بالا كەزىمىز. بالالىققا قوسا شالالىعىمىز دا از ەمەس. كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيمىز. ونىڭ ۇستىنە ازداعان ەركەلىگىمىز بار. وزىمشىلدىگىمىز دە ءوتىپ تۇر. مىنە, وسىنداي «اقىماقتاۋ» كەزىمىزدە ءبىزدىڭ ءبىر كورشىمىز بولدى. ءوزى بارىپ تۇرعان ساراڭ. ساراڭدىعىمەن قوسا ارامدىعى دا سەزىلىپ تۇرادى. كوبىنەسە ءبىزدىڭ اكەيمەن اڭگىمەلەسپەك بولىپ ۇيگە كەلەدى. اكەم ونى قۇداسى كەلگەندەي قۇراق ۇشا قارسى الادى. قاباتتاپ توسەلگەن قالىڭ كورپەنىڭ ۇستىندە وسى ورىنباي كوكەمىز اڭگىمەنىڭ تۇيمە-تۇيمەلەرىن ارمانسىز اعىتادى دەيسىز ءبىر. تاماقتىڭ ءدامدىسى سول كىسىنىڭ الدىندا. شەشەمدى كورنەۋ ماقتاپ قويىپ, تىققاندارىنىڭ ءبىرازىن الدىرتادى. ورەكەڭ اراققا دا ءبىر تابان جاقىن. قىرلى ستاكانمەن تارتىپ جىبەرگەندى ءجۇدا بەك ۇناتادى.
سول كوكەمىز بۇگىن دە تەكتى تورىمىزدە. شەشەم شاي قايناتۋ ءۇشىن سارى ساماۋرىندى سىرتقا كوتەرىپ شىعاردى. مەن سەكسەۋىل سىندىردىم. ازدان سوڭ شەشەم قازانعا ەت سالدى. ەندى ۇيدەگى ءدوي-ءدويدىڭ جۋىق ماڭدا تارقامايتىنىن سەزدىم. كورشىنىڭ بالالارىمەن لاڭگى تەۋىپ, ويناپ كەلەيىن دەپ ەدىم, اكەم ىرىكتى. «قايدا باراسىڭ؟ شەشەڭە كومەكتەسپەيسىڭ بە؟ كورمەيمىسىڭ, ۇيدە قوناق بار عوي» دەدى ول. «قوناعىنىڭ پوشىمىن؟» دەپ مەن مۇرىن ءشۇيىردىم. بىراق امال قايسى, بوگەلۋگە تۋرا كەلدى.
كورشى كەتكەننەن سوڭ اكەمە قيعىلىق سالدىم.
– اكە, وسى ورىنباي كوكە كەلسە بولدى, نەگە ءيىلىپ توسەك, جانتايىپ جاستىق بولا قالاسىزدار؟ ول كىمنىڭ شىكىراسى ەدى؟ اۋىزى ۇنەمى اراقتان قۇرعامايدى. باسقالار ونى ۇيلەرىنەن, ءتىپتى, يت قوسىپ قۋىپ شىعادى عوي, – دەدىم تىرجيىپ.
ۇنەمى سىباعالى ۇلەسىمنىڭ ءبىر بولشەگىن ۇڭىرەيتىپ كەتەتىن وعان دەگەندە اتارعا وعىم جوق بولاتىن. اشۋمەن الدە شالالىقپەن سول ىزا-كەگىمدى اقتارىپ الدىم-اۋ, شاماسى. بۇعان اكەم جاتىپ كەپ اشۋلاندى.
– ءتايت! و نەسى, استى قىزعانىپ. «جامان استى قىزعانادى, جەتەسىز باستى قىزعانادى» دەگەن. جەتەسىز بولايىن دەپ پە ەدىڭ؟ – دەپ ىزبارلانا قاراعاندا شوقتاي جانعان كوزدەرى وڭمەنىمنەن ءوتىپ كەتە جازدادى.
مەن تۇقشيىپ جەرگە قارادىم. كىمنىڭ جەتەسىز بولعىسى كەلەدى دەيسىز؟ اكەم قاسىما كەلىپ, باسىمنان سيپادى. سوسىن قوڭىر داۋىسىمەن اسىقپاي اڭگىمەسىن باستادى.
– بالام, «كورشى اقىسى – ءتاڭىر اقىسى» دەگەن بار. ول قۇداي قوسقان كورشىمىز. قۇراندا «قيامەت كۇنى كورشىدەن سۇرالادى» دەيدى. مەنى ول دۇنيەگە بارعاندا دا كىنالى ءارى كىرىپتار ەتكىڭ كەلەدى مە؟ كورشىمەن تۋىسىڭداي تاتۋ-ءتاتتى بولۋ كەرەك. ونىڭ بىزدە اقىسى بار. سەن سونى ءتۇسىن, – دەدى.
ءتۇسىندىم بە, جوق پا, ونى ءدال قازىر اشىق ايتا المايمىن, بىراق سودان كەيىن كورشىلەرگە دەگەن ىقىلاس-پەيىلىم كۇرت وزگەرىپ سالا بەرگەن. ونىڭ ۇستىنە شەشەمنىڭ دە ايتقاندارى قۇلاعىما ءسىڭىستى بولىپ قالدى-اۋ دەيمىن. «بالام, جاقىن تۋىستاردان كورشى ارتىق. ەگەر ۇيىڭدە قىزىقشىلىق نەمەسە باسقا دا ءبىر توپىر, توي-تومالاق بولا قالسا اۋەلى ۇيىڭە كورشىڭ جەتىپ كەلەدى. قۋانىشىنا دا, سۇيىنىشىڭە دە سول ورتاقتاسادى. تەكەمەت باسساڭ, كورشىڭدى شاقىراسىڭ. قازاقتا «تەكەمەت ساتساڭ, كورشىڭە سات, ۇيىنە بارعاندا ءبىر شەتىنە ءوزىڭ وتىراسىڭ» دەگەن ءتامسىل بار. سوندىقتان كورشىمەن تاتۋ بولعان جاقسى» دەپ كەكىلىمنەن سيپاپ, بەتىمنەن ءسۇيدى.
بىردە نازار دەگەن كورشىمىز ءۇي سالاتىن بولدى. كورشى-قولاڭدى, اعايىن-تۋىستى تۇگەل اسارعا شاقىرعان. ءبىزدىڭ اكەي كورشىنىڭ ۇيىنە ءبىر سەمىز قويىن اپارىپ بايلادى. بيەنىڭ ەكى كۇندىك ءسۇتىن اشىتىپ, قىمىزدى اسارشىلارعا بەردى. مەن بەلىم مايىسىپ ءجۇرىپ قىش تاسىدىم. كەيىن سول ءۇي كوپ-كورىم بولىپ شىعا كەلدى. نازار اتامىز بازارلى كىسى ەدى. ۇيىنە زاۋىمەن بارا قالساق, شىن ىقىلاسىمەن, العاۋسىز كوڭىلىمەن قارسى الىپ, تورىنە شىعارادى. جيناۋلى كورپە ىشىنە قولىن تىعىپ جىبەرىپ نەمەسە كەبەجەنى ايقارا اشىپ, تىعۋلى ءتاتتى الىپ شىعىپ, قوياردا قويماي قولىمىزعا ۇستاتادى. سويتسەك, بۇرىنعىنىڭ كىسىلەرى «كورشى اقىسى» دەگەن جازىلماعان زاڭدى وتە قاتتى ۇستانادى ەكەن عوي.
بۇگىندە قازاقتىڭ وسى جاراسىمدى سالت-ءداستۇرى ۇمىت بولىپ بارا جاتىر. دارالانعان, داندايسىعان بىرەۋلەر پايدا بولدى. ولار كورشىلەرىنە كومەك كورسەتۋ بىلاي تۇرسىن, قوڭسىلارىن جىعا تانىمايدى دا. جۇزدەرىن شىرامىتقانىمەن, جوندەپ امانداسپايتىندارى دا جەتىپ ارتىلادى. بيىك-بيىك تاس قورشاۋدىڭ ىشىندە قالعان ولاردىڭ ۇيلەرىنە تىشقان تۇمسىعى وتپەيدى. ءبىرىن-ءبىرى مۇلدە تانىمايتىن كورشىلەر دە كەزدەسەدى. ال وسىدان كەيىن مەيىرىمدىلىك, يماندىلىق, ىزەتتىك, قايىرىمدىلىق, ادامگەرشىلىك, ادالدىق سياقتى ىزگى قاسيەتتەر ادىرا قالمايدى ما؟ قازىر بىرەۋدى-بىرەۋ پىشاقتاپ جاتسا دا كورمەگەنسىپ وتە شىعاتىن بەزبۇيرەكتەر كوپ. وعان ەندى, مىڭ-مىڭداپ مىسال دا كەلتىرە الامىز. وسى كورمەستىگىن ولار كورشىلەرىنە دە جاسايدى. ماسەلەن, جۋىردا قالاداعى ءبىر ءۇيدىڭ وتباسىن تۇگەلدەي ءبىر قانىشەر باۋىزداپ كەتتى. ال كورشىلەرى ىرگەسى ءتيىپ تۇرعان ۇيدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنان بەيحابار. ەگەر ارالاسىپ تۇرسا, ەسىكتەرى ايقارا اشىق تۇرسا, مۇنداي سۇمدىق سوراقىلىق ورىن الماس پا ەدى دەيمىز-داعى.
باعزى بابالارىمىز «كورشىڭنىڭ الا ءجىبىن اتتاما», «قوناق كەلسە قۇت», «الىستاعى اعايىننان اۋىلى بىرگە كورشى ارتىق», «وتتى ۇرلەي بەرسەڭ وشىرەرسىڭ, كورشىنى كۇندەي بەرسەڭ كوشىرەرسىڭ» دەگەندى بوسقا ايتپاعان. كۇندەي بەرسەڭ, كورشى كوشەدى, جۇندەي بەرسەڭ, كەلىنىڭ دە كەتەدى. سوندىقتان قۇداي قوسقان كورشىمەن قاشان دا تاتۋ بولۋ كەرەك-اق.
كورشى. كورشى قاقىسى. قازىرگىلەر مۇنى قالاي تۇسىنەدى؟ ءبىز اتا-بابالارىمىز وسيەتتەپ كەتكەن سالت-داستۇرلەرگە قالاي قاراپ ءجۇرمىز؟ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنا ۇڭىلگەندە وسى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دە مۇمكىندىگىنشە مانىستەپ قاراعانىمىز ابزال. ويتكەنى رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىنەن, ۇلتتىق داستۇرلەردى قۇرمەتتەي بىلۋدەن, ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا بىلۋىنەن تۇرادى. وسى رەتتە كورشى قاقىسىن دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون. سىيلاستىققا سىزات تۇسسە قاي تىرلىگىمىزدىڭ دە تۇزەلمەسى بەلگىلى.
ەندى ءبىزدىڭ قاسيەتتى دىنىمىزدە كورشى اقىسى تۋرالى نە دەيدى ەكەن, سوعان توقتالالىق. بىردە ايشا (ر.ا.) اللا ەلشىسىنەن (س.ع.س.): «ۋا, راسۋللا! مەنىڭ ەكى كورشىم بار, سىيدى سونىڭ قايسىسىنا بەرەيىن؟» دەپ سۇراعاندا اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ەسىگى ەڭ جاقىن ورنالاسقانىنا» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءيا, جاپسارلاس كورشىڭ سەنىڭ ەڭ جاقىن ادامىڭ. قۋانىشىڭا, سۇيىنىشىڭە ءبىرىنشى بولىپ جەتەتىن دە جاقىن كورشى. بەتىن اۋلاق قىلسىن, ءبىر قيىندىققا تاپ بولساڭىز, اۋەلى كورشىڭ كەلىپ, باسىڭدى سۇيەيدى. ەندەشە, جاقىن كورشى – جاقسىلىق جاساۋعا لايىق كورشى. ءبىر جاققا قىدىرىستاپ كەتسەڭ دە بالا-شاعاڭدى, مال-مۇلكىڭدى سوعان تابىستاپ كەتەسىڭ. ول سەن ورالعانشا اماناتىڭا ادال بولىپ, بالا-شاعاڭا, مال-مۇلكىڭە باس-كوز بولىپ وتىرادى. انەس يبن مالىك (ر.ا.) جەتكىزگەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «جانىنداعى كورشىسىنىڭ اش جاتقانىن بىلە تۇرا, ءوزى توق بولىپ جاتقان ادام ماعان ناق يمان كەلتىرگەن ەمەس» دەيدى ء(ال-باززار ريۋاياتى). «قوڭسى قاقىسى – ءتاڭىر اقىسى» دەگەن وسىدان شىعادى. كورشىمەنەن كەلىستى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ دە ءبىر ونەر.
قازىر عوي, كورشى تاڭداپ الا المايتىن زامان. قاي جەردەن ۋچاسكە الا الساڭىز, سول جەرگە باسپانا سالاسىز. قالتاڭىزعا قاراي ءۇي ساتىپ الاسىز. سوندا قانداي كورشى تاپ كەلەرىن كىم بولجاي الادى؟ مۇمكىن ول زارار-زالالى كوپ زانتالاق بىرەۋ شىعار. وسى رەتتە اللانىڭ ەلشىسى كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەگە كوڭىل قويىڭىز. ول وزىنە ءجابىر كورسەتىپ, جولىنا ءناجىس توسەپ قوياتىن, يمان كەلتىرمەگەن كەسىر كورشىسى اۋىرىپ قالعاندا ونىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ بارادى. ساۋىققان سوڭ كورشىسى يمان كەلتىرىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسكەن ەكەن دەسەدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني تازارۋدى وزىڭنەن باستا» دەۋىندەگى ريۋاياتتىڭ كىلتى مىنە, وسى. سەن كورسەتكەن ۇلگى-ونەگە باسقالارعا ساباق بولماق.
سونىمەن, كورشىڭىزبەن قالايسىز؟
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى