مۇرات جۇرىنوۆ. عىلىمنىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى

عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ دامۋى – حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ءارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جانە قوعامنىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ ارتۋى تۇرعىسىنان دا ستراتەگيالدىق ماڭىزى زور. ەلىمىزدە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيانى دامىتۋ ساياساتى وسى باعىتتا قولعا الىنىپ كەلەدى. ناقتى ايتار بولساق, ءىجو-ءنىڭ عىلىمعا ءبولىنىپ وتىرعان 0,13 پروتسەنتتىك قارجى كولەمىن, ەل دامۋىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ستراتەگيالىق باعدارلاماسى بويىنشا, 2020 جىلى 2%-كە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل – جوسپارلى تۇردە كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اساتىن شارۋا. ەلباسى ۇكىمەتكە الداعى 3 جىل ىشىندە جىل سا­يىن قوسىمشا كەمىندە 100 ميلليارد تەڭگە قاراجات بولە وتىرىپ, 5 جىل ىشىندە عىلىم, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا بارلىق كوزدەردەن جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءىجو-ءنىڭ 10%-نە دەيىن جەتكىزۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى.

جولداۋدا ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا جاسالعان وسىنداي ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – يندۋس­تريالاندىرۋ ماسەلەسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى, ەلباسى مەملەكەتتىڭ يندۋستريا سالاسىن دامىتۋدى ءاردايىم نازاردا ۇستاپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قانداي ەل بولسا دا, عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن جاڭا تەحنولوگيا ارقىلى (يننوۆاتسيا) كورسەتە الادى. ولاردىڭ جاڭا تابىستارىن ءبىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيا ارقىلى ۇنەمى قۋاتتاپ, دەمەپ وتىرسا عانا الەم نارىعىندا باسىمدىققا يە بولادى. ءسويتىپ ەل ەكونوميكاسىن كۇشەيتىپ-قۋاتتاندىرۋعا قول جەتكىزەدى. 

دامىعان باتىس ەلدەرىندە مۇنى «Scientific support» («عىلىمي دەمەۋ, قۋاتتاۋ») دەپ اتايدى. ياعني, ءوندىرىستى عىلىمي تۇرعىدان دەمەۋ, عىلىمي تۇرعىدان سۇيەمەلدەۋ دەگەن ءسوز. ساتىپ الىنعان (ترانسفەرت) قانداي دا ەڭ جاڭا تەحنولوگيا ءونىمى بولسا دا, ءارى كەتسە 5 جىلدا عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ تەز دامۋىنا بايلانىستى تيىمدىلىك ۇستەمدىگىنەن ايىرىلادى. سوندىقتان كەز كەلگەن زاۋىتتى نەمەسە فابريكانى عىلىمي تۇرعى­دان دەمەپ سۇيەمەلدەۋ ارقىلى ونىمدىلىگىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. مىسالى, اقش, باتىس ەۋروپا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردە وڭدەۋ, تاۋار شىعارۋ ءوندىرىسى وسىنداي جۇيەگە نەگىزدەلگەن. ال كەرىسىنشە, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان جىل سايىن 4-5 رەت ءونىم الاتىنىنا قاراماستان, كەدەيشىلىكتە ءومىر كەشۋدە. سەبەبى ول ەلدەردە يندۋستريا دامىماعان, ال ول جاعداي ءوز كەزەگىندە جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جەتىلمەگەندىگىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىر.

يندۋستريانىڭ كەنجەلەپ ارتتا قالۋى, ءوز كەزەگىندە, جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كەرى كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. تەحنولوگيا جانە ونىڭ نەگىزىن قالايتىن ءبىلىمنىڭ ءوندىرۋشى كۇش حالىنە كەلۋى قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى ايىرماشىلىعى ءارى باسىمدىعى بولىپ وتىر. سوندىقتان «عىلىمسىز دامۋ (پروگرەسس) بولمايدى» – دەگەن اكسيومانى ءاردايىم ەستەن شىعارماعان ءجون. 

ەلىمىزدە عىلىم ارقىلى ەڭ سوڭعى جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيانىڭ بەرىك تۇعىرىن قالىپتاستىرىپ, قارقىنداپ دامۋعا جان-جاقتى العىشارتتار جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى رەتىندە قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى «التىن كوپىر» بولۋ مۇمكىندىگىن اتاپ وتكەندى ءجون كورەمىز. 

الداعى باسىم ماقساتتاردان ءبىرى – 2050 جىلعا دەيىن دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل – وڭاي الىناتىن اسۋ ەمەس. وسى تۇرعىدان جاڭا جو­لداۋ قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك, مادەني سالالارداعى ءتۇبىرلى وزگەرىستەرگە بەيىم­دەلۋىنە جول كورسەتەدى. بۇل قۇجات «ماڭگىلىك ەل» اتانۋ جولىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتاپ, بولاشاعىمىزدى جارقىن ەتۋگە نەگىز بولماق. جولداۋدا بەلگىلەنىپ بەرىلگەن ماڭىزدى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنىن بيىكتەتىپ, جولىن ايقىنداپ بەرەرى داۋسىز. تەك سوندا عانا وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىندا ىلگەرىلەپ دامۋعا مۇمكىندىك الامىز.

العا ۇمتىلمايتىن ەل بولمايدى. ەلباسى جولداۋىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى مەن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى, جالپى, بارلىق ۇجىم تولىعىمەن قولدايتىنىنا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ايانباي ەڭبەك ەتەتىنىنە سەنىمىمىز مول. 

مۇرات جۇرىنوۆ, 

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى