۋدا ءبىلىم سالاسى­نا قاتىستى اتالعان بەس تاپ­سىر­مانىڭ كۇردەلى جانە الەۋ­­مەتتىك جاعىنان ماڭىز­دى­سى – «پەداگوگ مارتەبەسى تۋ­را­لى» زاڭدى ازىرلەۋ. بۇل ما­سە­لەنى شەشۋگە العاشقى قا­دامداردىڭ ءبىرى 2007 جىلى قا­بىل­دانعان ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىندا 7 تاراۋ 50-باپتا پەدا­گوگ قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى, پە­داگوگ قىزمەتكەردىڭ قۇ­قىق­­تارى, مىندەتتەرى مەن جا­ۋاپ­كەر­شىلىگى, ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭ­بەگىنە اقى تولەۋ جۇيەسى, الەۋ­مەت­­تىك كەپىلدىكتەر سياقتى ءتورت­ باعىت شەڭبەرىندە جاسال­عان.­

كەيىنىرەك, 2016 جىلى ءبى­لىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇي­رىعىمەن پەداگوگيكالىق ادەپ قاعيدالارى قابىلداندى. وسى ەكى قۇجات قازىرگى تاڭدا پە­دا­گوگ مارتەبەسىن قامتيتىن زاڭدى نەگىزدەمەلەر. اتالعان زاڭدى نورمالار ادامدى ءتيىم­دى ەڭبەكتەنۋگە ىنتالاندى­راتىنى انىق. بىراق ءبىر قا­عيداتتار جەتىستىككە قول جەت­كىزگ­ەن جاعدايدا اقشالاي ىن­تا­لاندىرسا, كەلەسىسى جازالاۋمەن ءتارتىپتى ساقتاۋعا شاقىرادى. قولدانىستاعى زاڭنامالاردىڭ بارلىعى ىنتالاندىرۋدىڭ «بيحەۆيو­ريزم» ىلىمىندەگى تۇرلەرىنە نەگىز­دەلگەن. 

ءبىلىم سالاسىندا ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن امەري­كا­لىق اتاقتى پسيحولوگ الفي كون «Punished by rewards» (ماراپاتپەن جازالاۋ) اتت­ى ەڭبەگىندە كەز كەلگەن بيحە­ۆيوريزم پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن ىنتالاندىرۋدىڭ (اقشالاي, جازا تۇرىندە) قىسقا مەرزىمدى ەكەنىن دالەلدەي وتىرىپ, ناتيجەسىندە جوعارى ما­راپاتقا يە بولۋ ءۇشىن جالعان ما­لىمەتتەردىڭ تىركەلىپ, كەرى پروتسەستەردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن ەكەنىن ساراپتايدى. بۇل قايشىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن الفي كوننىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى تومەندەگىدەي:

– قىزمەتكەردىڭ جال­اقى­سىن لايىقتى دەڭگەيدە تو­لەپ, ونى قاناۋدا جۇرگەن­دەي سەزىمنەن ارىلتۋ قا­جەت. كەز كەلگەن اقشالاي ىن­تا­­لان­دىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر شارت­پەن ۇسىنىلۋى – ادامدى با­قى­لاۋدا ۇستاۋعا جانە بۇل پروتسەستى جانۋاردى قولعا ۇي­­رەتۋمەن سالىستىرۋعا بولادى. بۇل قۇبىلىس ادامنىڭ ابىرويىن تومەندەتەدى;

– قىزمەتكەردىڭ اتتەستا­تسيادان وتكەن ناتيجەسىن ەش­ ۋاقىتتا جالاقىمەن باي­لا­نىس­تىرۋعا بولمايدى,­ قو­رىتىندى باعالار تەك جۇمىس­كەردىڭ كاسىبي جەتىلۋىندەگى نەگىزدەمە رەتىندە قولدانى­لۋى ءتيىس. ياعني ادامداردى رەي­تينگتەر ارقىلى رەتتەپ, ءبولۋ جانە ارالارىندا باسە­كەلەستىكتى تۋىنداتۋ – ولارعا ايلا-شارعى جاساۋمەن (مانيپۋلياتسيا) تەڭ;

– قىزمەتكەردىڭ ىنتاسىن­ ارتتىرۋ ءۇشىن قولايلى اتموسفەرا قۇرىلۋى قاجەت, ادام­گەرشىلىگى جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىنىڭ قول استىنداعى جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك ونىم­دىلىگى بيىك دارەجەدە بولادى.

«ۇستاز» توسبەلگىسىن بەكىتۋ قاجەت

وسىنداي جاعدايدى قا­لىپ­تاس­تىرۋعا الفي كون­ ىن­تالاندىرۋدىڭ ءۇش قاعيداتىن ۇسىنادى: ارىپتەستىك, مازمۇن­نىڭ ايشىقتىعى جانە ەركىن تاڭ­داۋ. ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنە نەگىز­دەلگەن تومەندەگى ۇسى­نىس­­تار «پەداگوگ مارتەبەسى تۋ­رالى» زاڭدى ازىرلەۋ بارىسىندا ەسكەرىلسە ۇستاز­داردىڭ جەكە تۇلعا رەتىندە ابىرويلارى ارتاتىنىنا سە­نىم مول.

ارىپتەستىك فاكتورىن ءبى­لىم قىزمەتكەرلەرى اراسىندا دامى­تۋ ءۇشىن:

1) «ۇستاز» توسبەلگىسىن بە­كى­تۋ قاجەت – مىسالى, دەپۋ­تاتتاردى ەرەكشەلەيتىن توس­بەلگى ولارعا دەگەن قۇرمەت پەن بەلگىلى توپ مۇشەسى ەكەنىن اي­قىنداپ تۇرادى; 2) كىتاپ ساتۋ دۇكەندەرىندە ۇستازدارعا جەڭىلدىك بەرىلۋى ءتيىس – قازاقستاندىق وقۋلىق­تاردى شىعاراتىن بارلىق باسپالارعا وسىنداي مىندەت­تەمەنى جۇكتەۋ قاجەت; 3) وڭتۇستىك كورەيا تاجىري­بەسى نەگىزىندە تۇرعىلىقتى جەر­­دە بىرنەشە مەكتەپ بولعان جاعدايدا ۇستازداردىڭ روتاتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك – سوندا ءبىر ايماقتاعى ءبىلىم وردالارىنىڭ ساپالىق دەڭگەيلەرى رەتتەلەدى, ياعني بىلىكتى ماماندار 3-5 جىل كولەمىندە باسقا وقۋ ورىندارىنا بارىپ ءوز تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك الادى, ال تومەن دارەجەدەگى ۇستازدار ءبىلىم ساپاسى جوعارى مەكتەپ­تەردە بىلىكتىلىگىن جوعا­رى­لاتۋعا قول جەتكىزەدى. ءبىر ورىندا جۇمىس اتقارىپ جات­قان ۇستازدار قاۋىمى كومان­دالىق جۇمىس جۇرگىزە باس­تايدى.

مازمۇننىڭ ايقىن بولۋى دەگەنىمىز – ءار ادام اتقا­رىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ماڭىز­دى­لىعىن تولىعىمەن سە­زىنە السا, وندا ونىڭ ەڭ­بەك ونىم­دىلىگى ارتا تۇسەدى. كو­­بىن­­­دە ءبىز مۇعالىمنىڭ ەڭ­بە­گىن تەك العاشقى جانە سوڭ­­عى قوڭىراۋ مەرەكەسى مەن­ ۇستازدار كۇنىندە اسا قادىر­لەپ, ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىنە قۇر سوزبەن ماقتاۋ جاۋدىرىپ­ جاتامىز. شىن مانىندە, بۇل­­ افوريزمدەردى ءبىلىم قىزمەتكە­رى ءوزىنىڭ جەكە تۇلعاسىمەن تىكە­لەي بايلانىستىرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى­نان­ ۇزدىك ستۋدەنتتەردىڭ مەكتەپ­تەگى ۇستازدارىنا جانە بىلىكتى تۇلەكتەردىڭ جۇمىس ورىندارىنان جوو-داعى پەداگوگتەرىنە العىس حاتتار جىبەرىلسە, ءار مۇ­عالىم قوعامعا ءسىڭىرىپ جات­قان ەڭبەگىنىڭ دەڭگەيىن ناقتى بىلەتىن ەدى.

مەكتەپ ديرەكتورى مۇعالىمدەر الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرسا...

بۇگىنگى تاڭدا پەداگوگيكا­لىق ماماندىقتى يگەرىپ جات­قان ستۋدەنتتەردىڭ از بولى­گى عانا مەكتەپتەگى تاجىريبەدەن سا­­پالى وتەتىنى بەلگىلى جانە ۋني­­ۆەرسيتەتتەردەگى زەرتتەۋ­لەر كوبىندە تەوريالىق تۇر­عىدان قاراستىرىلادى, وسى ول­قى­لىق­تاردى بولدىرماۋ ءۇشىن جانە بولاشاق ۇستازدار ەڭ­بەك­تەرىنىڭ مازمۇ­نىن تو­لىق­­تاي سەزىنۋ ماقساتىندا, پەداگوگتەر دايارلايتىن جوو-­لاردا عىلىمي لابوراتو­ريا­ رەتىندە ءبىر بالاباقشا مەن ءبىر مەكتەپتىڭ تىركەلۋى مىندەت­تەلگەنىن ۇسىنار ەدىك. 

ەركىن تاڭداۋ قاعيداسى – ادام­نىڭ الدىنا قويعان ماقساتتارىنا جەتۋ جولدارىن ءوزى تاڭداپ, شەشىمدەردى قابىل­­داۋ بارىسىندا تىكەلەي قاتىساتىن بولسا, وندا ونىڭ­ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسى­ جوعا­رىلاي تۇسەدى. ياعني ۇستازدار وزدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە تىكەلەي اتسالىساتىن بولسا جانە ساپالى ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردى تاڭداۋدا ەركىندىكتى سەزىنسە, وندا ولاردىڭ ءوزىن ءوزى باعالاۋ دەڭگەيى دە, مارتەبەسى دە جو­عارى­لايتىنى ءسوزسىز. 

مىسالى, مەكتەپ ديرەكتورى جىل سايىن مۇعالىمدەر الدىندا ەسەپ بەرىپ, ولاردىڭ وقۋ ورنى جۇمىسىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا ۇسى­نىستارىن ەسكەرەتىن بولسا, ۇستازداردىڭ مەكتەپتىڭ جەتىلۋىنە بار كۇشتەرىن سالاتىنى بەلگىلى.

سوڭعى جىلدارى ورتا ءبى­لىم بەرۋ سالاسى تولىعىمەن جاڭار­تىلعان مازمۇنعا كوشىپ جاتقان كەزدە ۇستازدار مەن ولاردىڭ مارتەبەسىنە دە جاڭا­شا كوزقاراس قاجەت.

ايجان سادىقوۆا,

«IQanat» ءبىلىم بەرۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

شىعىس قازاقستان وبلىسى