سوڭعى جىلدارى مەيرامحانا بيزنەسى كەڭىنەن قانات جايدى. ءتۇنى بويى دۇركىرەگەن مۋزىكا, ودان قالسا تارسىلداتا اتىلعان وتشاشۋلار سول اۋداننىڭ تۇرعىندارىنا مازا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ءتىپتى جولدىڭ جيەگىنەن اسىپ كەتىپ, جاياۋ جۇرگىنشى جولىنا جاقىن جەردەن زاڭسىز تۇردە سوزىلا سالىنعان ساۋدا ۇيلەرى دە ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولدى. ءبىر جاعىنان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك – ەكونوميكا تىرەگى. دەسەك تە, كاسىپكەرلەر قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋى كەرەك سياقتى. ويتكەنى قالادا ءورت قاۋىپسىزدىگى مەن گاز شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر.
جۋىردا سەمەي قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا ءىرى ساۋدا ورىندارى مەن ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنداعى وسى ماسەلە تۋرالى كەڭىنەن ايتىلدى. كەمشىلىكتەر وتە كوپ. ايتالىق, قالاداعى كوپتەگەن ساۋدا ورىندارى, ءدامحانالار بۇقارالىق ورىنداردا, حالىق دەمالاتىن, كوپشىلىك تاماقتاناتىن نىسانداردا قولدانۋعا بولمايتىن گاز باللوندارىن پايدالانىپ وتىر. تەكسەرىلىپ, ەسكەرتۋ بەرىلسە دە, سىننان قورىتىندى شىعارىپ جاتقان كاسىپكەرلەر جوق.
«ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتi سۋبەكتiلەرiنiڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭعا ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى ءمالىم. سەمەي قالالىق توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنا قاراستى ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى سالعان جاڭا نىسانداردى ءورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا تەكسەرۋ قۇقىعىنان ايرىلعان.
سوڭعى جىلدارى جەكەمەنشىك – مەملەكەتتىك ارىپتەستىك نەگىزىندە بالاباقشا عيماراتتارى تۇرعىزىلىپ جاتىر. ياعني, كاسىپكەر ءوز قولىمەن سالعان, زاڭ بويىنشا تەكسەرۋگە بولمايتىن نىسان قاتارىنا بالاباقشا عيماراتتارى دا كىرىپ وتىر. وسىعان وراي ءورت سوندىرۋشىلەر بالالار باقشاسىنىڭ ءتىلسىز جاۋعا قاۋىپسىزدىگىن مۇلدە تەكسەرە المايتىن بولعان.
سەمەي قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ناتاليا فەسەنكونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءورت سوندىرۋشىلەر كەز كەلگەن بالالار باقشاسى مەن شاعىن ورتالىقتاردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە, عيماراتتى قابىلداپ الاتىن كوميسسيا قۇرامىندا بىرگە كەلىپ, قاۋىپسىزدىك شارۋاشىلىقتارىن تەكسەرەتىن ەدى. «قازىر ءورت سوندىرۋشىلەر جاڭا نىساندى قابىلداپ المايتىنى, تەكسەرمەيتىنى وتە وكىنىشتى. سەمەيدە كاسىپكەرلەر تۇرعىزىپ, قولدانىسقا بەرىپ وتىرعان 300-400 ورىندىق بالاباقشالار بار. بيىل جاڭادان 39 شاعىن ورتالىق پەن بالاباقشا اشىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل عيماراتتاردى ءورت قاۋىپسىزدىگىنە نەگە تەكسەرمەسكە؟ ءورت شىعىپ كەتەتىندەي اقاۋلارى بار ما, جوق پا, قورىتىندىسىن بەرۋلەرى كەرەك قوي», دەيدى ول.
سەمەي قالالىق توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنىڭ مەملەكەتتىك ورتكە قارسى كۇرەس قىزمەتى ءبولىمىنىڭ باستىعى ەرنار جالەلوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلدان بەرى زاڭناماداعى وزگەرىسكە وراي, باسقارما ماماندارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن تەكسەرۋگە ءتيىستى كوميسسيا قۇرامىنا كىرمەيدى. ال رەسەيدىڭ كەمەروۆو قالاسىندا قانشاما بالا وتقا ورانىپ, كوز جۇمعانى بەلگىلى. بۇل وقيعادان ەلىمىز دە ساباق الىپ, اسىرەسە بالالار جۇرەتىن جەردە ءورت قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋى كەرەك ەدى. ء«بىر وكىنىشتىسى, بۇل ماسەلەلەر ەل زاڭناماسىندا وزگەرىستەر بولعان كەزدە عانا شەشىلمەك», دەيدى ورتكە قارسى قىزمەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى.
راسىندا, قالادا گاز شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىستارىن تەكسەرەتىن ينسپەكتسيانى قۇرۋ وتە وزەكتى. وسى ماسەلە جونىندە جۋرناليست ۆەرا كروپاچەۆا دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ۋاجىنشە, ورتكە قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ ماماندارى كوپتەگەن ولقىلىقتى وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك ساۋدا ورتالىقتارى مەن ويىن-ساۋىق نىساندارىنان عانا انىقتاعان. ال بالالاردىڭ ءومىرى ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟
قازىرگى ۋاقىتتا كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك تۇرعىندار ۇيلەرىنە گاز باللون ساتىپ الىپ, اي سايىن اۋىستىرىپ وتىرادى. «جامان ايتپاي جاقسى جوق», رۇقسات قاعازى جوق ۇيلەردە گاز باللون جارىلىپ جاتسا, تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەرى انىق. سوندىقتان دا قالا اكىمدىگى, قوعامدىق كەڭەس جانە توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى وكىلدەرى قۇرامىنا كىرەتىن ارنايى ينسپەكتسيا قۇرعان ابزال. وسكەمەندە گاز شارۋاشىلىعىنىڭ ينسپەكتورى جۇمىس ىستەيدى. 2012 جىلدان باستاپ جاڭا زاڭعا وراي, سەمەيدە گاز ماسەلەسىن قاداعالاۋ جەرگىلىكتى اكىمدىك قۇزىرىنا بەرىلگەن.
– سەمەيدە قازىر ەكىنىڭ ءبىرى گاز ساتۋمەن اينالىسادى, – دەدى ەرنار جالەلوۆ, – بۇرىش-بۇرىشتا باللوندارىن قاربىز ساتقانداي قىسى-جازى ساتىپ جاتادى. ونداعى باللونداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاراپ جاتقان ەشكىم جوق.
– سەمەي قالاسىندا گاز قىزمەتىن باقىلايتىن ينسپەكتور شتاتى ازىرشە جوق بولىپ تۇرعانى وكىنىشتى, – دەدى سەمەي قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى نيكولاي ۋشاكوۆ, – ءبىز وبلىستىق اكىمدىككە گاز ينسپەكتورىنىڭ شتاتىن بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جازعان ەدىك. ءازىر جاۋاپ جوق. راسىندا دا گاز باللونداردى ساتۋ جانە تاسۋمەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلىك نىسانداردى تەكسەرۋگە قۇقىمىز جوق. ولار رۇقساتى بولسا دا, بولماسا دا كوپپاتەرلى ءۇي يەلەرىنە باللون ساتىپ جاتادى. رۇقساتسىز جەردە گاز باللون ۇستاعانى ءۇشىن تاعى دا قانشا ايىپپۇل سالىنۋى كەرەك, ونى قالاي جۇزەگە اسىرامىز, وسىنىڭ ءبارى بەلگىسىز بولىپ وتىر. سەبەبى ناقتى وسى ىسپەن اينالىcاتىن ينسپەكتور جوق. بۇرىن تابيعي گاز سەمەيلىكتەردىڭ ۇيىنە دەيىن جەتكىزىلەتىن. گازگولدەرلەر جۇمىس ىستەپ تۇراتىن جانە كوپپاتەرلى ۇيلەر اراسىندا گاز قۇبىرلارى تارتىلىپ, بۇل شارۋاشىلىقتىڭ وزىندىك جۇيەسى بار ەدى. بۇگىندە وسى گاز باللوندار رۇقسات ەتىلمەگەن جاعدايدا پايدالانىلادى. گازگولدەرى بار ۇيلەر ءوز وتىنىشتەرىمەن پاتەرلەرىنە سۇيىق گاز ءتۇرىن تارتىپ الدى. ال كوپ جەردە گازگولدەرلەر بوسقا تۇر. گاز قۇبىرلارى قيىلىپ تاستالعان. سوندىقتان ونداي ورىنداردا گازگولدەرلەردى الىپ تاستاپ, ورنىنا بالالاردىڭ ويىن الاڭىن دا سالعان ءجون سياقتى. ايتا كەتەر ماسەلە, ەگەر گاز باللون رۇقسات ەتىلمەسە, پاتەر ىشىنە ەلەكتر پليتالارى قويىلادى. بۇل ءۇشىن ەلەكتر قۋاتى ساپالى بەرىلۋى كەرەك. ەلەكتر سىمدارى ءتوزىمدى, زاماناۋي ءتۇرى تاڭدالىنىپ الىنعانى ءجون. ءبىز ەلەكتر پليتالارىنا وراي شىعىس قازاقستان ايماقتىق ەنەرگەتيكا كومپانياسى ءورت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆىنە سالعان ايىپپۇلدارىن, ەسكەرتپەلەرىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل دا تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان شارا.
قالالىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى نيكولاي يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن دۇكەندەر, بيزنەس نىساندارى كوپپاتەرلى ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان. ء«ورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا, بۇل دۇكەندەردىڭ ەسىگى سىرتقا قاراي اشىلۋى كەرەك. ماسەلەن, توتەنشە جاعداي ورىن العاندا سىرتقا قاراي لاپ قويعان جۇرتقا ەسىك ىشكە قاراي اشىلىپ, بوگەت بولماۋى ءتيىس. سەبەبى ءورت كەيدە ساناۋلى مينۋتتا ادام ءومىرىن جالماپ كەتەتىنى انىق. بىراق سەمەيدەگى دۇكەندەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەسىگى ىشكە قاراي اشىلادى. كاسىپكەرلىكتى دامىتقان دا, قولداعان دا, قورعاعان دا ءجون, بىراق ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ يگىلىگىنە, قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك», دەدى ن.يساەۆ.
– ءبىز ۇكىمەتكە جانە پارلامەنتكە قالا قۇرىلىسى, ساۋلەت ماسەلەسىنە وراي زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى سۇراپ حات جازىپ وتىرمىز, – دەدى قالالىق قوعامدىق كەڭەس ءتورايىمى جاننا جيبراەۆا, – تىم بولماعاندا بالاباقشا, شاعىن ورتالىقتار سياقتى ورىندار پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە ءورت قاۋىپسىزدىگىنە تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلسە دەيمىز. گاز باللونداردى كوپپاتەرلى ۇيلەردە پايدالانۋدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن تەكسەرەتىن ينسپەكتور قىزمەتىنىڭ قاجەتتىگى, بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەسىك الدىندا قاڭتارىلىپ تۇرعان گازگولدەردى الىپ تاستاۋدىڭ كەرەكتىگى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قالامىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, تىنىشتىعى وسى ماسەلەلەرگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن مويىنداپ, كوپتەگەن دۇنيەنى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى قولعا الامىز.
راۋشان نۇعمانبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
سەمەي