سوڭعى جىلدارى الەم ەلدەرىندە كەڭىنەن تارالعان «جاسىل ەنەرگيا», «جاسىل تەحنولوگيا» سىندى جاڭا ۇعىمداردىڭ قاتارىندا «جاسىل وبليگاتسيا», «جاسىل قارجى» دەگەن تەرميندەر دە بار. بۇل ۇردىستەن قازاقستان دا تىس قالماق ەمەس, «جاسىل» قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ بيىل جازدا اشىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ستراتەگيالىق باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى. ولاي بولسا, جاڭا ۇعىمنىڭ ماڭىزىنا از-كەم توقتالا كەتەيىك.
جالپى, «جاسىل وبليگاتسيا» دەگەن تىركەس ەڭ العاش 2007 جىلى قولدانىسقا ەنىپتى. ەۋروپا ينۆەستيتسيالىق بانكى وسىنداي اتاۋمەن ەنگىزگەن باعالى قاعازداردىڭ قۇنى العاشقى جىلدارى تومەن بولعاندىقتان, ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا ۇڭىلۋشىلەردىڭ قاتارى سالىستىرمالى تۇردە سونشالىقتى كوپ بولماعان ەكەن. الايدا, «جاسىل وبليگاتسيالاردىڭ» جيىنتىق كولەمى 3 ميلليارد دوللاردان اسىپ تۇسكەننەن كەيىن باعالى قاعازدار اسا جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ شىعا كەلدى. وتكەن جىلعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وبليگاتسيالاردىڭ شىعارىلىمى 155 ميلليارد دوللاردان اسىپ تۇسكەنى وسىنى اڭعارتادى.
سونىمەن «جاسىل وبليگاتسيانىڭ» باسقالارىنان ايىرماشىلىعى نە؟ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – «جاسىل وبليگاتسيالاردان» تۇسكەن قاراجات تولىقتاي ەكولوگيالىق جوبالارعا, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جۇمسالاتىنى. كومىرسۋتەگى, كومىر سىندى ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنەن بولەك بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ, ەكولوگيالىق تازا كولىكتەر ءوندىرىسى سىندى ءىرى جوبالاردىڭ بارلىعى وسى قاتاردا.
بۇگىنگى تاڭدا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا نارىققا «جاسىل قارجى» تارتۋ ىسىندە قىتايدىڭ الدىنا تۇسەتىن ەل جوق. 2016 جىلى 23 ميلليارد دوللار وبليگاتسيانى ساتىلىمعا شىعارعان كورشىمىز مۇنداي جوعارى كورسەتكىشكە كومىرتەگى گازىن شىعارۋدى ازايتۋ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدى. ايگىلى Apple كومپانياسى دا بىلتىر 1 ميلليارد دوللار كىرىستى «جاسىل وبليگاتسيا» ساتۋدان ءتۇسىرىپتى. وعان يسلام قارجى ينستيتۋتتارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, «جاسىل قارجىلاندىرۋ» ۇعىمى قازاقستانعا دا بىرتىندەپ ەنىپ كەلەدى. 2025 جىلعا دەيىن ەلىمىز «جاسىل قارجى» سالاسى بويىنشا ورتالىق ازيا ايماعىندا كوشباسشى اتانۋدى كوزدەپ وتىر.
وسى ماقساتتى باعىندىرۋعا ىقپال ەتەتىن باستى ۇيىم «استانا» حقو «جاسىل قارجى» دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسەل نۇراحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا دۇنيە جۇزىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار الەم ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
– «جاسىل وبليگاتسيالار» – سۋ, ەنەرگيا, جىلۋ جانە تاعى دا باسقالارىن تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرىن تومەندەتۋگە, قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ الدىن الۋعا جۇمسالاتىن وتە قۋاتتى قارجىلىق قۇرال. قولدانىسقا ەنگەنىنە كوپ ۋاقىت وتە قويماسا دا, ونىڭ اياسى قازىردىڭ وزىندە وتە كەڭ. ادامزات ءۇشىن ەكولوگيا قاشاندا وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا ماڭىزى ارتا بەرەدى دەۋگە بولادى, – دەيدى ول.
اسەل نۇراحمەتوۆا ايتىپ وتكەندەي, قىتاي حالىق بانكى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنا نەسيە, وبليگاتسيا جانە اكتسيالار سىندى جەكە قارجىلىق قۇرىلىمداردى بەلسەندى تۇردە تارتۋمەن اينالىسادى. گەرمانيا ۇكىمەتى دە «جاسىل قارجى» سەكتورىن كومىرتەكتى ەكونوميكانىڭ ورنىن باسقا قۋات كوزدەرىمەن الماستىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر.
جالپى, «جاسىل جوبالارعا» ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ىنتالى ينۆەستورلار كوپ. بۇل ورايدا, ەلىمىزدە ەكونوميكالىق احۋال ايتارلىقتاي كۇردەلى دەۋگە بولادى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز پايدالى قازبالار ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىنا تىكەلەي يەك ارتىپ وتىرعانى وتىرىك ەمەس. وعان قوسا, «اقىلدى قالا» سىندى جاڭادان قولعا الىنعان جوبالاردىڭ دا ءبىر شەتى «جاسىل وبليگاتسيامەن» شەندەسەدى. «استانا» حقو-نىڭ ەكولوگيالىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتاتىن الاڭ رەتىندە تاڭدالعانى دا وسىعان بايلانىستى.
– قازىرگى تاڭدا ءبىز ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان نارىعىنا كەلۋىنە ىڭعايلى جاعدايلار جاساپ, ءتيىستى قۇرالدار ازىرلەپ جاتىرمىز. سولاردىڭ ءبىرى – الەمدە كەڭىنەن تانىلىپ كەلە جاتقان «جاسىل وبليگاتسيالار». وسىنداي وبليگاتسيالاردى ساتۋدان تۇسكەن قارجىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەكولوگيالىق جوبالارعا جۇمسالادى,– دەيدى اسەل نۇراحمەتوۆا.
«استانا» حقو «جاسىل قارجى» دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, قورشاعان ورتانى لاستاپ جاتقان ءىرى ءوندىرۋشى كاسىپورىندار, سونداي-اق ايماق اكىمدىكتەرى الداعى ۋاقىتتا «جاسىل وبليگاتسيا» شىعارۋعا ءتيىس. بۇل ەكولوگياعا زيان كەلتىرمەيتىن جوبالارعا قاراجات قۇيۋعا جول اشادى. قازىردىڭ وزىندە قارجى ورتالىعى بىرقاتار ءىرى ينۆەستورلاردى وسى جۇمىسقا تارتىپتى, ولار قازاقستاندا جاڭا جوبالاردى قولعا الۋعا قارسى ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا ينۆەستورلار ءۇشىن قازاقستاندا تارتىمدى جوبالار رەتىندە تازا كولىك, قالالاردى جارىقتاندىرۋ, استاناعا گاز تارتۋ سىندى جۇمىستاردى ايتۋعا بولادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بولاشاقتا قازاقستاننىڭ «جاسىل نارىعىن» قارىشتى دامىتۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى.
«جاسىل وبليگاتسيانى» ءتيىمدى قولدانۋدىڭ قاراپايىم مىسالى رەتىندە شۆەتسيانىڭ گەتەربور قالاسى مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ تاجىريبەسىن ايتا كەتۋگە بولادى. اتالعان قالانىڭ مەرياسى سوڭعى 5 جىل ىشىندە جالپى قۇنى 386 ميلليون دوللارعا تەڭ «جاسىل وبليگاتسيا» شىعارىپتى. ونى جۇمساعان سەكتورلاردىڭ ىشىندە اۆتونومدى ۇيلەر جوباسى بار. جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان اۆتونومدى, «اقىلدى» ۇيلەردە ەنەرگيا باسقا ۇيلەرمەن سالىستىرعاندا 3 ەسە از تۇتىنىلادى ەكەن.
«استانا» جقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ ايتقانداي, ەلوردادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى «جاسىل» تەحنولوگيالار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە, جاڭاشىل جوبالارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ۇسىندى. ەندىگى كەزەكتە قارجى ورتالىعى ونىڭ قارجىلىق بولىگىن تولىقتىرۋعا ءتىس.
قالاي بولعاندا دا, «جاسىل وبليگاتسيالاردى» نارىققا شىعارۋ قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى دەۋگە بولادى. ال وسى سالاداعى ستارتاپ جوبالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارعا دا ءتيىمدى ىقپال ەتەدى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»