سەرىنىڭ اۋىلىنا تابان ىلىكتىرگەنىمىزدە جۇرت جينالىپ قالعان ەكەن. بوزالا تاڭنان اتتانعان ءبىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تايىنشا اۋدانىنا قاراستى مادەنيەت اۋىلىنىڭ جانىنداعى اقان سەرىنىڭ بەيىتىنە بارىپ قۇران وقىپ, ءمىناجات ەتكەنبىز. ەندىگى سوراپ – ايىرتاۋ اۋدانىنداعى اقان سەرى اۋىلى.
ارقانىڭ جۇمالاپ جاۋاتىن اق جاۋىنى توپەپ تۇر. اقان سەرى ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنا جينالعان جۇرت قوڭىر كۇزدىڭ ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە جەتەتىن ىزعارىن دا, جەتىم توقتىنىڭ ۇيىسقان جاباعى جۇنىندەي قارا بۇلت قاپتاعان اسپانىن دا, تىنىمسىز جاۋعان جاۋىنىن دا ەلەيتىن ەمەس. ولاي بولاتىنى, الاشتىڭ ءان ونەرىنە ولمەس-وشپەس مول رۋحاني مۇرا قالدىرعان اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىن اتاپ وتكەلى جاتىر. اۋىل بولىپ, ەل بولىپ ۇيىسىپ. ەل ىشىندەگى باس كوتەرەر ازاماتتار جينالىپ, ءوز ورتالارىنان قارجى جيناپ اتالارىنىڭ ارۋاعىنا كورسەتكەن قوشەمەتى مەن قۇرمەتى.
الدىمەن ەسكەرتكىش كوزگە تۇسكەن. الدىنا قىلقۇيرىقتى سالماعان ەرەن جۇيرىك – قۇلاگەر. ارقىراي اسپانعا شاپشىعان ات ۇستىندە قولىنداعى دومبىراسىن باۋىرىنا قىسا-قىمتاي ۇستاعان ءان ونەرىنىڭ ماڭگى سونبەس جارىق جۇلدىزى – اقان سەرى! قۇلاگەردىڭ باۋىرىندا, وڭ جاق قاپتالىندا قاسقىردى قىناداي قىرعان ايگىلى قازاقى توبەت – باسارالا. تۇعىر ۇستىندەگى قۇس بىتكەننىڭ قىرانى, شىن قىرانى, اقان سەرىنىڭ ايگىلى «قاراتورعاي» انىنە ارقاۋ بولعان, زىلعارانىڭ الىبەگى سىيلاعان قىران بۇركىتى – قاراتورعاي! بۇل جەر تۇتاس كەشەن. اۋماعى ات شاپتىرىم. ۇيىسا وسكەن اققايىڭدى ورماننىڭ قويناۋىندا. ءبىر كەزدە اقان ءان سالعان وسى دالادا جايقالىپ وسكەن قالىڭ ورمان سىبدىرلاي سىبىرلاپ, اقتاڭگەردىڭ ءانىن ۇزدىگە شىرقاپ تۇرعانداي. ەسكەرتكىشكە جالعاس اشىق اسپان استىنداعى اۋقىمى اجەپتاۋىر دالالىق ساحنا. ساحنانىڭ قارسى الدىندا كورەرمەندەر جايعاساتىن كەڭ ورىن. جەل مەن جاڭبىردان ەپتەپ سىرى قاشىپ, كەيبىر تاقتايلارى ەسكىرگەنى بولماسا, سول قالپى. وسى ارادا مىناداي وي كەلگەن. جادىراعان جاز ايلارىندا اقان اندەرىنىڭ بەرى قويعاندا, وبلىستىق بايقاۋىن تاماشا تابيعاتتىڭ اياسىندا وتكىزۋگە بولماس پا ەدى. شىنىن ايتقاندا, قاپىلىپ ەشتەڭە دايىنداۋدىڭ قاجەتى جوق, ءبارى بار, ورنىندا. ءيسى قازاقتىڭ ءداستۇرلى انشىلەرى جينالىپ, ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستار ەدى. ىرگەدەگى قۇلاگەردىڭ قۇدىعىنان ءدام تاتار ەدى. ءوز زامانىندا جالپاق جۇرتقا اتى شىققان, رۋحاني بايلىعىنىڭ نارىمەن سۋسىنداتقان اقان سەرىنىڭ ءموپ-ءمولدىر عاشىقتىق اندەرىن تىڭداعان دالا دا, ادام دا قورعاسىنداي بالقىماس پا؟! كوپتىڭ كوكىرەگىنە جىپ-جىلى, ءمولدىر شۋاق قۇيىلماي ما؟ مىنا دالا, كوگىلدىر كەڭىستىك ماڭگى ولمەس مۇرا قۇدىرەتىمەن ايشىقتالسا, ىرگەدەگى شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلعا دا شاراپاتى تيەر ەدى عوي. اۋىل جايى ءوز الدىنا, جەكە ءبىر تاقىرىپ. اۋىلدى وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى توزدىرعان ەكەن. ءبىر كەزدە كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇيسىندىرەتىن, جۇمىرتقاداي جۇتىنعان كوتتەدجدەردىڭ كوبى قاڭىراپ بوس تۇر. بالا سانى جەتپەگەسىن, ءزاۋلىم مەكتەپ ءۇيى جابىلعان. قانشاما قاۋساپ, قيراۋدىڭ الدىندا تۇرعان ەسىل عيماراتتار. وسى ورايدا كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى قاۋزاي ايتىپ كەتپەكپىز. اقان سەرىنىڭ 150 جىلدىق تويى قارساڭىندا وسى جەرگە جاڭادان اۋىل سالىنعان. باستى سەبەپ, اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراق وسى جەردە. سول ۋاقىتتا كوز كورمەك تۇگىلى, تۇسىڭە دە ەنبەيتىن 42 كوتتەدج سالىنعان. ءزاۋلىم, 200 ورىندىق مەكتەپ, مادەنيەت ءۇيى, مەديتسينالىق پۋنكت, ورتالىق جىلۋ جۇيەسى قازاندىعى. تولىپ جاتىر.
– 1993 جىلى جاڭا اۋىلعا اسفالت جامىلعىمەن قاپتالعان, ساپالى جول تارتتىق, – دەيدى سول كەزدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان بولات كوشىمباەۆ, – ال مىنا كوتتەدجدەردى قاراڭىزشى, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن سول داۋىردەگى ارحيتەكتۋرانىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى. بارلىق نىسان جىلۋ ورتالىعىنا قوسىلدى. ءاربىر كوتتەدجگە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى تارتىلدى. اقان سەرىنىڭ تويىنا تابانى كۇرەكتەي ون جىل بويى دايىندالدىق. كەشەگى كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ ءتول ونەرىن, سول ونەردى سومداعان اسىل ازاماتتارىمىزدى كىم كەرەك قىلدى دەيسىز؟ الدىمەن اقان سەرىنىڭ جامباسى جەرگە تيگەن جەردى ىزدەپ تاپتىق. باسىنا ورناتقان اعاش زيرات جەرمەن جەكسەن بولعان ەكەن. سول جەرگە كۇمبەز ورناتتىق. ارينە قازىرگى سالىپ جاتقان كۇمبەزدەردەي كەرەمەت ەڭسەلى بولماسا دا, ءوز داۋىرىندەگى وزىق ۇلگىمەن سالىندى. ۇستىمنەن قانشاما ارىز جازىلدى. قۋدالاندىم. بىراق وكىنگەنىم جوق, ويتكەنى ءبىز بولاشاق ءۇشىن جۇمىس ىستەدىك. جاڭادان اۋىل تۇرعىزدىق, ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن سالدىق.
ايتپاقشى, ەسكەرتكىشتىڭ باسى داۋعا قالىپ تۇر ەكەن. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتا كەتەلىك. اقان سەرى اۋىلى كوكشەتاۋ – قوستاناي باعىتىنداعى كۇرە جولدىڭ قامشىلار جاق قاپتالىندا, كوماروۆكا اۋىلىنان ءۇش شاقىرىم جەردەن ىرگە تەپكەن. ۇلكەن جولدان بار بولعانى 4-5 شاقىرىم جەردە. ەندى كەلىپ ساۋمالكول سەلوسىنداعى ەل اعالارى اقان سەرىنىڭ كەشەنىن تۇپورنىمەن قوپارىپ, بۇزىپ اپارىپ ساۋمالكولدىڭ كىرە بەرىسىنە قويساق دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ءۋاجى جول ۇستىندەگى جۇرت كورمەك. ال اقان اۋىلى جاقىن دا بولسا بۇرىلىس. وعان ەشكىم دە ات ءىزىن سالا قويمايدى.
– نەگە سالماسىن؟! – دەيدى ەل اعاسى قادىرجان اۋباكىروۆ, – ءۇش شاقىرىم دەگەن سونشالىقتى الىس جەر ەمەس قوي. اقان سەرىنىڭ ءانىن تىڭداعان, تاڭعى شىقتاي مولدىرەگەن اۋەنگە عاشىق بولعان ەل بار ەمەس پە؟ سالسا, جاڭاسىن سالماي ما؟! بۇگىنگى كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا تالاي ماڭىزدى ماسەلەلەر ايتىلىپ جاتىر عوي. كونەنى جاڭارتپاقپىز, ۋاقىت تابى كولەڭكەلەگەن اسىلدارىمىزدى تىرشىلىكتىڭ توزاڭىنان ارشىپ الىپ جاتىرمىز. ال بار نارسەنى قيراتۋعا نەگە اۋەسپىز. ءبىز وسى اۋىلدى, ەسكەرتكىشتى سالعاندا قانشاما ەڭبەك سىڭىردىك. ەندى ونىڭ زايا بولعانىن كورۋ وڭاي دەيمىسىز.
ءدال قازىر جيىرما وتباسى ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان اۋىلدا كوشىپ كەلەمىن دەيتىن ادامدار بولسا ەشبىر جوندەۋسىز قونىستانۋعا بولاتىن وننان استام كوتتەدج ساڭعىراپ تۇر ەكەن. وزگە كوتتەدجدەردى دە جوندەپ الۋعا بولادى. وسى ارادا وڭتۇستىكتەن ەسكەن جىلى لەپ سولتۇستىككە جان بەرىپ جاتقاندىعىن ەسكە العان دۇرىس. سول كوشتىڭ تابان تىرەيتىن جەرى وسى ەمەس پە؟ تابيعاتى قانداي تاماشا, توپىراعى قانداي قۇنارلى. جايىلىم دەيسىز بە, يەن تەگىن. سۋ دەيسىز بە, قوسكولى جاتىر كولكىپ!..
– مەن وسى اقان سەرى اۋىلىنىڭ تۋماسىمىن, – دەيدى ەل اقساقالى قۇرمان نۇرسەيىتوۆ, – قازاق «جاقسى اكە بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەيدى ەمەس پە, اقان اتامىز كەيىنگى ۇرپاعىنا 175 جىل ازىق بولىپ وتىر. اۋىل ورتاسىنداعى 200 وقۋشىعا ارنالعان ەكى قاباتتى مەكتەپ بوس تۇر. ءدال ىرگەمىزدەگى ءبىر شاقىرىم جەردەگى كوماروۆكا سەلوسىنىڭ 70 وقۋشىسى مەكتەپ جوق بولعاندىقتان قولايسىز ەكى بولمەلى پاتەردە ءبىلىم الۋدا. اۋەل باستا تۇرعىن ءۇي ەسەبىندە سالىنعاندىقتان ول جەردە سپورت زالى دا جوق. تىعىرىقتان شىعار توتە جول, ءوز اۋىلىمىزدىڭ بالالارىنا قوسىپ مەكتەبى جوق كورشى اۋىلدىڭ بالاسىن بىرگە وقىتسا, ءبىلىم وشاعىنىڭ باعى جانار ەدى. ال مەكتەپ اۋىلدى ساقتاپ قالۋدىڭ توتە جولى. بولاشاق سوندا ەمەس پە؟..
بولاشاق دەمەكشى, ەل جاستارى قامسىز وتىرعان جوق, قولدارىنان كەلگەنىنشە كاسىپپەن اينالىسۋدا. «ورازالينوۆ» شارۋا قوجالىعى «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 30 ساۋىن سيىر الىپ, مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋدە. «شىڭعىس» شارۋا قوجالىعى مال وسىرمەك بولىپ بيزنەس جوسپارىن دايىنداپ جاتىر. الاقانداي اۋىلدىڭ اجارىن كىرگىزۋگە تالپىنىپ وتىرعان «نۇرسان» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى 2304 گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار ەگۋدە. وسىنداي تىرشىلىك بار جەردە سەرى اۋىلىنىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, سەتىنەپ كەتەدى دەۋگە سەبەپ تە جوق. وڭتۇستىكتەن ۇدەرە كوشكەن ەل بەتىن وسى جاققا بۇرسا, يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماننىڭ جىپ-جىلى قويناۋىنداعى جايلى قونىسقا كۇمپ ەتە تۇسپەكشى.
الاقانداي اۋىل ازاماتتارى اقان سەرىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىن شاما-شارقىنشا اتاپ ءوتتى. سالماقتى پىكىر, ساۋلەلى اندەر ايتىلدى. قۇلاگەر شاپقان قىردا ات جارىس وتكىزىلدى. ءبىز بولساق, تاماشا تويدان جابىرقاپ اتتاندىق. ەل جايىن ويلايدى دەيتىن ەل اعالارى اۋىلدى قالاي امان الىپ قالامىز دەپ ەمەس, جالعىز ەسكەرتكىشتى قيراتىپ بۇزىپ الامىز دەپ كۇپىنىپ ءجۇر.
– اقان سەرىنىڭ ەسكەرتكىشىن ساۋمالكول اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە قويۋ تۋرالى يدەيا كوڭىلگە قونبايدى. قويسا, اۋىلدىڭ ناق ورتاسىنا قويۋ كەرەك. ال كىرەبەرىس ونشالىقتى ىڭعايلى ەمەس. ول جەرگە قويسا ارا-تۇرا ات ءىزىن سالاتىن جوعارى مارتەبەلى مەيمانداردى قارسى الۋعا شىققان اۋدان اكىمىنىڭ كومەكشىسى ءتارىزدى بولىپ كورىنبەي مە؟! – دەيدى ەل اقساقالى ەرمەك بالبەرگەنوۆ. – ءبىز اقان سەرىنىڭ ۇرپاعى بولعاندىقتان, وسى اۋىلدان تابان اۋدارماي وتىرمىز. ەرلەرى بار جەردە ەلدىڭ دە ەڭسەسى بيىكتەيتىنىنە بەك سەنىمدىمىز.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ايىرتاۋ اۋدانى