اققاناتپەن دوسىمداي سىرلاسامىن - ايشولپان

– ايشولپان, ءوزىڭىز­دى ەلور­­دامىزدىڭ تورى­نەن كور­گە­نىمىزگە قۋانىش­تىمىز. بۇل قازاقستانعا العاشقى سا­­­­پا­­­رىڭىز ەكەن. كوڭىل كۇي­ى­­ڭىز قالاي؟ اسەرىڭىزبەن بو­لىس­­سەڭىز.

– اسەرىمدى سوزبەن ايتىپ جەت­­كىزۋ مۇمكىن ەمەس. الەمنىڭ كوپتەگەن جەرىن ارالاپ, تالاي ەلدى كورىپ جۇرسەم دە, قازاقستانعا – تۋعان وتانىما جولىم تۇسپەگەن ەكەن. بۇل – مەنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە ساق­تاپ, ىشتەي تىلەپ جۇرگەن ۇل­كەن ارمانىم بولاتىن. قازاق­ستانعا كەلسەم, ونداعى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داع­دى­سى, تاريحي مەكەندەرى, تابيعاتى اسەم جەرلەرىمەن تانىس­سام دەگەن ارمانىم بۇگىن ورىندالىپ, ءوزىمدى شەك­سىز باقىتتى سەزىنىپ وتىرمىن. استاناداي اسەم قالانى كو­رىپ, كورىكتى جەرلەرىن ارالاپ, ءالى دە اسەرىمنەن ارىلا الار ەمەسپىن.

– ادەتتە, ساياتشىلىق, ونىڭ ىشىندە بۇركىت سالۋ ونە­ر­ى­مەن كوبىنەسە ەر ادام­دار اي­نالىسىپ, بۇل ما­شىق قىز بالاسىنا جات, تاڭ­­سىقتاۋ سا­نالادى. ال ءوزى­­­ڭىز بۇر­كىت­شىلىككە قا­لاي كەل­­دىڭىز؟ قۇس­قا دەگەن قى­زىعۋ­شى­لىعى­ڭىزدى نە وياتتى؟

– جالپى, قۇستىڭ قا­سيەتى دەگەن وتە كۇشتى عوي. اۋ­لەتى­مىزدە قۇس باپتاۋ ونەرى – اتا-بابامىزدان جال­عا­سىپ, اكە­دەن بالاعا ميراس بو­لىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى كا­سىپ, ورەلى ونەر. ءبىزدىڭ ۇيدە اكەم دە, اعام دا بۇركىت ۇس­تادى. اعام اسكەرگە كەتتى دە, اتا-انامنان رۇقسات الىپ, اعامنىڭ بۇر­كىتىنە باس-كوز بولد­ىم. سودان باس­تاپ قۇس سا­لىپ, اڭ اۋلاۋ ونەرىنە قى­زىعۋشىلىعىم ويانىپ, اكەممەن اڭعا شىعا باس­تادىم. كەيىن 13 جاسىمدا 18 مەتر قۇزداعى بۇركىتتىڭ ۇياسىنا ءتۇسىپ بالاپان الىپ, ءوزىم باپتادىم. ەكى قانا­تىندا نوقاتتاي عانا اق داعى بولعاندىقتان, اتىن «ا­ققانات» دەپ اتادىم. اق­قانات قازىر ءتورت جاستا. جال­­پى, بۇركىتتەر ءتورت ايدا ءبىر جاسايدى. ادامنىڭ جاسىمەن ەسەپتەگەندە, 30 جىل ءومىر سۇ­رە­دى. 1 جاستا – بالاپان, 2 جا­­سىندا – تىرنەك, 3 جاسىندا – تاستۇلەك, ال جاسى تورتكە تول­عاندا انا قۇس دەپ اتالادى. دە­مەك, قازىر اققانات انا قۇس اتان­دى.

– جالپى, قۇستى قالاي تاني­سىزدار؟ كەز كەلگەن بۇر­كىت جاقسى باپتاۋمەن قى­ران بولىپ شىعا ما, الدە ولار­دىڭ دا ەرەكشە تۇرلەرى بو­لا ما؟

– «ساياتشى باپشىل بولسا – بۇركىتتىڭ باعى» دەگەن قازاقتا جاقسى ءبىر ءسوز بار عوي. وسى ءسوزدىڭ ءمانى زور. بالاپان كەزىندە قۇستىڭ ءبارى بىردەي. كەيبىرەۋلەر بۇركىتتى بالاپان كەزىنەن قاتال ۇستاپ, قاتاڭ ءتارتىپ قويادى. مەنىڭشە, ول دۇرىس ەمەس. ونداي تارتىپتەگى بۇركىت قىسىمعا شىداماي, يەسى­نەن ءتۇبى ايتەۋىر ءبىر قاشىپ تىنادى. قۇسپەن ءتۇسىنىسىپ, ءتىل تابىسا, ءتىپتى سىرلاسا دا الۋ كەرەك. بۇل – ۇلكەن ونەر. قۇستىڭ ءتىلى جوق دەگەنىمىزبەن, ولار وتە سەزىمتال. بۇركىتتىڭ باعى تىكەلەي باپتاۋشىسىنا بايلانىستى. 

– ال ءسىزدىڭ بۇركىت باپتاۋ­داعى جەتىستىگىڭىزدىڭ سىرى قانداي؟

– اققاناتىممەن دوسىمداي سىرلاسامىن. ايالايمىن. قۇستى قورقىتىپ نەمەسە شەكتەن تىس اشىقتىرىپ تاربيەلەۋ جاقسى ناتيجە بەرمەيدى. قۇس يەسىنە نەعۇرلىم جاقىنىراق باۋىر باسسا, سوعۇرلىم العىر كەلەدى. ال قۇسبەگىلىك سايىسقا باراردىڭ الدىندا, ارينە ول ەركىندىك ءبىراز شەكتەلەدى. ەڭ اۋەلى قۇستى وزىڭە جاقسىلاپ ۇيرەتىپ, تاماقتان دا ءبىراز شەك­تەۋ قاجەت بولادى. يەسىن جاق­سى سەزەتىن, ونىڭ دىبىسىن جاتقا تانيتىن بۇركىت شاقىرۋ كەزىندە قاتەلەسپەيدى. 

– بۇركىت باپتاۋعا كۇنىنە قانشا ساعات ۋاقىت بولەسىز؟

– مەكتەپتە وقيتىندىقتان, دۇي­سەنبىدەن جۇماعا دەيىن ينتەرناتتا ساباقتا بولامىن. ول ۋاقىتتا اققاناتتى اكەم مەن اعام باعادى. ءسىڭلىم دە قازىر بۇركىتشىلىككە قىزىعىپ ءجۇر. دەمالىس كۇندەرى ءوزىم قارايمىن. جالپى, اققانات كۇنىنە 500 گرامم كولەمىندە قويان, تۇلكى, قاسقىر سياقتى اڭداردىڭ شيكى ەتىمەن قورەكتەنەدى.

– بايولكەدە سىزگە دەيىن بۇركىتشى قىزدار بولدى ما؟ كىمگە قاراپ بوي تۇزەدىڭىز؟

– جوق, بولمادى. اۋلە­تىمىز­دەگى, جالپى سول ايماقتاعى قىز­داردىڭ اراسىنان شىق­قان جالعىز بۇركىتشىمىن. كەيىن مەنىڭ ونەرىم كوپكە تاراپ, ەل ىشىندەگى تانى­مالدىلىعىم ارتا باس­تاعان­نان كەيىن, جەتىس­تىك­تەرىمدى كورە كەلە 2-3 جىلدان سوڭ قىزدار اراسىنان دا جاقسى بۇركىتشىلەر شىعا باستادى. ءتىپتى مەن وقيتىن مەكتەپ-ين­تەرناتتاعى بالالار دا قى­زىعىپ, اقىل كەڭەستەرىن سۇراپ جاتادى. 

– ەڭ العاشقى جەڭىسىڭىز جايلى ايتىپ بەرىڭىزشى؟

– ەڭ العاشقى جارىس, ارينە ەسىمدە. ول ءساتتى ۇمىتۋ مۇم­كىن ەمەس. جاسى مەنەن الدە­قايدا ۇلكەن ەر ادامدارمەن بىرگە جارىسقا ءتۇسۋ وڭاي بولمادى. ول كەزدە مەن نەبارى 13 جاستا بولاتىنمىن. جەڭەمىن دەپ ءتىپتى دە ويلا­عان جوقپىن. قاتىسۋدىڭ ءوزىن قاناعات تۇتتىم. باسىندا قاتتى قوبالجۋ بولدى. بىراق, كەيىن ءدال جارىسقا كەلگەن ساتتە ءوزىمدى جيناپ الدىم دا, الدىما ماقسات قويىپ ۇلگەر­دىم. «ەر ادام ىستەگەن نارسەنى نەگە قىز بالا جاساي الماۋى كەرەك!؟» دەپ نامىسقا تىرىسىپ, وزىمە ءوزىم جەڭەمىن دەپ ىشتەي سەرت بەردىم. ءسويتىپ, تىلەگىمدى اللا قابىل ەتىپ, 78 بۇركىتشىنىڭ ىشىندە قولعا شاقىرۋدى 5 سەكۋندتا, شىر­عاعا سالۋدى 6 سەكۋندتا اتقا­رىپ, رەكورد بۇزدىم. 

– ساياتشىلىق ماۋسىم­داعى ولجاڭىز كوپ پە؟

– ارينە, قىس ايلارىندا بۇركىت سالامىز. ۇيدە ەكى بۇركىت بار. بىرەۋى – اكەمدىكى, ەكىن­شىسى – مەنىڭ اققاناتىم. العاش قار تۇسكەننەن باستاپ اقپاننىڭ سوڭىنا دەيىن اڭ اۋلايمىز. وسى ۋاقىت ارالى­عىندا, ياعني وتكەن قىستا اققانات 14 تۇلكى, 2 قاسقىر الىپ, قانجىعامىز مايلاندى. 

– ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدىڭ الەم­گە تانىلۋىنا ەڭ العاش يز­رايل­­دىك فوتوگراف اشەر سۆي­­­دەن­سكي سۋرەتتەرىنىڭ ىق­­پا­لى زور بولدى. ءبىز دە ءوزى­­ڭىز­دى سولاي بىلدىك. بۇل كى­سى­­مەن قا­لاي تانىسقان ەدىڭىز؟

– اشەر مىرزا بىردە بايول­كەدەگى بۇركىتشىلەر تويىنا ارنايى كەلىپ, سۋرەتكە تۇسىرەدى. بىراق ول كەزدە فوتوگرافتىڭ نىساناسىنا كىلەڭ ەر ادامدار ىلىگەدى. جۇمىسىن ءتامامداپ, ەلىنە قاراي بەت العان قوناق ۇشاعىنا كەشىگىپ قالادى. ءسوي­تىپ, ۋاقىتى كەڭىپ, شىعار­ماشىلىق جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا جاقسى مۇم­كىندىك الادى. ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, مەنى دە ءبىراز سۋرەتكە ءتۇسىرىپ اكەتكەن بولاتىن. كەيىن اشەر سۆيدەنسكيدىڭ فوتوسۋرەتتەرىن كورگەن اقش رەجيس­سەرى وت­تو بەلل باي­ول­كەگە كەلىپ, 2016 جىلى «بۇر­كىتشى قىز» (The Eagle Huntress) اتتى دە­رەكتى ءفيل­مىن ءتۇسىردى. سول فيلم جا­رىققا شىققاننان كە­يىن بايولكەنى, ونداعى قازاق­تاردىڭ ءومىرىن الەم تانىپ, بايان-ولگەيگە قاراي تۋريستەر اعىلا باستادى. 2017 جىلى وتتو بەللدىڭ اتالعان تۋىن­دىسى ءۇشىن ازيا مەن الەم­نىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان تۇل­عالارعا بەرىلەتىن اقش-تىڭ ايتۋلى ماراپاتتارىنىڭ ءبىرى – «ازيانىڭ باتىر قى­زى» («Asia Game Changer Awards») دەگەن قۇرمەتتى اتاق­قا يە بولدىم. 

– بۇركىت باپتاۋدى قول­عا العان كەزدە, وسىنداي تانى­مالدىلىققا قول جەت­كىزەم دەپ ويلادىڭىز با؟

– ەشقاشان. ءتىپتى ارمانداپ تا كورمەگەن ەكەنمىن. اللاعا شۇكىرشىلىك ەتەمىن.

– مىنە, مەكتەبىڭىزدى ءتا­مام­داي سالىسىمەن ەلدەگى اعالار ءوزىڭىزدى وتانى­ڭىز – قازاقستانعا وقۋعا شاقى­رىپ جاتىر. بۇل ۇسىنىستى قابىل­داۋعا دايىنسىز با؟ 

– قازىر ويلانىپ جاتىرمىز. اكەم رۇقساتىن بەرسە, استاناعا كەلىپ وقۋعا ءازىر­مىن. ارينە, قيماستىق بو­لا­دى عوي. بىراق ءدال قازىر مە­نىڭ ماقساتىم – جوعارى ءبىلىم الىپ, بىلىكتى مامان اتانۋ. اسىرەسە, ءتىل ۇيرەنگىم كەلەدى. اقش-تىڭ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنەن شاقىرۋ كەلدى. سوندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن دە اعىل­شىن ءتىلىن وقۋعا كۇش سالىپ, جاقسى مامان اتانعىم كەلەدى. ەكولوگيا نەمەسە تۋريزم سالاسىن تەرەڭدەتىپ وقىسام دەگەن ماقساتىم بار. 

– ال قازاقستانعا كەلگەن­دە بۇركىتشىلىك ونەرگە قا­تىس­تى جۇ­زەگە اسىرسام دە­گەن وي-ماقسات, جوسپار­لارى­ڭىز بار ما؟

– ماقساتىمدى ءالى قويىپ ۇلگەرمەدىم. الداعى ۋاقىتتا ويلانا, اقىلداسا كەلە ءوز جوس­پارلارىمدى ناقتىلايمىن عوي دەپ ويلايمىن. 

– قانداي ارمانىڭىز بار؟

– اللا جازسا, ءوز اتىمنان مەكتەپ سالۋ. قازىر «Aisholpan Sun» دەگەن قور اشىپ جاتىرمىن. وندا كەدەي ادام­دارعا كومەكتەسۋ جانە جەت­كىنشەكتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدا­لانۋىنا كوڭىل بولىنەتىن بولادى. بىزدە موڭعوليادا ۋاقىتىن قالاي وتكىزەرىن بىل­مەيتىن بالالار بار. سونىڭ سالدارىنان دا بۇرىس جولعا ءتۇسىپ, زياندى ادەتتەرگە اۋەس­تەنەتىن جاسوسپىرىمدەر كوپ. ساپالى ءبىلىم الماعان سوڭ, قارا جۇمىسپەن اينالىسۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى جالاقىلارىن دا دۇرىس المايدى. سونداي ادامدارعا قول ۇشىن بەرىپ, ءبىلىم الۋىنا از دا بولسىن كومەگىمدى تيگىزسەم دەي­مىن. سپورت ۇيىرمەلەرى مەن بىلىك­تىلىگىن ارتتىراتىن قوسىمشا كۋرس­تار اشىپ, جاستاردى ۋاقى­تىن ءتيىمدى پايدالانۋ جول­دارىنا ۇيرەتەتىن جان-جاق­تى باعىتتاعى امبەباپ ور­تالىق اشۋ جوسپارىمدا بار. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي, 

«ەگەمەن قازاقستان»