ەڭ جوعارعى زاڭ كۇشى بار قۇجات

ماتەريالدىق تۇرعىدان العاندا ول ەلدەگى مەملە­كەت­تىك قۇرىلىمدار, جەكە ادام­نىڭ قۇقىلارى مەن مىندەت­تەرى, مەملەكەت پەن جەكە ادام ارالارىنداعى قوعام­­دىق قاتىناستار مەن وكىلەتتىك­تەردى ايقىندايتىن بار­لىق قۇقىلىق نورمالاردىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانى ەل تۇرعىندارى مەن مەملە­كەت اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناستاردى ايقىندايتىن كەلىسىمشارت دەپ تە باعالاۋعا بولادى.

بارلىق ەلدەردىڭ كونس­تي­تۋتسيالارىنىڭ ماتىندەرى ءارتۇرلى بولعانىمەن نەگىزگى سيپاتى حالىق بيلىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە, سونىمەن بىر­گە ەل ازاماتتارىنىڭ قۇ­قى­عىن قورعاۋعا باعىتتالعان. الەم­دەگى كونستيتۋتسيالار ماتىن­دەرىنىڭ ىشىندەگى ۇزدىك­تەرى ەلدىڭ ماقتانىشى بولىپ سانالادى. ال ءالسىز ماتىندەر سول مەملەكەت تۇرعىندارى­نىڭ ءبىر-بىرىنەن بولەكتەنۋىنە, ىشكى جاۋلىقتىڭ تۋىنا سوقتىرادى. كونستيتۋتسيا كوپ جاعدايدا ەلدەگى بۇرىنعى سايا­سي رەجىمنىڭ بۇزىلىپ, جاڭا قاتىناستاردىڭ ورناعانىن كورسەتۋ جانە ونىڭ قانداي بولماعىن ايقىنداۋ ءۇشىن جاسالادى.

قازاقستاندا كونستيتۋتسيا العاش رەت 1926 جىلعى 18 اق­پاندا قابىلداندى دەپ ەسەپ­تەلەدى. بۇل كەزدە قازاق اتاۋى دا جوق, حالقىمىزدىڭ «كيرگيز» اتالىپ, 1920 جىلى اۆتونوميا بولىپ قۇرىلعاندا ول قىرعىز اكسر بولىپ ركسفر-دىڭ قۇرامىنا ەنگەن. حالقىمىزدىڭ ايتۋلى تۇل­عالارىنىڭ ءبىرى ساكەن سەي­فۋلليننىڭ «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن باستاماسىمەن حالقىمىزدىڭ ءوز اتاۋى قايتارىلىپ, 1926 جىلعى اۆتونوميالىق رەسپۋب­لي­كانىڭ كونستيتۋتسياسىنا العاش رەت قازاق­ دەپ جازىل­عان. وسى كونستيتۋتسيا قازاق­ستانداعى باسقارۋ جولدارىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىستى, ساياسي رەجىمدى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇرىلى­­مىن, اتقارۋشى بيلىك ورگان­­­دارىن بەكىتتى. سايلاۋ قۇقىعى­نىڭ, بيۋدجەتتىك قۇقىقتىڭ نەگىز­گى باستاۋلارى بەلگىلەندى. وسى كونستيتۋتسياعا ساي­كەس قازاقستان رسفسر قۇرامىن­داعى تولىق قۇقىقتى رەسپۋبليكا بولىپ تانىلدى.

سول كەزدە قولدانىستا بولعان لاتىن الىپبيىمەن جا­زىلعان ەكىنشى كونستي­­تۋتسيا 1937 جىلدىڭ 26 ناۋ­رى­زىن­دا كەڭەستەردىڭ بۇكىل­قازاق­ستاندىق ح توتەنشە سەزىندە قابىلدانىپ, 1978 جىلعا دەيىن 41 جىل قول­دانىستا بولدى. بۇل كونس­تي­تۋتسيا قازاقستان­دى تو­لىق­قاندى وداقتاس رەس­پۋب­ليك­ا دەپ تانىتقان, ما­ڭىزى زور قۇجات ەدى. وندا قازاقستان اۋماعىنىڭ قازاق كسر كەلىسىمىنسىز وز­گەر­تىل­مەي­تىن­دىگى دە اتاپ كور­سەتىل­گەن (16-باپ). 1961 جىلى ن.حرۋششەۆ قازاق جەرىن بول­شەك­تەپ, سولتۇستىكتەگى بەس وبلىستى ركسفر-دىڭ قۇرامىنا قوسۋدى كوزدەگەندە قاس­قا­يىپ قارسى تۇرعان قازاقتىڭ ايماڭداي ازاماتى جۇمابەك تاشەنوۆ وسى كونستيتۋتسياعا سۇيەنگەن.

بۇل كونستيتۋتسيا 11 ءبولىم مەن 125 باپتان تۇردى. وندا «كسرو كونستيتۋتسياسى­نىڭ 14-بابىنان تىس قازاق كسر ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىق­تارىن تولىق ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتى وزدىگى­نەن جۇزەگە اسىرادى» دەلىن­گەن دە سوزدەر بولدى. 1937 جىل­دىڭ كونستيتۋتسياسىندا ەكونوميكالىق, ساياسي قور­عانىس سالالارى بويىنشا ءوزارا ىقپالداستىقتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا باس­قا دا تەڭ قۇقىلى رەسپۋبليكا­لار­مەن ەركىن تۇردە وداقتاسۋعا قۇقىلىعى (13-باپ), جوعار­عى رەسپۋبليكالىق جانە مەم­لەكەتتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى قالىپتاستىرا­تىن, زاڭنامانى جۇزەگە اسىرۋ, مەملەكەتتىك جانە قوعام­دىق ءتارتىپتى جانە دە ازاماتتار قۇقىعىن, سالىق سالۋ ت.ب. ماسەلەلەردى قورعاۋ بو­يىنشا رەسپۋبليكا ساياساتىن جۇرگىزۋ قۇقىقتارى بەكىتىلگەن (19-باپ).سونىمەن قاتار سوت پەن پروكۋراتۋرا جۇيەسى قامتىلعان. حالىق سوتتارى اۋدان ازاماتتارىنىڭ تاراپىنان قۇپيا سايلاۋ جولىمەن جالپى, تىكەلەي جانە تەڭ سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە سايلانىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قازاق تىلىندە, ال باسقا ۇلت وكىل­دەرى شوعىرلانعان اۋداندار­دا ولاردىڭ انا تىلدەرىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولعان.

قازاق جەرىندە ومىرگە كەل­گەن ءۇشىنشى كونستيتۋتسيا 1978 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە بەكىتىلدى. بۇل كونستيتۋتسيانى ءىح شاقىرىلعان رەسپۋب­لي­كا جوعارعى كەڭەسى ءوزىنىڭ كە­زەكتەن تىس VII سەسسياسىندا قا­بىل­دادى. سوتسياليستىك مۇ­رات­تى ماقسات ەتىپ, كوممۋ­نيس­تىك قوعامنىڭ دىڭگەگى بولۋ­عا تىرىس­­قان بۇل قۇجات ەلىمىز ءوز تاۋەل­سىزدىگىن الىپ, جاڭا كونس­تيتۋتسيا قابىل­داعان 1993 جىل­عا دەيىن قولدانىستا بولدى.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلى 28 قاڭتاردا ءحىى شا­قىرىلعان قازاقستان جو­عارعى كەڭەسىنىڭ ءىح سەسسياسىندا قابىلداندى. ال قازاق­ستاننىڭ قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىق­تىق رەفەرەندۋممەن قابىلدان­دى. قابىلدانار الدىندا ول بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ­عا ۇسىنىلىپ, وعان 3 ملن-داي ادام قاتىسىپ, ولار 33 مىڭنان ارتىق تالقىلاۋ جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىن­دە 30 مىڭداي ۇسىنىس پەن پىكىر جاريالاندى, سونىڭ ىشىندە 55 باپقا 1100 قوسىمشا مەن تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. اتا زاڭىمىز كۇشى­نە ەنگەننەن بەرى وعان ءتورت رەت وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 1998 جىلى 19-باپ­قا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى, ولار پرەزي­دەنتتىڭ, پارلامەنت دەپۋ­تات­­تارىنىڭ سايلانۋ مە­رزىمى مەن وكىلەتتىگىن قايتا قاراۋ­د­ى قامتىدى. سونداي-اق مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جوعارى جاسىن شەكتەۋ الىنىپ تاستالدى. سونداي-اق ما­جى­لىسكە سايلاناتىن 10 دەپۋتات پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا پروپورتسيونالدىق جۇيەمەن سايلاناتىن بولدى. بۇل سايلاۋ كورىگىن قىزدىرىپ, حالىقتىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەر­گە بەلسەنە قاتىسۋىنا جول اشتى. الايدا بۇل وزگەرىس 2007 جىلى ەنگىزىلگەن وزگە­رىس­تەرمەن الىنىپ تاستالىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەن­دىگى جەردە تەك پارتيالىق تىزىم­مەن پروپورتسيونالدىق جۇيە بويىنشا سايلاناتىن بولدى. بۇل وزگەرىستىڭ دە وزىندىك جەتىستىكتەرى بولدى. ەلدەگى دەموكراتيالىق ينس­تيتۋتتاردىڭ ءبىرى – پارتيا­لىق جۇيە جەتىلدىرىلىپ, بەل­سەندىلىگىن ارتتىردى.

وسى 2007 جىلى ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ مارتەبەسىن دە ارتتىردى. ەندىگى جەردە پرەمەر-ءمينيستردى پارلامەنت بەكىتەتىن بولدى. سونى­مەن قاتار وسى ەنگى­زىلگەن وزگەرىستەر ارقىلى قحا-نىڭ مارتەبەسى ارتتىرىل­دى. ارنايى ەنگىزىلگەن كۆو­تاعا سايكەس اسسامبلەيا ءوز قۇرامى­نان ءماجىلىستىڭ 9 دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىنا يە بولدى.

قولدانىستاعى كونستي­تۋ­تسياعا 2011 جانە 2017 جىل­د­ارى دا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلىپ, ول جەتىل­دىرىلە ءتۇستى. ماسەلەن, 2017 جىلعى وزگەرىستەر قو­عام­دى دەموكراتيالاندىرۋ ءىسىن كۇشەيتىپ, حالىق بي­لىگىن نىعايتا تۇسۋگە, پار­لا­مەنتتىڭ ءرولىن, ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى الدىنداعى دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, استانا قالاسىنىڭ شەگىندە قارجى سالاسى بويىنشا ايرىقشا قۇقىلىق رەجىم ەنگىزۋگە باعىتتالدى.

جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»