ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستاننىڭ شولپان-اتا كۋرورتتىق ايماعىندا وتكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ VI سامميتىنە قاتىستى. ءىس-شارانىڭ باستى تاقىرىبى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى مەن جاستار ساياساتىن دامىتۋعا ارنالدى.
تۇگەل تۇركى تورگە وزعان كۇن
ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن قوسقان سامميتكە كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى – تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, Əزەربايجان پرەزيدەنتى يلحام Əليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ جانە باقىلاۋشى مəرتەبەسىنە يە وزبەكستان پرەزيدەنتى شافكات ميرزيوەۆ پەن ارنايى مەيمان ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان كەلدى.
«رۋح وردا» مادەني ورتالىعىندا قۇرمەتتى مەيمانداردى قارسى الۋ ءراسىمى اياقتالعاننان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى ورتاق سۋرەتكە ءتۇسىپ, جيىن بولاتىن زالعا ءوتتى. تۇركىلەردىڭ باسىن قوسقان القالى جيىندى اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىمنىڭ اياسى كەڭەيىپ, ماڭىزى ارتقانىن مالىمدەدى.
«تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ كوپتەن كۇتكەن سامميتىندە سىزدەرمەن كەزدەسىپ وتىرعانىما وتە قۋانىشتىمىن. ەڭ الدىمەن قىرعىز ەلىنىڭ جاۋھارى – ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا قوناقجاي كوڭىلمەن قارسى العان قىرعىز ەلى مەن ونىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆكە ايرىقشا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى قازاقستان باسشىسى.
سونىمەن قاتار ن.نازارباەۆ جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وزبەكستان پرەزيدەنتى شافكات ميرزيوەۆ پەن ارعى بابالارى تۇركى تەكتەس ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور ورباننىڭ قاتىسۋىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«قادىرلى قوناقتاردىڭ بۇگىنگى باسقوسۋعا كەلۋى تۇركى كەڭەسىنىڭ اياسى كەڭەيىپ, ماڭىزى ارتقانىن كورسەتەدى. سامميتتە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىق پەن ساياسي شەشىمدەردىڭ ارقاسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىز بەن باۋىرلاستىق بايلانىستارىمىز ودان ءارى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ توراعالىعىن قىرعىزستانعا تاپسىردى.
«تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى مارتەبەسىن شاڭىراق يەسى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆكە تابىستاي وتىرىپ, وعان ۇيىم جۇمىسى بارىسىندا مول تابىس تىلەيمىن», دەدى ن.نازارباەۆ.
ءوز كەزەگىندە س.جەەنبەكوۆ قازاقستان تاراپىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, اتقارىلعان جۇمىستاردى جوعارى باعالادى.
«ەڭ اۋەلى, قازاقستانعا جانە قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىندە ءساتتى توراعالىق ەتكەنى ءۇشىن ەرەكشە العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان تۇركى كەڭەسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مۇشە-مەملەكەتتەر اراسىنداعى ماڭىزدى كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. قازاقستان تاراپىنىڭ اتقارعان جۇمىسىنا العىسىمىز زور», دەدى قىرعىزستان باسشىسى.
س.جەەنبەكوۆ بيىلعى ءسامميتتىڭ ەرەكشە فورماتتا ءوتىپ وتىرعانىنا توقتالدى. وزبەكستان پرەزيدەنتى شافكات ميرزيوەۆ پەن ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور ورباننىڭ ءىس-شاراعا كەلۋى كەڭەستىڭ اۋقىمى كەڭەيە تۇسكەنىن كورسەتەتىنىن ايتتى.
«وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە مۇشە رەتىندە كىرۋگە تالپىنىسىن جوعارى باعالايمىن ءارى قولدايمىن. بۇل قادام تۇركى كەڭەسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, حالىقارالىق ارەنادا ابىرويى ارتۋىنا قولايلى جاعداي جاسايدى. الداعى ۋاقىتتا وزبەكستاننىڭ قوسىلۋى ۇيىمعا جاڭا سەرپىن بەرىپ, كوپتەگەن جاڭارتۋعا سەپ بولادى دەپ سەنەمىن. ەۋروپانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ۆەنگريانىڭ شىققان تەگىن ۇمىتپاي, تامىرلاس ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى ساقتاپ, مادەنيەتى مەن ادەت-عۇرپىنا قۇرمەت ءبىلدىرۋى ءبىزدى قۋانتادى. بۇگىن ۆەنگريا تاراپى تۇركى كەڭەسىنە باقىلاۋشى مەملەكەت مارتەبەسىنە يە بولادى», دەدى س.جەەنبەكوۆ.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى ۇيىم اياسىنىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدا كەڭەيۋى, ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايا تۇسۋىنە سەپ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. باۋىرلاس تۇرىكمەنستانعا تۇركى كەڭەسىنىڭ ەسىگى ءاردايىم اشىق ەكەنىن مالىمدەدى. سونداي-اق تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جاستارى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋعا شاقىرىپ, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ارنايى جوبالاردى بىرلەسە اتقارۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى.
تابىستى توراعالىق
سامميتتە ءسوز العان ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان توراعالىعى كەزىندە اتقارىلعان شارالارعا توقتالىپ, تۇركى كەڭەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
«قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسياسى ءوز جالعاسىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا, استانادا وتكەن سامميتتە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى تاپسىرىلعان بولاتىن. بۇگىن سول قۇجات قابىلداۋعا دايىن. مۇندا ينتەگراتسيانىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى, دامۋ كەزەڭدەرى مەن ىسكە اسىرۋ جولدارى ايقىندالدى. سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرۋعا, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە ىقىلاس تانىتتىق. بۇگىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, ەنەرگەتيكا, كولىك-ترانزيت, قارجى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى», دەدى ن.نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتى عىلىمي-اعارتۋشىلىق جۇمىستارعا دا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ورتاق تۇركى تاريحى وقۋلىعى ازىرلەنىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلە باستادى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاريحىمىزدى تانىتىپ, سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان 90-نان استام كىتاپ شىعاردى. ءتورت مىڭ جىلدىق مادەني مۇرامىزدى جيناقتاپ, ونى جاريالاۋعا ارنالعان «اتالار ميراسى» پورتالى ىسكە قوسىلدى.
«تۋىسقان ەلدەردىڭ تىرشىلىك دامۋىن باسىپ وتىراتىن «تۇرك بارومەتر» الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. تۋريزم سالاسىنداعى ارىپتەستىگىمىزدى جانداندىرۋ ماقساتىندا «زاماناۋي ۇلى جىبەك جولى» جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇل ۇلى جىبەك جولىندا ورنالاسقان ەلدەرىمىزدىڭ كونە تاريحىنان سىر شەرتەتىن كيەلى ورىندارىن 14 كۇندە ارالاپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تابىستارى رەتىندە باعالايمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى 2015 جىلى استانادا وتكەن V سامميتتەن بەرى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ساياسي بايلانىستارى نىعايا تۇسكەنىن ايتتى. ماسەلەن, وسى مەرزىم ىشىندە تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءوزارا ساپار الماستى. اتالعان ىنتىماقتاستىق ساۋدا-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ كەڭەيۋىنە مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا تۇركى كەڭەسى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 2017 جىلى 22 پايىزعا ارتقان.
«كۇللى تۇركى ينتەگراتسياسى ءۇشىن ماڭىزى زور ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇعان دالەل رەتىندە بيىلعى ناۋرىزدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ استانادا باسقوسۋىن ايتۋعا بولادى. مۇنداي باسقوسۋدى ودان ءارى جۇرگىزە بەرۋگە كەلىستىك. ەندىگى كەزدەسۋى كەلەر جىلى ناۋرىزدا تاشكەنتتە وتەدى. ون كۇن بۇرىن تۇرىكمەنستاندا وتكەن ارال ءسامميتى تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ورتاق ماسەلەسىن بىرلەسە شەشۋگە ءاردايىم ءازىر ەكەنىن تاعى دا دالەلدەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ەلباسى قازىرگى تاڭدا الەمدەگى ساياسي احۋال وزگەرىپ, ەكونوميكا تۇراقسىزدانىپ, حالىقارالىق قاتىناستار شيەلەنىسە تۇسكەنىن ايتتى. وعان سەبەپ بولعان ساياسي جانە ساۋدا باسەكەلەستىگى, تاۋارلار بيرجاسى, قارجى نارىعى, قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ازايۋى سەكىلدى ماسەلەلەر مەن تەرروريزم, ءدىني ەكسترەميزم, ۇيىمداسقان قىلمىس, زاڭسىز ميگراتسيا جانە ەسىرتكى تاسىمالى سەكىلدى سىن-قاتەرلەر تۇركى دۇنيەسىنە اسەر ەتپەي قويمايتىنىنا توقتالدى. وسىعان بايلانىستى ەلباسى جيىنعا قاتىسۋشىلار نازارىن بىرقاتار باستامالارعا اۋداردى.
«تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ناقتى ىستەر ارقىلى كەڭەيتۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىققاندى پايدالانۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز قۇرلىقتىڭ ورتاسىندا باتىس پەن شىعىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىن جالعاستىرىپ جاتىر. جاقىندا اقتاۋ قالاسىندا قابىلدانعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەدى. وسى سالاداعى ىستەردىڭ ءبارىن ۇيلەستىرۋ, تولىق ترانزيتتىك جوبالارىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ەسەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان جاعىندا قۇرىق تەڭىز پورتى, اقتاۋ تەڭىز پورتى 26 ميلليون توننا جۇكتى وتكىزەتىن الەۋەتكە جەتتى. ونىڭ ۇستىنە يران مەن تۇرىكمەنستان ارقىلى پارسى شىعاناعىنا شىعاتىن, كاسپي ارقىلى جۇك تاسىمالى جولى اشىلعان. ن.نازارباەۆ وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇندەدى.
سونىمەن قاتار استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن بىرلەسىپ پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «ورتالىقتىڭ وڭىرلىك حاب بولۋى ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيانى قولدانىپ, قارجى قورلارىن دامىتۋعا, كاپيتالدى شوعىرلاندىرۋعا جانە تانىمال ينۆەستورلار مەن قارجى ساراپشىلارىن تارتۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. وسى ورايدا, سىزدەردى ورتالىقتىڭ قىزمەتىن كەڭىنەن قولدانۋعا شاقىرامىز», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
تۇركى ىنتىماعىن ۇيىستىراتىن جوبالار ۇسىنىلدى
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپبي ازىرلەنگەنىن مالىمدەدى.
«قازاقستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى – تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ جازۋ مادەنيەتىن جاقىنداستىرا تۇسەتىن ايتۋلى جاڭالىق. سونىمەن قاتار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. تاعىلىمى مول تاريحىمىزدا ءال-فارابي, ياساۋي, اباي, يۋنۋس ەمرە, نيزامي, فيزۋلي, ۇلىقبەك, ايتماتوۆ سەكىلدى ءىرى تۇلعالار بار. وسىعان بايلانىستى تۇركى كەڭەسى اياسىندا «تۇركى الەمىندەگى 100 جاڭا ەسىم جوباسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن», دەدى پرەزيدەنت.
ن.نازارباەۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ءارى مادەني ورتالىعى ەكەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, تاياۋدا تۇركىستان وبلىسى قۇرىلىپ, ورتالىعى تۇركىستان شاھارىنا اۋىسقانىن جەتكىزدى.
«ەجەلگى داۋىردەن تامىر تارتاتىن تۇركىستان قالاسى وبلىس مارتەبەسىن الدى. وسىلايشا ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاستەرلى اتاۋ ءوزىنىڭ تۇعىرىنا قايتا قوندى. بۇل – ءبىزدىڭ تۇتاستىعىمىزدى نىعايتىپ, ەلدىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەتىن تاريحي وقيعا. التايدان انادولىعا, بايكالدان بالقانعا دەيىنگى اتىراپتا, ساحارادا بايىرعى ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاسيەتتى ۇعىمداردى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا لايىق ەتىپ قالدىرۋ ءۇشىن «تۇركى الەمىنىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسىن قولعا الۋدى ۇسىنامىن. جوبا تۇركى الەمىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن. جاستار ساياساتىنا قاتىستى جۇمىستاردى جانداندىرعان ءجون. وسى رەتتە, تۇركى كەڭەسى جاستارىنىڭ قۇرىلتايىن جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنامىن. جوبا اياسىندا عىلىمي كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار جانە باسقا دا ءىس-شارالار وتكىزۋدى قاراستىرۋعا بولادى. بۇدان بولەك, جاستاردىڭ تۇركى الەمىن بىرەگەي تاريحي جەرلەرگە ولكەتانۋ ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. اتالعان شارالار جاستارىمىزدى جاقىنداستىرىپ, ەلدەرىمىزدىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى بىلىمدەرىن تەرەڭدەتۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى قازاقستان باسشىسى.
ن.نازارباەۆ تۇركى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەندىرۋ قاجەتتىگىن دە مالىمدەدى. ويتكەنى قازىرگى حاتشىلىقتىڭ مانداتى تەحنيكالىق جانە حاتتامالىق ماسەلەلەرمەن شەكتەلگەن. وعان قوسا, تۇركى ىنتىماقتاستىق ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىندە قوسارلانۋشىلىق ءجيى كەزدەسەدى.
«ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن, فۋنكتسيونالدىق يكەمدىلىگىن جانە ينستيتۋتتاردىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا تۇركى اكادەمياسىن, تۇركى مادەني «ميراس» قورىن, جانە اقساقالدار كەڭەسىن تۇركسوي-مەن بىرىكتىرۋ كەرەك. بارلىعى تۇركسوي-دىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەسىن. تۇركپا تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋ بويىنشا ءوزىنىڭ ماقساتىن ورىندادى. بۇگىندە ونىڭ قىزمەتىندە جۇيەلىلىك بايقالمايدى. سوندىقتان ۇيىمنىڭ جۇمىسىن ساراپتاۋ قاجەت. ءتيىمدى بولسا, وندا ونىڭ فۋنكتسيالارىن حاتشىلىققا بەرگەن ءجون. ەگەر ءتيىمسىز بولسا, وندا ونى تولىعىمەن قىسقارتۋدى ۇسىنامىن. بۇل شارالار ۇيىم جۇمىسىن ءتيىمدى وڭتايلاندىرۋعا, مادەني-گۋمانيتارلىق قىزمەتتەرىن ءبىر جەردە رەتتەۋگە, قىزمەتكەرلەر سانىن قىسقارتۋعا, سونداي-اق قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە حاتشىلىق تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ قانا قويماي, ۇيىمنىڭ ينتەللەكتۋالدىق وزەگىنە اينالۋى ءتيىس. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ۇيىم ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ەكى دەڭگەيدەن تۇرادى. ولار – حاتشىلىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالامەن اينالىساتىن ينستيتۋت. وسى ورايدا ۇيىم حاتشىلىعى بارلىق تاراپپەن بىرلەسە, بۇكىل باستامالار مەن ۇسىنىستاردى مۇقيات پىسىقتاپ, تۇركى كەڭەسىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ۇسىنۋى قاجەت. ارينە, بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋ كەرەك. ارىپتەستەر كەلىسەتىن بولسا, قىسقاشا شەشىم قابىلداۋعا بولار ەدى. ال حاتشىلىق كەلەسى كەڭەسكە دەيىن ءبارىن تالقىلاپ, بىزگە ۇسىنىس ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بار», دەدى پرەزيدەنت.
سوڭىندا ەلباسى قىرعىزستان تاراپىن تۇركى كەڭەسىنە توراعالىق ەتۋىمەن تاعى ءبىر مارتە قۇتتىقتاپ, الداعى جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
ۇيىم گەوگرافياسى كەڭەيدى
سونداي-اق جيىن بارىسىندا ءسوز سويلەگەن ازەربايجان پرەزيدەنتى ي.اليەۆ بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە توقتالدى.
«بۇگىن قىرعىزستان تاراپىنا وسىنداي ىرگەلى جيىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ايتامىن. سونداي-اق تۇركى كەڭەسىنە ءساتتى توراعالىق ەتكەن قازاقستانعا دا رازىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ازەربايجان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. ەنەرگەتيكا, كولىك-ترانزيتتىك جانە باسقا دا سالالاردا ارىپتەستىگىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدەي ءتۇستى. بۇگىندە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى وعان مۇشە ەلدەر ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. كەڭەس اياسىندا وڭىرلىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قاجەت», دەدى ي.اليەۆ.
بۇدان كەيىن ءسوز العان تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان تۇركى كەڭەسىنىڭ اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپ, وسىنداي جيىنعا قاتىسۋدى مارتەبە سانايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق قىرعىزستاندى شارانى وتكىزۋىمەن, 31 تامىزداعى تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتادى.
«2009 جىلى ناحچىۆان كەلىسىمىنە ساي قۇرىلعان تۇركى كەڭەسىنىڭ بۇگىندە ىرگەلى ۇيىمعا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. وسى يگى ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋدا تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ ەڭبەگى وراسان ەكەنى ءسوزسىز.
بۇگىن جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربانعا ەرەكشە سالەمىمدى بەرەمىن. ماجارستاننىڭ تۇركى كەڭەسىنە, تۇركى اكادەمياسىنا باقىلاۋشى بولۋىن جانە تۇركى الەمىنە قىزىعۋشىلىعىن جوعارى باعالايمىن. ورتاق ماقساتىمىزدىڭ, ارمانىمىزدىڭ, ارەكەتىمىزدىڭ جەمىسىنە اينالعان تۇركى كەڭەسى اسا قۇندى سيمۆولعا اينالدى», دەدى ر.ەردوعان.
سامميتتە وزبەكستان پرەزيدەنتى شافكات ميرزيوەۆ تە ءسوز الىپ, تۇركى حالىقتارىن رۋحاني قۇندىلىق, ارىپتەستىك, ءتىل ۇقساستىعى بىرىكتىرەتىنىن, ەلدەر اراسىندا ساياسي تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر جوق ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ول تۇركى كەڭەسىنە مۇشەلىككە وتۋگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى كەڭىنەن تالقىلايتىنىن جەتكىزدى.
جيىنعا ارنايى شاقىرىلعان ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان دا ءوز ەلى تۇركى حالىقتارىن ەتەنە جاقىن سانايتىنىن ايتتى. «سىزدەرمەن ارىپتەستىك ورناتۋ مۇمكىندىگى تۋعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي», دەدى ۆ.وربان.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتەر باسشىلارى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى VI ءسامميتىنىڭ دەكلاراتسياسىنا, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارىن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىمگە, ۆەنگرياعا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىندەگى باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدى.
سونداي-اق تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە جاستار ساياساتى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەسى, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلداندى.
بۇدان بولەك, جيىن سوڭىندا س.جەەنبەكوۆ تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان باس حاتشىسىن تانىستىردى. اتالعان مىندەت قازاقستان وكىلى باعدات امىرەەۆكە جۇكتەلدى. ول بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ يرانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان-دى. كوپتەگەن اراب مەملەكەتتەرىندە جانە تۇركيادا ەلشىلىك قىزمەتتە بولعان ب.امىرەەۆ ەلىمىزدەگى تاجىريبەلى ديپلوماتتاردىڭ قاتارىندا.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ توراعاسى دارحان قىدىرالىنىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى ۇزارتىلدى. ول وسى قىزمەتكە 2014 جىلى تاعايىندالعان بولاتىن.
اسپانمەن تالاسقان الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جاتقان ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا وتكەن جيىننىڭ ماڭىزى زور. ماسەلەن, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ءسامميتى ءۇش جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن قايتا ۇيىمداستىرىلدى.
سامميت جۇمىسىنا ارنايى مەيمان رەتىندە ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان قاتىستى. قارت قۇرلىقتاعى ماجار ۇلىسىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى شارتاراپقا شاشىلعان تامىرلاس حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى نىعايا ءتۇسىپ, جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. وعان قوسا, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ (TWESCO) بىرقاتار قۇرىلتايشى قۇجاتتارىنا قول قويىلدى. سوعان سايكەس, ۆەنگريانىڭ تۇركى اكادەمياسىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسى ايقىندالدى. وسىلايشا TWESCO ەۋروپالىق مەملەكەتپەن تولىعىپ, قاناتىن كەڭگە جايدى.
قورىتا ايتقاندا, تامىرى ءبىر تۇركى حالىقتارى ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتا تۇسسە, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا شىعۋلارىنا مۇمكىندىكتەرى مول. بۇعان تۇركى كەڭەسىنىڭ سامميتتەرى زور ۇلەس قوسپاق. ەندەشە تاريحى ورتاق, ءتىلى جاقىن, تامىرى ءبىر, رۋحاني جانە مəدەني قۇندىلىقتار بايلانىستىرعان تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلۋ ۇستىندە دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» –
شولپان-اتادان (قىرعىزستان)