بالالار نەيروحيرۋرگياسىنا باسىمدىق بەرىلۋدە

– سەرىك قۋاندىق ۇلى, سىز­بەن بۇدان بۇرىن ءبىر اڭگى­مە­لەسكەنىمىزدە توقىراۋ جىلدارى «قازاقستان نەيروحيرۋرگياسى مەن نەۆرولوگياسى» كافەدراسىندا ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالعان نەيروحيرۋرگيا سالاسىن ورىستەتۋ ءۇشىن جۋرنال شىعارعانىڭىزدا «كورسەتەتىن قىزمەتتەرىڭنىڭ سيپاتى جوق, ال جۋرنالدارىڭ بار» دەپ كۇلگەندەر دە بولعانىن ايتىپ ەدىڭىز. قازىر سول اڭگىمەنىڭ اۋانى وزگەردى مە؟

– راس, ونداي كۇندەر ءوتتى. شى­نىمەن وسىنداي ازىرلىك جۇ­مىستارى جۇرگىزىلمەگەندە ورتا­لىقتىڭ نەگىزى قالانبايتىن ەدى. سەبەبى قاجەتتى اقپاراتتىڭ جە­تىم­سىزدىگى سالانىڭ دامۋىنا قول­بايلاۋ بولاتىنى انىق. سول سەبەپتى باستاپقىدا ماماندارعا عىلىمي ماقالالاردى قالاي جازۋ كەرەكتىگىنە دەيىن تۇسىندىردىك. شەتەلدەگى ۇستازدارىمىزدى رەداكتسيا القاسىنا تارتىپ, ما­قا­­لالارىن جاريالادىق. سالا ­بو­ي­ىنشا الەمدە بولىپ جاتقان جاڭا­لىقتاردى, عىلى­مي ماقا­لالاردى بەردىك. وسى جۇمىس­تاردى اتقارا وتىرىپ الدىمەن ءوز ورتامىزدىڭ دەڭگە­يىن ءوسىرۋ قاجەت بولدى. وسى­لايشا, الماتىدا عىلى­مي دارەجە قورعايتىن ارنايى ديس­سەر­تاتسيالىق كەڭەس قۇرىل­دى. بۇل كەڭەستەن 10 جىلدىڭ ىشىندە 5 عىلىم دوكتورى, 25 عى­لىم كانديداتى شىقتى. سالانى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن مامان­داردىڭ العاشقى لەگى دايارلاندى. سونان سوڭ ۇكىمەتكە ۇسىنىسپەن شىقتىق. بۇل ۇسىنىس ەلباسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. وسىلاي ۇلكەن ماقساتتى كوزدەگەن جاۋاپتى مىندەتتى موينىمىزعا ارتۋعا تۋرا كەلدى.

– ءيا, مەديتسينالىق لوگيستيكا عىلىمىن بىلە بەرمەسەك تە كلينيكانى جوبالاۋدان باستاپ پايدالانۋعا بەرىلگەنشە قاي اپپاراتتىڭ قاي جەردە ورنالاساتىنى ۆيرتۋالدى تۇردە انىقتالىپ, ءتىپتى قابىرعاسى قالانباستان كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەرى مەن باسقا دا اساي-مۇسەيى تەگىس دايىندالىپ, بىردەن پايدالانۋعا بەرىلگەن ەمحانا سالىندى. دايىن ەمحانا جاڭا اپپاراتتارمەن جابدىقتالعاننان كەيىن قاجەتتى ماماندارمەن قامتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلدى؟

– العاشقىدا قاجەتتى 35 ما­ماننىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلە­تىندەرىن 3 ايدان 6 ايعا دەيىن اقش پەن جاپونياعا, سونداي-اق ءورىستىلدى مەديتسينالىق بازاسىن ەسەپكە الا وتىرىپ يزرايل­گە وقۋعا جىبەردىك. ال شەت­ەل مەك­­ت­ە­بىنىڭ ءتالىمىن كورگەن ما­مان­دار ورتالىق اشىل­عاندا ەڭبەك ەتۋگە ساقاداي ساي تۇردى. سول كۇننەن باستاپ ورتا­لىق قىز­مەتكەرلەرى ەرەكشە قۇل­شى­نىسپەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. جۋىردا ەمحانانىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىندە حالىقارالىق نەيروحيرۋرگيا فورۋمى ءوتتى. بۇل ورتالىقتىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. الەمدىك نەيروحيرۋرگيا قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى ۇسىنىسىمىزدى قابىل الىپ, 23 مەملەكەتتەن 300-گە جۋىق ماماننىڭ قاتىسۋىمەن كەلەلى ماسەلە كوتەرىلگەن القالى جيىن ءوتتى. باياندامالار جوعارى دەڭ­گەيدە بولدى. اتاپ ايت­قان­دا, الەمدىك نەيروحيرۋرگيا قاۋىم­داستىقتارى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى فرانكو سەرۆادەي (WFNS), ازيا نەيروحيرۋرگتار كونگرەسىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور يوكو كاتو (جاپونيا), حالىقارالىق نەيروەندوسكوپيا فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور شلومي كونستانيني (يزرايل), ەۋروپا نەيروحيرۋرگيا قوعامدارى اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى الەكساندر پوتاپوۆ, سەنت-لۋيس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەيروحيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى, پروفەسسور سالەەم ابدۋلاۋف (اقش) سىندى بەلگىلى نەيروحيرۋرگتەردىڭ 60-تان استام بايانداماسى تىڭدالدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان 10 جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەردى كورسەتتىك, كلينيكانىڭ العا قويعان ماقساتىنىڭ ورىندال­عانىن ايتتىق. بۇل – وتانداستا­رىمىزدىڭ شەكارا اسپاي قاجەتتى مامانداندىرىلعان جوعارى دارەجەدەگى كومەكتى ەلىمىزدە الۋعا قول جەتكىزۋى بولاتىن. ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى جوق كەزدە ەلىمىزدەگى ناۋقاستاردىڭ شامامەن 10 پروتسەنتى عانا شەتەلگە بارىپ نەيروحيرۋرگيالىق كومەكتى الا الاتىن. ال وعان قولى جەتپەگەن 90 پروتسەنت پاتسيەنت­تەر ۇيلەرىندە ءومىرىنىڭ سوڭىن كۇتەتىن. كورىپ وتىرساق تا كومەك كورسەتەتىن جاعدايىمىز جوق ەدى. سول كەزدە «شىركىن-اي, قاشان ءوز ەلىمىزدە ەمدەيتىن كۇنگە جەتەر ەكەنبىز» دەپ ارمان­دايتىنبىز. بۇل كۇنگە دە جەتتىك, شۇكىر. وسى ون جىل ىشىندە ەمحاناعا 70-كە جۋىق جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ارقايسىسىمەن 500-گە دەيىنگى پاتسيەنتتى ەمدەپ شىعاردىق. العاشقى جىلى 500 وپەراتسيا جاساساق, قازىر جىلىنا 3250 وپەراتسيا جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ال وسىنىڭ 80 پروتسەنتى بۇرىن تەك شەتەلگە بارسا عانا ەمدەلەتىن اۋرۋ تۇرلەرى ەدى.

– كلينيكادا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋگە, وقۋى­نا, ۇيرەنۋىنە ۇلكەن ءمان بەرىلە­تىنىن كورىپ ءجۇرمىز. شەتەلدىك عالىمداردى شەبەرلىك سا­عات­تارى ءۇشىن وقتىن-وقتىن شا­قىرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟

– بۇگىندە مەديتسينا ءسات سايىن­ وسۋدە. «وسى بىلگەنىم بىرازعا ازىق بولادى» دەپ توقمەيىلسىگەن مامان تەز تاۋسىلادى. ونى انىق بىلەمىز. ء«وزىمىز ۇيرەنىپ الدىق» دەمەي, اي سايىن شەتەلدەن كەرەكتى ماماندى شاقىرتىپ, ولاردىڭ قاتىسۋىمەن وپەراتسيالار جاسالىپ تۇرادى. بىلگەنىمەن ءبولىسۋدىڭ جەمىسى بولادى. ءوزىمىز دە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياقتالىسىمەن دەمالىسىمىزعا كەتىپ قالماي, ءۇش بىردەي شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدىك. ونىڭ ءبىرى – ومىرتقا ج ۇلىنى, ەكىنشىسى – ينسۋلت, ءۇشىنشىسى بالالار نەيروحيرۋرگياسى بويىنشا ءوتتى. بالالار نەيروحيرۋرگياسى وتاندىق مەديتسينادا ءالى ءوز بيىگىنە جەتە الماي جاتقان سالا. مىسالى, وبلىس ورتالىقتارىنداعى اۋرۋحانالاردا بالالارعا ارنالعان بولىمدەردى تاپپايسىز. بۇل وزەكتى ماسەلە. وسال تۇسىڭدى ءوزىڭ شەشپەسەڭ, وزگەگە قاجەت ەمەس. سوندىقتان ءبىز اشىقپىز, ينتەگراتسيانى قولدايمىز. الەمدىك عىلىمنان شەت قالۋ دۇرىس ەمەس. جەتىستىكپەن قاتار قانداي باعىتقا كوڭىل ءبولۋ كەرەك؟ جالپى ادام بالاسى ءۇشىن قۇندى نە؟ ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ قازاق بەكەر ايتقان جوق. ەندەشە الەم عالىمدارى دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن ەمدەۋ جولىنىڭ تىڭ ءادىسىن, جاڭا تەحنولوگياسىن يگەرسە, ودان ءبىزدىڭ ماماندار دا شەت قالماۋى كەرەك.

– الداعى ونجىلدىقتىڭ جەمىسى قانداي بولماق؟

– تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت. ءبىلىم, تاجىريبە جانە عىلىم بىرىگۋى ءتيىس. ءبىز ۇشەۋىن دە الىپ ءجۇرمىز دەگەنىمىزبەن, نەگىزىنەن تاجىريبەگە كوپ كوڭىل بولەمىز. وسى كەزگە دەيىن جوعارى تەحنولوگيالى نەيروحيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋدى ماقسات ەتتىك. بۇل تاراپتا جاقسى ناتيجەلەرگە جەتتىك. ءبىلىم بەرۋدە ورتالىقتان رەزيدەنتۋرا اشتىق. ال عىلىمنىڭ دامۋىندا بىرىزدىلىك از ءتارىزدى. سوندىقتان وسى ۇشەۋىنىڭ ين­تە­گراتسيالانعان باعىتى ءبىزدىڭ ەندىگى ءوسۋ جولىمىز بولماق دەسەم قا­تەلەسپەسپىن. قازىر بىر­نەشە عىلىمي گرانتتار بويىنشا جۇمىس باستالدى. ورتالىق عالىمدارى شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالالار جازىپ, دۇنيەجۇزىلىك نەيروحيرۋرگتار كونگرەستەرىندە باياندامالار جاسادى. قازىر كلينيكادا جاس مامانداردان قۇرىلعان اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ارنايى توپ بار. ولار عىلىمي باعىتتار مەن باسىم جوبالاردى كۇندەلىكتى زەردەلەپ, مامانداردى تانىستىرىپ وتىرادى. بۇگىندە عىلىمداعى اقپاراتتىڭ 80 پروتسەنتى – اعىلشىن تىلىندە. ورىس تىلىندەگى اقپارات 20 پروتسەنتكە دە جەتپەيدى. سوندىقتان جاڭالىقتارمەن تانىسىپ قانا قويماي, ءوزىمىزدى قولعا الۋدا, عىلىمي الەۋەتىمىزدى جەتىلدىرە تۇسۋدە قاي باعىت پايدالى ەكەنىن قورىتۋىمىز, كادەمىزگە جاراتۋىمىز قاجەت.

– ەلىمىزگە كەلگەن شەتەلدىك بىلىكتى ماماندارمەن قاي با­عىتتا قانداي كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىڭىزدەر؟

– بالالار نەيروحيرۋرگياسىن دامىتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. باس كەڭەسشى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگتەگى باس بالالار نەيروحيرۋرگى, پروفەسسور حاچاتريانمەن ءبىر جىلدىق جوس­پار جاسالىپ, جۇمىس باستالىپ كەتتى. ول جىلىنا 3-4 رەت كەلىپ تۇرادى. قالعان ۋاقىتتا ونلاين جانە تەلەمەديتسينا مۇمكىندىگىن پايدالانۋ ارقىلى ماماندارىمىزبەن قويان-قولتىق ارالاسىپ بىلگەنىمەن بولىسەدى. سوسىن يزرايلدەگى اسوتا كلينيكاسىمەن دە ۋاعدالاستىق. جالپى بالالار نەيروحيرۋرگياسى بويىنشا جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. ورتا ازيا ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ بالالار ەپيلەپسياسىنا, گيدروتسەفاليا, مي ىسىگىنە وپەراتسيا جاساپ ءجۇرمىز.

– ءسىز وبلىس ورتالىقتارىندا بالالار نەيروحيرۋرگياسى دامىماي جاتقانىن ايتتىڭىز. بۇل دا وزەكتى ماسەلە ەمەس پە؟

– ورىندى سۇراق. ەگەر وبلىس­تاردا دۇرىس دياگنوز قويىلىپ, دۇرىس ەم قولدانىلماسا استانا مەن الماتى ناۋقاستار نوپىرىنەن كوز اشپايدى. وبلىستاردان كەلگەن ناۋقاستار كوبىنە دەرتتەرى اسقىنعاندا كەلەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ەڭ جاڭا تەحنولوگيانى قولداناتىن قىمبات اپپاراتتاردى الۋ وبلىس ورتالىقتارىنداعى اۋرۋحانالارعا كەرەك ەمەس. نەگە؟ بىرىنشىدەن, بۇل اپپارات تولىق قۋاتىندا جۇمىس اتقارمايدى. ويتكەنى ناۋقاستاردىڭ سانى از. ەكىنشىدەن, ماماندانعان دارىگەر-نەيروحيرۋرگ كۇندەلىكتى وپەراتسيا جاساپ وتىرماعان سوڭ اپپاراتقا قولى جۇرمەي قالادى. سوندىقتان وڭ ناتيجە بولا بەرمەيدى. ۇشىن­­شىدەن, ەكونوميكالىق تۇرعى­دان دا ءتيىمسىز. بۇل وبلىستاردا نەيروحيرۋرگيالىق سالا دا­مىماسىن دەگەن ءسوز ەمەس. نەگىزىندە نەيروحيرۋرگيالىق اۋرۋ­لاردىڭ 5 ساتىسى بار. سونىڭ العاشقىلارى وبلىس اۋرۋحانالارىندا ەمدەلىپ, جوعارى تەحنولوگيالاردى قاجەت ەتەتىن مي ىسىكتەرى سىندى 4-5 ساتىداعى سىرقاتتار عانا ءبىزدىڭ ورتالىق ءتارىزدى مامانداندىرىلعان كلينيكاعا جىبەرىلۋى كەرەك. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 اڭگىمەلەسكەن

انار تولەۋحانقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»