بۇگىندە ادامدار قولدارىنا كىتاپتى ءجيى الا بەرمەيدى. وعان سەبەپ – ينتەرنەت. حالىق قاجەت دەگەن مالىمەتتەردى كومپيۋتەردى اقتارىپ, ۋيكيپەديادان ىزدەيدى. مۇنىڭ ءوزى وسكەلەڭ ۋاقىتتىڭ تالابى. بىراق سول اقپاراتتىق تەحنولوگياڭىز ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ۇندەسكەنىمەن, ناقتى اقپارات الىپ, تاريحي شىندىققا كوز جەتكىزگىسى كەلگەن تالعامپاز ادامداردىڭ تالابىنا ساي كەلە بەرە مە؟ مىنە, ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا كەلگەندە ۇلكەن كۇمان تۋىندايتىن ءتارىزدى.
تۋىپ-وسكەن ءوڭىر بولعاننان كەيىن تاياۋدا ءوزىمدى قىزىقتىرعان ءبىر جاعدايلارعا قانىق بولۋ نيەتىمەن ينتەرنەتتەن قوستاناي وبلىسى تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەستىردىم. سويتسەم, وبالى نە كەرەك, ءبىراز دەرەكتەر تابىلادى ەكەن. اسىرەسە وبلىستىڭ اۋماقتىق-اكىمشىلىك ءبولىنىسى, تۇرعىندارىنىڭ سانى, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا قاتىستى ءبىرشاما مالىمەتتەر بار بولىپ شىقتى. ونىسىنا دا تاۋبە دەدىك. بۇل دا بولسا ءوزىمىز جەتىستىككە جەتتىك دەپ جاعالاي جار سالىپ جاتقان تسيفرلاندىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى عوي دەپ ويلادىق. بىراق...
بىراق وسىنداعى «وبلىستا دۇنيەگە كەلگەندەر» دەگەن بولىمگە كوز جۇگىرتكەن كەزدە مارقايعان كوڭىل سۋ سەپكەندەي باسىلدى. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ايتايىق. سويتسەك, وبلىستا دۇنيەگە كەلگەن قازاق حالقىنىڭ زيالىلارىنىڭ ىشىنەن شوقان ءۋاليحانوۆتى, ىبىراي ءالتىنساريندى, احمەت بايتۇرسىنوۆتى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى, باقىتجان بايقاداموۆتى, ماناش قوزىباەۆتى, تولەن ابدىكوۆ پەن بەيىمبەت ءمايليندى, مەملەكەت قايراتكەرلەرى اراسىنان ورال مۇحامەدجانوۆ پەن ادىلبەك جاقسىبەكوۆتى جانە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كامشات دونەنباەۆانى كەلتىرىپتى. ال وسى ءوڭىردىڭ ماقتانىشى بولىپ تابىلاتىن ارعىسى شاقشاق جانىبەك, بەرگىسى قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپتى» شىعارعان مۇحامەدجان سەرالين, قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەرى مۇحامەدجان قاراباەۆ, اعارتۋشى ۇستازدار سپانديار كوبەەۆ پەن بەكەت وتەتىلەۋوۆ, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ايەل جۋرناليست ءنازيپا قۇلجانوۆا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو حالىق ءارتىسى سەركە قوجامقۇلوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى ەلۋباي ومىرزاقوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى قاپان بادىروۆ, اتاقتى اقىن-جازۋشىلارىمىز سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, جايساڭبەك مولداعاليەۆ, اكادەميكتەر ومىرزاق سۇلتانعازين, بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ءىلياس وماروۆ پەن شايسۇلتان شاياحمەتوۆ سياقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى مۇلدە جوق. ءبىز بۇل جەردە داڭقتى قوستانايلىقتاردىڭ ءتىزىمىن تولىق كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز, تەك بۇگىندە ارامىزدا جوق جانە ەسىمدەرى اتاۋعا ابدەن لايىق جەرلەستەردىڭ عانا اتى-جوندەرىن اتاپ كورسەتىپ وتىرمىز. ەگەر قوستاناي توپىراعىندا تۋعان تانىمال ادامداردىڭ ءبارىن جازا بەرسەك گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە دە سىيماي كەتۋى مۇمكىن.
بۇگىنگىدەي قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراس قۇلدىراپ كەتكەن زاماندا ءتىپتى وسى جايتقا ونشا كوڭىل اۋدارماي-اق تا قويار ما ەدىك, كىم بىلەدى, بىراق ولاي جاساماۋىمىزعا بەلگىلى ءبىر جاعداي تۇرتكى بولدى. جوعارىدا ءوزىمىز كەلتىرگەن ايگىلى قوستانايلىقتاردىڭ اتى-جوندەرى ەنبەي قالعان تىزىمگە ميحايل مەديانسكي (كەڭەس وفيتسەرى, پولكوۆنيك), پاۆەل كاشين ء(انشى), روبەرت ديتريح (نەمىس حوككەيشىسى), ۆيكتور نەمكوۆ (ارالاس جەكپە-جەك بالۋانى), اندرەي لامانوۆ (تۋ-154 ەكيپاجىنىڭ كومانديرى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى) دەگەن سياقتى مۇلدە ەشكىم تانىمايتىن ادامداردىڭ ەسىمدەرى ەنگىزىلىپتى. قوستاناي وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن اتاقتى ادامداردىڭ قاتارىنا قوساتىنداي پولكوۆنيك مەديانسكي دەگەن كىم؟ الدە ول سول وبلىستان شىققان العاشقى جانە سوڭعى وفيتسەر مە؟ سول سياقتى ارالاس جەكپە-جەك سايىسكەرى نەمكوۆ دەگەننىڭ دە كىم ەكەنىن ەشكىم بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ەگەر سپورتشى قاجەت بولسا, بەيمالىم بىرەۋدى اكەلىپ قىستىرعانشا, قوستانايدىڭ تۋماسى ءارى تالاي-تالاي حالىقارالىق سپورت جارىستارىنا قاتىسىپ جۇلدە الىپ جۇرگەن, وليمپيادا ويىندارىنىڭ قولا جۇلدەگەرى يۆان دىچكو سياقتى تانىمال سپورتشىلاردىڭ ەسىمدەرىن نەگە ەنگىزبەسكە؟ ءبىر قىزىعى, بۇل مالىمەتتەر قازاقشا ۋيكيپەديادا اتىمەن جوق بولىپ شىقتى.
ءسىرا, ينتەرنەتكە كوپ سەنە بەرۋگە بولمايدى دەگەن حالىق اراسىندا ءجيى ايتىلاتىن ءسوز شىندىققا جاناساتىن سياقتى. اسىرەسە, جۇرتشىلىققا جالعان اقپارات بەرۋدە عالامتورىڭىزدىڭ الدىنا جان سالمايتىنى بۇرىننان-اق بەلگىلى بولعان. ەندى كەلىپ تاريحي تۇلعالاردىڭ اتتارىنا قيانات جاساۋ دەگەن تاعى ءبىر «جاڭالىق» پايدا بولىپتى.
تۇبىندە اقپاراتتاردىڭ ءبارى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلەدى دەگەن جوسپار بار. ونداي كۇن تۋار بولسا, جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەندەي «قاتەلىكتەر» ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرمەك؟ ەلەكتروندى تۇردە تاراتىلعان اقپاراتتاردىڭ ەرەكشەلىگى سول, ونى ءبىر ساتتە وزگەرتە سالۋعا بولادى. دەمەك, ايىپتىنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتىپ الۋ مۇمكىن بولمايتىن ء«ىس ءبىتتى, قۋ كەتتىنىڭ» ناعىز ءوزى بولىپ شىقپاق. ەگەر مىڭداعان تيراجبەن قاعازعا باسىلعان اقپارات بولسا, ونى قولىڭا ۇستاپ الىپ ءوز ءسوزىڭنىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەۋىڭە بولادى عوي. ونىڭ سىرتىندا, باسپا ماتەريالدارى رەداكتسيالانىپ, بىرنەشە سۇزگىدەن وتەدى. ال مىناداي جاعدايدا «ە-ە, ءبىر قاتە كەتىپ قالعان ەكەن, تۇزەتتىك» دەي سالادى ەمەس پە؟ الدا-جالدا ونداي «قاتەلىكتەر» كوبەيە بەرىپ, ونىڭ سوڭى تاريحي شىندىقتى بۇرمالاۋعا, سول ارقىلى حالىقتى شاتاستىرۋعا اپارىپ سوقتىراتىن بولسا نە ىستەمەكپىز؟ دەمەك, ويلاناتىن ماسەلەلەر بار...
ارينە, ءبىز باياعىشا قاعاز-قالامعا قايتا ورالايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. ول ەندى مۇمكىن دە بولا قويماس. بىزدىكى بار بولعانى ينتەرنەتكە ماتەريال دايىندايتىن ادامداردىڭ دا بويىندا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى بولسا ەكەن دەگەن تىلەك.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»