بەلگىلى عالىم, قارجىگەر, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التاي زەينەلعابديننىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىق اۋقىمى وتە كەڭ دە سان قىرلى. ءومىر جولىندا ول ءوزىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمىمەن وتاندىق ەكونوميكانى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ابىرويلى ازامات ءوزىنىڭ ونەگەلى ەڭبەك جولىن قازكسر ەسەپتەۋ ورتالىعىنىڭ جالپى ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن وڭتايلاندىرۋ ءبولىمىنىڭ اعا ينجەنەرى رەتىندە باستاعان, كەيىن بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك تەحنولوگيالىق-جوسپارلاۋ ينستيتۋتىندا جانە قازكسر قارجى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق-ەسەپتەۋ ورتالىعىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان.
التاي بولتايحان ۇلى ەلدىڭ قارجى جۇيەسىن دامىتۋدىڭ تەوريالىق, ادىسنامالىق جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارعان, بۇل ونىڭ قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى جانىنان قارجى-بانك مەنەدجمەنتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ يدەياسىندا كورىنىس تاپتى. مۇندا التاي بولتايحان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇكىمەت ءۇشىن نارىقتىق جۇيەگە كوشۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ بويىنشا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەۋى دە تاريحي ءسات بولدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ا.زەينەلعابدين بەلگىلى ەكونوميست-عالىمدارمەن بىرلەسىپ الەمدىك عىلىمنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرى نەگىزىندە نارىقتىق ەكونوميكانى جانە قارجى جۇيەسىن ءتيىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن تۇجىرىمدامالاردى ازىرلەۋگە قاتىستى.
دارىندى عالىم قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان اتاسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ, ونىڭ عيبرات الارلىق, تاماشا ءتالىم-تاربيە بەرەرلىك وسيەت سوزدەرىن ويعا ءتۇيىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى, ادىلدىك پەن ادالدىق قاعيداتتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن. 1969 جىلى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن.
1978 جىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تاماشا قورعاپ شىقتى. بىراق بىلىمگە قۇشتار عالىم مۇنىمەن شەكتەلمەي, 1995 جىلى «قارجى جۇيەسى جانە ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇمىس ىستەۋ تەتىگى» تاقىرىبى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. زەرتتەۋدە قارالعان سالىق سالۋ, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قارجى رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ مەن پايدالانۋ تەتىكتەرى, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى ازىرلەۋ مەن پايدالانۋ ادىستەرى عالىمداردىڭ مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋىندە الدەنەشە رەت قولدانىس تاپتى.
سوناۋ قيىن-قىستاۋ 90-جىلدارى التاي بولتايحان ۇلىنىڭ كوزقاراستارى قارجى ءمينيسترى ا.س.پاۆلوۆتىڭ نازارىنا ىلىنگەن. الەكساندر سەرگەەۆيچ پراكتيك-عالىمنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنعان ساراپشىلىق قورىتىندىسىمەن تانىسقان سوڭ, ونى قارجى مينيسترلىگى باس بيۋدجەتتىك باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە شاقىرعان, ال 1997 جىلى سىرتتان قارىز الۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىندايدى.
التاي بولتايحان ۇلىنىڭ عىلىمي ازىرلەنىمدەرىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارجىسىن باسقارۋ جۇيەسىنە ەلەۋلى رەفورما جۇرگىزىلىپ, سالىق سالۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋعا, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن بولۋگە, مەملەكەتتىك ىشكى جانە سىرتقى بورىشتى ءتيىمدى باسقارۋ تەتىگىن قۇرۋعا باعىتتالعان ساياسات جالعاستىرىلدى.
عالىمنىڭ تالانتى مەن بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمىنا ۇلكەن ساياسات تا ءزارۋ بولدى. 2003 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن التاي بولتايحان ۇلى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ تاعايىندالدى, مۇندا ونىڭ پراكتيك-قارجىگەر رەتىندە الەۋەتى بارىنشا اشىلدى. التاي بولتايحان ۇلى ءوزىنىڭ مول تاجىريبەسىمەن جانە كرەاتيۆتى ويلارىمەن قازاقستاننىڭ قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىندە رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز قوزعاعان بولاتىن. ول و.وكسىكباەۆ, ز.زاگوسكينا, ا.نۇرىموۆ, ش.شارداربەكوۆ, ك.سەيىتقۇل, ا.سۇلتانعازين سياقتى پىكىرلەس-كاسىبي تۇلعالارمەن ءبىر كوماندادا جۇمىس ىستەدى.
كوماندانىڭ قۇزىرەتى مەن كاسىبيلىگىنىڭ ارقاسىندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىن, مەملەكەت اكتيۆتەرىن ساپالى باعالاۋدى, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن باقىلاۋ جانە ساراپشىلىق-تالدامالى جۇمىستىڭ زاماناۋي نىساندارى مەن ادىستەرى ەنگىزىلدى.
التاي بولتايحان ۇلىنىڭ جاڭاشىل يدەيالارى وتاندىق قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ كەزىندە دە پايدالانىلدى. 2013 جىلى ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسىن جانە 2015 جىلى «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ازىرلەۋگە ىقپال ەتتى. وسى كەزەڭدە عالىم حالىقارالىق ستاندارتتارعا كوشۋ جونىندەگى جاڭا ادىسنامالىق بازا قۇرۋعا, سايكەستىك ءاۋديتى, تيىمدىلىك ءاۋديتى جانە قارجىلىق ەسەپتىلىك ءاۋديتى سالاسىنداعى ادىستەمەلىك ۇسىنىستار دايىنداۋعا باسا نازار اۋداردى.
عالىمنىڭ ونداعان جىلدار بويى وتاندىق جوعارى مەكتەپتىڭ ايتۋلى ءداستۇرىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جۇرگەن پەداگوگيكالىق قىزمەتى ەرەكشە قۇرمەتكە يە. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, التاي بولتايحان ۇلى كوپتەگەن جىلدار بويى جاس ۇرپاقتى قارجى عىلىمىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ومىرلىك جولىن ايقىنداپ بەردى. ول كاسىبي بىلىكتى مامانداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعىن تاربيەلەپ ءوسىردى, ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن كوپتەگەن كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى.
ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ الدىنان ءتالىم الىپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعان شاكىرتتەر وزدەرىنىڭ وعان دەگەن شەكسىز قۇرمەتى مەن العىسىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ورگانداردا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ءارتۇرلى قۇرىلىمدارىن باسقارىپ وتىر.
بۇگىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, التاي بولتايحان ۇلى تيىمدىلىك ءاۋديتىن, قارجىلىق ەسەپتىلىك ءاۋديتىن جۇرگىزۋ ءادىسناماسىنىڭ دامۋ تراەكتورياسىن ايقىندايدى, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەيدى. سوڭعى 6 جىل ىشىندە ونىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتىك اۋديت سالاسىنداعى 20-دان استام اۋقىمدى زەرتتەۋ جوبالارى جاسالدى.
التاي بولتايحان ۇلىنىڭ قارجى جۇيەسىن, مەملەكەتتىك ءاۋديتتى, قازاقستاندىق ەكونوميكالىق وي-پىكىرلەر مەكتەبىنىڭ ەڭ ۇزدىك رۋحاني ءداستۇرىن دامىتۋ, عىلىممەن اينالىساتىن جاستاردىڭ جاڭا ۇرپاعىن جانە مەملەكەت كوشباسشىلارىن تاربيەلەۋ بويىنشا قىزمەتى ەلەنىپ, مەملەكەتتىك ناگرادالار تابىستالدى. التاي بولتايحان ۇلى پرەزيدەنتتىڭ العىس حاتىمەن, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
التاي بولتايحان ۇلى بارلىق جاعىنان بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىم يەسى, ءوز ۇلگىسىمەن دەنە شىنىقتىرۋ جانە سالاۋاتتى ءومىر سالتى قۇندىلىقتارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى, سونداي-اق ەسەپ كوميتەتىنىڭ فۋتبولدان ارداگەرلەر كومانداسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە بەلدى ويىنشىسى بولىپ تابىلادى.
ول كرەاتيۆتى, يدەياعا تولى, دەموكراتياشىل باسشى, ارىپتەستەرىنە, ستۋدەنتتەرىنە, ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارىنا ءاردايىم قول ۇشىن سوزۋعا دايىن, ادامگەرشىلىگى مول, قايىرىمدى جان. سونداي-اق كۇردەلى ماسەلەلەردى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرۋ, ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەدى.
جەتپىستىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن كورنەكتى عالىمنىڭ بويىنداعى ادامي اسىل قاسيەتتەر كەيىنگى ءىزباسارلارىنا ۇلگى-ونەگە بولسا نۇر ۇستىنە نۇر.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»