ىسكەر ايەلدەر وتباسىن دا, وتانىن دا ورگە سۇيرەپ ءجۇر

قازىر ايەلدەر بيزنەسىن دامىتۋ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى دا, حالىقارالىق قارجى ينستي­تۋتتارىنىڭ ارناسى ارقىلى دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا بيىل ايەلدەر كاسىپكەرلىگىندەگى 244 جوبا­عا نەمەسە جالپى جوبالاردىڭ 34 پروتسەنتىنە سۋبسيديا بەرىلىپتى. ايەل­دەر كاسىپكەرلىگىنە شاعىن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن 2010 جىلدان بەرى «دامۋ» قورى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن 1,5 مىڭنان استام زاەمشىعا 14 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنگەن. مۇنىڭ ءبارى وسىدان 20 جىل بۇرىن پرەزيدەنت جانىنان قۇرىلعان ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ىلكىمدى باستامالارىمەن جۇزەگە اسقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەۋ­گە بولادى. بۇل رەتتە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ىسكەر ايەلدەر كەڭەسى دە اۋقىمدى شارۋا اتقارىپ ءجۇر. 

«نەگىزىنەن ايەلدەر كاسىپكەرلى­گىنىڭ الەۋەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار سالالارعا باعىتتاۋ كەرەك», دەيدى اتالعان كەڭەستىڭ ءتورايىمى لاززات رامازانوۆا. ويتكەنى بۇۇ دەرەكتەرىنە سايكەس, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى ايەلدەردىڭ ەكونو­ميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي قۇقىقتارىنا تىكەلەي بايلانىس­تى ەكەن. وعان كوپتەگەن زەرتتەۋ­لەر دالەل. ماسەلەن, بوستون كونسالتينگ گرۋپپ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي, ايەل­دەر قۇرعان كومپانيالار ەر-ازامات­تار باس­قا­راتىن كومپانيالارعا قارا­عاندا, تابىستى كوبىرەك تابادى ەكەن. ويتكەنى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ ءار ادام­نىڭ جەكە مۇم­كىندىگى مەن قارىم-قابىلەتىنە, كوش­باسشىلىق قاسيەتىنە تىكەلەي بايلانىستى.

«قازاقستاندا گەندەرلىك تەڭگە­رىم­­نىڭ ءرولى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە باعا­لانعان, ناقتى مىندەتتەر مەن كورسەتكىشتەر قازاقستان دامۋىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىندا بەلگىلەنگەن. اتالعان قۇجات باعىتتارىنىڭ ءبىرى – كاسىپ­كەرلىك قىزمەتكە قاجەتتى رەسۋرس­تاردىڭ بارلىق تۇرلەرىنە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بىردەي قول جەتكi­زۋiن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل شارالار گەندەرلىك اسپەكتىدە مەملەكەتتىك قىز­مەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ تالداۋى مەن شوب سۋبەكتىلەرىن مەم­لەكەتتىك قولداۋ, ايەلدەر كاسىپ­كەرلىگىندەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى قىسقارتۋدى قامتيدى. سونداي-اق «اتامەكەن» كەڭەس بەرۋشى ورگان­داردىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ءوز الاڭىندا ىسكەر ايەلدەر كەڭەسىن قۇردى», دەدى كەڭەس ءتورايىمى. 

ەكى جىل ىشىندە ىسكەر ايەلدەر كەڭەسى قاناتىن كەڭگە جايىپ,  16 وڭىرلىك كەڭەس جانە 170 اۋدان ورتا­لىعىندا كەڭەستەر قۇرىلعان. ولاردى قازىر بەلسەندى قىز-كەلىن­شەكتەر باس­قا­رىپ وتىر.

«قازاقستاننىڭ بارلىق وڭى­رىن­­دە­گى بەلسەندى ءارى تابىستى ىس­كەر­ ايەل­دەردىڭ باسىن قوستىق دەپ سە­نىم­مەن ايتۋعا بولادى. «اتا­مەكەن» كاسىپكە ەندى اياق باسقان جانە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپ­كەر ايەلدەرگە ىسكەر ايەلدەر كەڭە­سى ارقىلى ءتۇرلى قولداۋ كور­سە­تۋدە. بيىل 3 ستراتەگيالىق با­عىت­تى قامتىعان دامۋدىڭ جاڭا دەڭ­گەيىن بەلگىلەدىك», دەيدى  ل.راما­زانوۆا. ونىڭ ءبىرىنشى باعىتى – قار­جىلان­دىرۋعا قولجەتىمدىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ. ەكىنشى باعىت – ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە قوسۋ جانە شاعىن نەسيە بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بيزنەس جوبالاردى قولداۋ. ءۇشىنشى باعىت –  ايەلدەردىڭ كووپەراتسيالىق كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ. بۇل ۇزاقمەرزىمدى ءارى سترا­تەگيالىق باعىت.  وسى­لايشا, ەلىمىز­دە ايەلدەر الەۋە­تىن بيزنەس ورتاعا تارتۋعا كۇش سالىنباق. 

جالپى مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاق­ستاندا قازىر 34 ايەل – پار­لا­مەنت دەپۋتاتى. ياعني «حالىق قا­لاۋ­ل­ىلارىنىڭ» جالپى سانى­نىڭ 22 پروتسەنتىن «قىزدار قاۋى­مى» قۇرايدى. سونداي-اق كور­پوراتيۆتىك سەكتوردا باسشى ايەل­دەردىڭ وكى­لەتتىگى 34 پروتسەنتكە جۋىق. ىسكەر ايەل­دەر قاتارى دا قار­قىندى كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلدىڭ وزىندە 1,2 ملن جەكە كاسىپ­كەر تىركەلسە, ونىڭ 560,9 مىڭى­نا ايەلدەر جەتەكشىلىك ەتە­تىنى انىق­تالعان.

ەرىكەننەن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جوق

جوعارىدا اتاپ وتكە­نىمىزدەي, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا قازاق­ستاندا جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ ۇلەسى جاعىنان الەمدە قىتايدان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر. ارينە, مۇنداي كورسەتكىش گەندەرلىك ساياسات تۇرعى­سىنان العاندا ماقتانۋعا بولاتىنداي جەتىستىك شىعار. الايدا «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنىن» دا  ەستەن شىعارا المايمىز. سەبەبى ەڭبەك نارىعىنداعى اۋىرتپالىقتى ارۋلارعا ارتىپ قويۋعا استە بول­ماي­تىنى تاعى بار. ونسىز دا وتبا­سىنداعى شارۋا, بالا تاربيەسى, تۇرمىس­تاعى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن ايەلدەر قاۋىمىنا قازاقستان ەكونوميكاسىن قارىشتاتۋ ميسسيا­سىن مىندەتتەي الماسپىز. تەك, تەڭدىكتى تىكە ۇستاپ, قوعامنان قاعا­جۋ كورمەي, ەرلەردەن ەرەكشەلەنبەي, ەڭبەككە ارالاسسا دەگەن نيەت. ەند­ەشە, جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ ۇلەسى جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىندا تۇرعانىمىزدىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان جاقسىلىققا بالانسا, ەندى ءبىر جاعىنان بۇل قانشالىقتى ورىندى دەگەن دە وي تۋعىزادى. ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ايەل­دىڭ ەركىن دە ەسكەرگەن ءجون. قازىر ەشكىم ەرىككەننەن جۇمىس ىستەمەيتىنى انىق. كوپشىلىگىندە – كىرىستىڭ ازدىعى, كۇنكورىستىڭ قامى. اسىرەسە, ەلىمىزدە ايەلدەر ءۇشىن دەكرەتتىك دەمالىس ءۇش جىلعا سوزىل­عانىمەن, بالاعا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم ءبىر جىلعا عانا جالعاساتىنىن بىلەمىز. ال بۇل رەتتە, امال جوق, بالا ءبىر جاسقا تولى­سىمەن-اق ايەلدەر جۇمىسقا شىعۋعا «اسىعادى».

بۇرىن, سونداي-اق ايەل جۇمىسسىز بولسا, دەكرەتتىك دەمالىستى كۇيەۋىنە راسىمدەۋگە مۇمكىندىگى بار بولاتىن, قازىر ونىڭ دا مۇمكىندىگى شەكتەلگەن. ەگەر كۇيەۋىنە راسىم­دەلسە, ول دا جۇمىستان بوساتىلىپ ۇيدە وتىرۋى كەرەك. بۇل وتباسى بيۋدجەتى ءۇشىن ءتيىمسىز بول­عان­دىقتان, جاس بالا­سى بار انالاردىڭ ءوزى جۇ­مىسقا ۇمتىلادى.

وعان قوسا, ەڭبەك ءوتىلى از, جۇ­مىس تاجى­ريبەسى جوق ماماندارعا جۇمىس تابۋ قيىن. سول سەبەپتەن دە ايەلدەر قاۋىمى بالا-شاعاسىنىڭ «شارۋاسىنا» شىرمالىپ جۇرسە دە, جۇمىستان قول ۇزبەۋگە ءماجبۇر.

بۇعان سوڭعى جىلدارى ايەل­دەر­دىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىنىڭ دا ۇل­عايىپ كەلە جاتقانىن قوسىڭىز. ەن­دەشە, «تاياقتىڭ ەكى ۇشى» دەپ وتىر­عانىمىز وسى. «جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر قاتارى كوبەيدى» دەگەندى جەلەۋ ەتكەننەن گورى, ولاردىڭ قانداي ىسپەن, قانشا جالاقىعا, قانداي جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرىن دە ەسەپكە العان ءجون.

ولاي بولسا, كوپ ايتىلاتىن گەن­دەرلىك ساياساتتىڭ دا ءبىر مىندە­تى سول –  ايەلدەردىڭ تۇيتكىلدى ما­سە­­لەلەرىن شەشىپ, تۇرمىستىق اۋىرت­پالىعىن ازايتۋعا ىقپال ەتۋ. ايتپەسە, ايەل تەڭدىگى ونىڭ قانشا­سىنىڭ ەڭبەككە ارالاسۋىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ىسكەرلىك پەن جۇمىس­باستىلىقتى شاتاستىرۋعا بولمايدى.

ايگىلى ناپولەون «وركە­نيەتتى ءارى ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ قالىپتاسقانىن قالاساڭىزدار, ءبىرىنشى انالارعا ءبىلىم بەرىڭدەر» دەگەن ەكەن. ال قازىرگى زاماندا ءبىلىم ومىرلىك تاجىريبەمەن, قوعامداعى بەلسەندىلىكپەن دە كەلەتى­نىن ەسكەرسەك, ەشكىمنىڭ قوعام دامۋىنان قالىس قالۋىنا بولمايدى. م.اۋەزوۆتىڭ «ۇلت بولام دەسەڭ بەسى­گىڭدى تۇزە» دەگەنى دە, سول بەسىك­تى تەربەتەتىن ايەلدەر رولىمەن تىكە­لەي بايلانىستى. ەندەشە,  قاي قوعام­دا دا ايەلدىڭ ارقالاعان جۇگى جەڭىل ەمەس. بۇل تۇرعىدا ايەلدەر ىسكەرلىگىن ىلگەرىلەتۋدىڭ, حانىمداردى كاسىپ­كەرلىككە بەيىمدەۋدىڭ ء جونى بولەك ەكە­نى راس. وعان ءاردايىم قولداۋ قاجەت.

دينارا بىتىك, 

«ەگەمەن قازاقستان»