ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جاقىندا عانا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سالاسىن قارقىندى دامىتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە توقتالدى.
اسىرەسە جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, بوس جاتقان جەرلەردى دەر كەزىندە مەملەكەت قۇزىرىنا قايتارىپ, ىسكەر تۇلعالارعا بەرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار وندىرىسكە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ تابىسقا جەتكەن شارۋاشىلىقتاردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, سولاردىڭ تاجىريبەسىن كەڭىنەن تاراتۋدىڭ ماڭىزدىعىن اتاپ كورسەتتى.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان شارالارى ەلباسى جولداۋىنداعى تاپسىرمالارمەن ۇندەس. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى جەردى قاشىقتان زوندىلاۋدىڭ عىلىمي ادىستەمەلەرى نەگىزىندە جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ بارىسىنا مونيتورينگ جاساۋدى تولىعىمەن يگەرىپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزە باستادى. قازىر بۇل جۇمىستاردى ءاربىر جەر پايدالانۋشىنىڭ جەر تەلىمدەرى بويىنشا جۇرگىزە الامىز. قولايسىز اۋا رايىنا قاراماستان, ءاربىر جەر تەلىمىندە ەگىلگەن داقىلدىڭ ءتۇرىن, ونىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن, اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ اسەرىنەن زاقىمدالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىرۋعا قول جەتكىزدىك. ءبىز ونى اقمولا وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋداندارىندا جۇرگىزىپ, سوڭعى 2 جىل ىشىندە ەگىستىككە ارنالعان القاپتاردىڭ 7-12%-ىنىڭ قولدانىلماي بوس جاتاتىنىن دالەلدەدىك. سونداي-اق جەر تەلىمدەرىن زاڭسىز نەمەسە ماقساتسىز پايدالانىپ جاتقانداردى دا انىقتاپ, بۇل تۋرالى دەرەكتەردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنا ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن بەردىك. وسىنداي جاعدايدىڭ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى استىق ءوندىرۋشى ايماقتارىندا بار ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 1,5 ملن گەكتارداي جەردىڭ ءونىم بەرمەي, بوس جاتاتىنىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار جايىلىمدارداعى جاعدايدى دا عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى عىلىمي ادىستەمەلەر ارقىلى وڭدەي وتىرىپ باقىلاي الاتىن دەڭگەيگە جەتتىك.
ەگىستىكتەردىڭ توپىراق كارتاسىن العاشقى رەت تسيفرلى فورماتقا اۋىستىردىق, ول توپىراقتىڭ قۇنارلىلىق دەڭگەيىن تۇراقتى تۇردە باقىلاۋ جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن جوسپارلاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
قازىر ءبىز اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ 9 بازالىق شارۋاشىلىعىندا وندىرىسكە دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. وسى جوبا اياسىندا اتالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ ماماندارىن وقىتتىق, تەحنيكالارىنا ساراپتاما جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىنا قانشالىقتى ساي ەكەنىن انىقتادىق. سونىمەن قاتار ولاردى قوسىمشا وپتسيالارمەن جابدىقتاۋ, ساتىپ الۋ, ورناتۋ جانە رەتتەۋ جۇمىستارىنا ناقتى كومەك كورسەتتىك.
دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىنىڭ تالاپتارى بويىنشا ءار القاپتىڭ توپىراعىنىڭ قۇرامىن انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردىق. ونى قازاقستان جاعدايىندا العاش رەت «1 گەكتاردان 1 سىناما» ادىستەمەسى بويىنشا جۇرگىزىپ, توپىراق قۇرامىنىڭ ناقتى جاعدايىن انىقتاپ, ونى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە تەكسەرىلگەن القاپتاردىڭ اگروحيميالىق كارتاسىن قۇراستىردىق. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, جۇرگىزىلگەن تالداۋ توپىراق قۇرامىنىڭ ناشار ەكەنىن كورسەتتى. ماسەلەن, جەڭىل گيدروليزدەنۋشى ازوت زەرتتەلگەن القاپتاردىڭ 77 پايىزىندا جىلجىمالى فوسفور – 88 پايىزىندا, ال گۋمۋس 50 پايىزعا تومەن جانە وتە تومەن دەڭگەيدە بولدى. ياعني, وسىنىڭ سالدارىنان استىق ساپاسىنىڭ تومەندەۋى مەن ەگىن ونىمدىلىگىنىڭ ازايۋى ورىن الىپ وتىر. وسى كەمشىلىكتى جويا بىلسەك, استىق شىعىمىن كەمىندە 5-6 تسەنتنەرگە, جوعارى ساپالى بيدايدىڭ ۇلەسىن 3-4 ەسەگە ۇلعايتۋعا, استىقتىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىن 7-8 كۇنگە قىسقارتۋعا بولادى ەكەن.
سونىمەن قاتار القاپتاردىڭ ەلەكتروندى فورماتتاعى فيتوسانيتارلىق كارتالارى جاسالدى. وندا ەگىستىك القاپتارىندا ءارامشوپ باسۋ, ونداعى وسىمدىكتەردىڭ اۋرۋعا شالدىعۋ, زيانكەستەردىڭ تارالۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن مالىمەتتەر جيناقتالعان. وسىنداي كارتالاردىڭ شارۋالار ءۇشىن قۇندىلىعى وتە جوعارى.
اۋىل كاسىپكەرلەرىنە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ جاڭا داعدىلارىن ۇيرەتۋ ءۇشىن جاپپاي وقىتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان ءجون. ۇكىمەتكە الداعى 3 جىل ىشىندە وسى ماقساتتارعا جىل سايىن قوسىمشا كەمىندە 100 ميلليارد تەڭگە قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. (جولداۋدان)
اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ مەن دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىستارىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر اراسىندا ءبىلىمدى تاراتۋ شارالارىمەن قاتار جۇرگىزۋدەمىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە 400-دەن استام تىڭداۋشىلاردى قامتىعان 9 سەمينار وتكىزدىك. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قاشىقتان كەڭەس بەرۋ ماقساتىندا extension.kazatu.kz ينتەرنەت پورتالى ىسكە قوسىلدى. بۇل ارقىلى فەرمەرلەر ونلاين رەجىمدە ءوندىرىس ۇردىسىندە تۋىنداعان ءتۇرلى ماسەلەگە قاتىستى تەگىن كەڭەس الا الادى. ينتەرنەت-پورتالعا 3 ايدىڭ كولەمىندە فەرمەرلەردەن 500-دەن استام سۇراق ءتۇسىپ, وعان تولىق جاۋاپ بەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى اۋىلشارۋاشىلىق ءبىلىمدى تاراتۋ ورتالىقتارىنا اينالدىرۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ۇلەسىمىزدى وسىلاي قوسۋدامىز.
وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتقان دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسى قولدا بار رەسۋرستى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ءونىم كولەمىن ارتتىرىپ, ونىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناقتىراق ايتار بولساق, تەك ەگىن ەگۋ جانە ەگىستىكتى كۇتۋ ناۋقانى كەزىندە ءبىزدىڭ عىلىمي باسشىلىققا الىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتارىمىز ورتا ەسەپپەن جانار-جاعارمايدىڭ 8%-عا, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ 25%-عا, گەربيتسيدتەردىڭ 30%-عا ۇنەمدەلۋىنە قول جەتكىزىپ وتىر. سونداي-اق ءار گەكتاردان الىنىپ جاتقان استىقتىڭ ءتۇسىمى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا 5-7 تسەنتنەرگە جوعارى. دالەل رەتىندە قاراعاندى وبلىسى, وساكاروۆ اۋدانى «نايدوروۆ» جشس-ءىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. وسى شارۋاشىلىقتا ءبىزدىڭ عالىمدار ەنگىزگەن دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىن قولدانعان القاپتاردىڭ ءار گەكتارىنان 50 تسەنتنەردەن ارتىق بيداي جينالۋدا. بۇل – وسى ءوڭىر ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش.
سونداي-اق اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قازىرگى قولدا بار تەحنيكامەن وعان قوسىمشا وپتسيالار مەن ارنايى جابدىقتاردى ورناتۋ ارقىلى جۇرگىزۋگە بولاتىنىن دالەلدەپ بەردىك. وعان كەتەتىن شىعىننىڭ 1-2 جىل ىشىندە اقتالاتىنىن دا انىقتادىق. ياعني, دالمە-ءدال ەگىستىك تەحنولوگياسىن تەك قانا زاماناۋي جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالعان شارۋاشىلىقتار عانا قولدانا الادى دەگەن پىكىردىڭ جاڭساق ەكەنىن كورسەتتىك.
اگروونەركاسىپ كەشەنىن تسيفرلاندىرۋ جولىندا تەجەۋشى فاكتورلاردىڭ بار ەكەنىن دە ايتپاسقا بولمايدى. تسيفرلى تەحنولوگيا مەن ونىڭ ناتيجەلەرىن ءىس جۇزىندە قۇقىقتىق ماقساتتاردا قولدانۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالاردى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ قاجەت. ماسەلەن, قولدانىلماي جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋدى قاراستىرۋ بارىسىندا عارىشتىق مونيتورينگ ماتەريالدارىن سوتتاردىڭ ەسكەرگەنى ماڭىزدى. اۋىلدىق جەرلەردە, اسىرەسە ەگىستىك القاپتاردا ينتەرنەتتىڭ السىزدىگى نەمەسە جوقتىعى ۇلكەن كەدەرگى بولىپ وتىر. اگروحيميالىق زەرتحانا جەلىسىنىڭ مەشەلدىگى مەن وسى باعىتتاعى قىزمەت كورسەتۋ اياسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ جوقتىعى توپىراققا اگروحيميالىق تالداۋ جاساۋ جۇمىستارىنىڭ قولجەتىمسىزدىگى مەن قىمباتتىعىنا اكەلىپ سوعۋدا. اۋا رايىن ۇزاق مەرزىمدى بولجاۋ مەن كۇتىلەتىن جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرىن ءدال انىقتاۋدىڭ جوقتىعى دا قولبايلاۋ بولىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان فەرمەرلەر ەگىن ەگۋ ناۋقانىنىڭ ءتيىمدى مەرزىمىن ءدال جوسپارلاي الماي, ونى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ قولدانىستا جۇرگەن توپىراق قورعاۋ جۇيەسى بويىنشا جۇرگىزۋدە. ياعني, ولار وسى ۋاقىت ارالىعىندا ورىن العان جاھاندىق كليماتتىق وزگەرىستەردى ەسكەرە الماۋدا.
سونىمەن قاتار ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا باستاپقى كەزەڭدە دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ۇردىسىنە قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. ماسەلەن, ساتىپ الىناتىن پيلوتسىز اپپاراتتاردىڭ, تەحنيكاعا ورناتىلاتىن قوسىمشا جابدىقتار مەن وپتسيالاردىڭ, سونداي-اق اگروحيميالىق كارتالاردى قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ قۇنىنا سۋبسيديا بەرۋ كەرەك.
تاعى دا ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسى بويىنشا مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. وقۋ ورنىمىزدا وسى تەحنولوگياعا ساي كەلەتىن قۇزىرەتتىلىگى مەن ءبىلىمى بار جوعارى ساپالى ماماندار بار, الايدا ولاردىڭ سانى تىم از. ولاردى دايارلاۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ەڭ باستىسى, وسىعان سايكەس ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت. ونى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوللەدجدەر مەن كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۋچيليششەلەرىنە دە ەنگىزۋ كەرەك.
جەر – ءبىزدىڭ ۇلى بايلىعىمىز. سوندىقتان دا ونىڭ ىسكەر ديقانداردىڭ قولىندا بولىپ, ءتيىمدى پايدالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. ەلباسىمىزدىڭ جولداۋىنداعى وسىنداي نەگىزگى تالاپتار كەزەك كۇتتىرمەي جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور