«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ءوڭىر عالىمدارىنىڭ, تاريحشىلارىنىڭ, ولكەتانۋشىلارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى قوعامدىق ومىرىمىزدە ورنى ايرىقشا, ماڭىزدىلىعى باسىم, جاڭا كوزقاراستار مەن تالداۋلاردى قاجەت ەتەتىن, مەملەكەت قولداۋىنا ءزارۋ كەلەلى تاقىرىپتى قوزعاۋىمەن ەرەكشەلەندى. جۇرتشىلىقتى بەيجاي قالدىرمايتىن تولعاقتى ماسەلەنىڭ جان-جاقتى تالقىلانىپ, ارقيلى وي-پىكىرلەردىڭ ءورىس الۋىنا بەلگىلى زاڭگەر, قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ قوزعاۋ سالدى. ءبىزدىڭ «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسىمەن سۇحباتىمىز ەل ءۇشىن سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەكتەرى مەن ەرلىك ىستەرى ۇشان-تەڭىز تۇلعالاردى قادىرلەۋ, قاستەرلەۋ, ۇلىقتاۋ, ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋ, ەستە قالدىرۋ, جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– سابىر احمەتجان ۇلى, قوعامدىق قور جايلى كوپشىلىك جەتە بىلە بەرمەيتىن سەكىلدى.
– ولاي بولاتىن ءجونى بار. قوردىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بيىل مامىر ايىندا استانا قالاسىندا ءوتتى. دەسەك تە, وعان دەيىن بىرقىدىرۋ دايىندىق, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. ونىڭ ءبىر مىسالىنا «قازاقستانداعى جەلتوقسان/1986/ كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي جانە حالىقارالىق ماڭىزى» تاقىرىبى بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءوتۋىن, وندا جاسالعان باياندامالار مەن سويلەگەن سوزدەردىڭ جيناق بولىپ جارىق كورۋىن ايتار ەدىك. بۇگىندە بىرنەشە وبلىستاردا بولىمشەلەر اشىلدى. جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, وتارلىق ساياسات پەن قۇلدىق ەزگىگە قارسى شىققان ۇلتتىق باتىرلاردى ىزدەستىرۋ, تابۋ, ولار جايلى ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, جاڭاشا كوزقاراستى ورنىقتىرۋ, تاريحتىڭ «اقتاڭداق» بەتتەرىن اشۋ باستى باعدار بولىپ قالا بەرەدى.
– قوردىڭ «قاھارماندار» اتالۋ سەبەبى نەدە؟ اتقاراتىن قىزمەتى مەن العا قويعان ماقساتى قانداي؟
– ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستىڭ, ۇلتتىق ساياسي باس كوتەرۋلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەلباسى تالاي رەت اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. بوستاندىق حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى ەدى. وعان جەتۋ وڭاي بولعان جوق. قازاق حالقى نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەردى, اۋىر قاسىرەتتەردى باستان كەشىرىپ, «ەلىم-ايلاپ» وتكەنىنە ۇلت تاريحىنان كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. اتامەكەنىن سىرتقى جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن اتقا قونعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ءار كۇنى قاس دۇشپاندارمەن ارىستانشا الىسقان, جولبارىسشا جۇلقىسقان نەبىر ارپالىستارعا, ەرەن ەرلىكتەرگە تولى. وكىنىشكە قاراي, قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىم سانالاتىن ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, ازاپ شەككەن, جانىن پيدا ەتكەن, سولاي بولا تۇرا ءالى كۇنگە دەيىن اتتارى اتالماي ۇمىت قالعان ارىستارىمىز قانشاما! بۇل جاعىنان رەسەي, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى جاقسى ۇلگى كورسەتىپ وتىر. ولاردا ونداعان زاڭ اكتىلەرى قابىلدانىپ, جازىقسىز جازالانعان جانداردى ۇلتتىق باتىر دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ, اقتاۋ ميسسياسىن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىپ كەلەدى. بىزدە ونداي تۇلعالاردى اقتاۋ كوبىنە بىررەتتىك شارالارمەن عانا شەكتەلەدى, جۇيەلىلىك, بىرىزدىلىك جەتىسپەيدى. قور وسىنداي ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى دىتتەيدى. ءوز تاراپىمىزدان جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان وتانداستارىمىزدىڭ مارتەبەسىن انىقتايتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىندىق. سولاقاي ساياسات ەسىمدەرىن قانشا وشىرۋگە تىرىسسا دا, حالىق ساناسىندا جاتتالىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس ارداقتىلارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى بولسىن «قاھارمان» دەگەن اتقا ابدەن لايىق.
– دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ۇتىمدى ويلار, ۇعىنىقتى پىكىرلەر ايتىلدى ما؟
– ءبىرتالاي ايماقتاردى ارالاعانىمدا اكىمدىك باسشىلارى جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعانداي ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس دەگەن تالاپتى تەرەڭ تۇسىنگەندىكتىڭ بەلگىسى. ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆپەن كەزدەسۋ دە وسى تۇرعىدان ءوربىپ, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان كوتەرىلىپ جاتقان باستامالار شىنايى ءپاتريوتيزمدى جاستار بويىنا ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزدى كورىنىسى رەتىندە باعالاندى. ال دوڭگەلەك ۇستەلگە توقتالاتىن بولساق, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى, كەلەلى تاقىرىپتىڭ بەيجاي قالدىرمايتىنى ۇنادى. قىتاي مەن رەسەي ارحيۆتەرىندە XVIII-XIX عاسىرلاردا بولعان تولقۋلار مەن كوتەرىلىستەر كەزىندە ناقاقتان ناقاق قورلىق كورگەن بوزداقتار جايلى قۇجاتتاردىڭ از ەمەستىگىنە نازار اۋدارىلدى. كوبىنە سوڭىندا ىزدەۋشىسى بار تۇلعالار عانا اقتالىپ جاتاتىنى, قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەيمالىم كۇيدە قالاتىنى, ىزدەستىرۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن ستاليندىك رەپرەسسيا توڭىرەگىنەن ۇزامايتىنى, ۇركىنشىلىك, اشتىق جىلدارى شەتەلگە اۋعان قالىڭ جۇرت جايلى بىلەرىمىز ماردىمسىز ەكەنى, وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باعىتتالعان ءسىبىر تولقۋلارى قازاقستاننىڭ تەرىسكەيىن دە قامتىعانى, قوردىڭ بۇل باعىتتاعى عىلىمي-تانىمدىق ءىس-شارالارىن كەڭىنەن ورىستەتۋ قاجەتتىگى ورتاعا سالىندى.
– قوردىڭ ءبىر باعىتى – 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كۇندەرىنىڭ شىنايى تاريحىن اشۋ, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ەرلىگىنە لايىقتى باعاسىن بەرۋ. كەڭەس يمپەرياسىن تۇڭعىش رەت ءدۇر سىلكىندىرگەن قازاق جاستارىنىڭ جاپپاي باتىرلىعى مەن وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنە «وقيعا», «تولقۋ», «قاقتىعىس», «قوزعالىس» دەگەن سياقتى ءارتۇرلى اتاۋ تاعىلىپ ءجۇر. ءسىز وسى ماسەلەمەن 35 جىلعا جۋىق جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانىپ كەلەسىز. پارلامەنتتە ارنايى كوميسسياعا جەتەكشىلىك ەتتىڭىز. قاي تۇجىرىم قيسىندى؟
– ساناعا ابدەن ءسىڭىرىلىپ, تاپتاۋرىن قاعيداعا اينالدىرىلعان «جەلتوقسان وقيعاسى» سەكىلدى قاتە تۇسىنىكتەن ارىلۋىمىز قاجەت. «وقيعا» ۇعىمى تاۋلىك ىشىندە ءوتىپ جاتقان تالاي شارانىڭ, ارەكەتتىڭ ت.ب. فورماتىن, اتاۋىن عانا بەرە الادى. ال بيىك ماقسات كوزدەلىپ, سول جولدا حالىق بىرىككەن, وسى ءۇشىن اسكەر, ميليتسيا, سوت كۇشىمەن قۋدالانعان, ازاپتالعان, ولتىرىلگەن ايرىقشا باس كوتەرۋ مارتەبەسى – «كوتەرىلىس» بولاتىنى ءسوزسىز. ءبىز وسى ويدى قوعامعا ۇنەمى ايتىپ, دالەلدەپ كەلەمىز. تاريحي قۇبىلىسقا 1996 جىلى وتكەن ءبىرىنشى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا مىنبەسىنەن «كوتەرىلىس» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن بولاتىن. وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار وسى توقتامنىڭ بايىپتىلىعىنا ۇيىپ, الەمگە اسەر بەرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەن قويا باستاعانى بايقالادى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 30 جىلدىعى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ, الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا زامانعا دا, ۇرپاققا دا وي سالارلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. الاش ارىستارىنىڭ ازاتتىقتى اڭساعان ارمانىن ۇران ەتىپ شىققان قازاقتىڭ ورىمدەي ۇل-قىزدارىنىڭ ەرلىگى مەن ورلىگى ۇلت تاريحىمەن تەرەڭ ساباقتاستىعىندا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى